अध्याय 11: गृहस्थ का दिन, भोर से रात तक

गृहस्थस्य सदाचारं श्रोतुमिच्छाम्यहं मुने ।
लोकादस्मात् परस्माच्च यमातिष्ठन्न हीयते

gṛhasthasya sadācāraṃ śrotumicchāmyahaṃ mune |
lokādasmāt parasmācca yamātiṣṭhanna hīyate

श्रूयतां पृथिवीपाल सदाचारस्य लक्षणम् ।
सदाचारवता पुंसा जितौ लोकावुभावपि

śrūyatāṃ pṛthivīpāla sadācārasya lakṣaṇam |
sadācāravatā puṃsā jitau lokāvubhāvapi

साधवः क्षीणदोषास्तु सच्छब्दः साधुवाचकः ।
तेषामाचरणं यस्तु सदाचारस्स उच्यते

sādhavaḥ kṣīṇadoṣāstu sacchabdaḥ sādhuvācakaḥ |
teṣāmācaraṇaṃ yastu sadācārassa ucyate

सप्तर्षयोऽथ मनवः प्रजानां पतयस्तथा ।
सदाचारस्य वक्तारः कर्तारश्च महीपते

saptarṣayo'tha manavaḥ prajānāṃ patayastathā |
sadācārasya vaktāraḥ kartāraśca mahīpate

ब्राह्मे मुहूर्त्ते चोत्थाय मनसा मतिमान्नृप ।
प्रबुद्धश्चिन्तयेद्धर्ममर्थं चाप्यविरोधिनम्

brāhme muhūrtte cotthāya manasā matimānnṛpa |
prabuddhaścintayeddharmamarthaṃ cāpyavirodhinam

अपीडया तयोः काममुभयोरपि चिन्तयेत् ।
दृष्टादृष्टविनाशाय त्रिवर्गे समदर्शिता

apīḍayā tayoḥ kāmamubhayorapi cintayet |
dṛṣṭādṛṣṭavināśāya trivarge samadarśitā

परित्यजेदर्थकामौ धर्मपीडाकरौ नृप ।
धर्ममप्यसुखोदर्कं लोकविद्वेष्टमेव च

parityajedarthakāmau dharmapīḍākarau nṛpa |
dharmamapyasukhodarkaṃ lokavidveṣṭameva ca

ततः कल्यं समुत्थाय कुर्यान्मैत्रं नरेश्वर

tataḥ kalyaṃ samutthāya kuryānmaitraṃ nareśvara

नैरृत्यामिषुविक्षेपमतीत्याभ्यधिकं भुवः ।
दूरादावसथान्मूत्रं पुरीषं च विसर्जयेत्

nairṛtyāmiṣuvikṣepamatītyābhyadhikaṃ bhuvaḥ |
dūrādāvasathānmūtraṃ purīṣaṃ ca visarjayet

पादावनेजनोच्छिष्टे प्रक्षिपेन्न गृहाङ्गणे

pādāvanejanocchiṣṭe prakṣipenna gṛhāṅgaṇe

आत्मच्छायां तरुच्छायां गोसूर्याग्न्यनिलांस्तथा ।
गुरुद्विजादींस्तु बुधो नाधिमेहेत् कदाचन

ātmacchāyāṃ tarucchāyāṃ gosūryāgnyanilāṃstathā |
gurudvijādīṃstu budho nādhimehet kadācana

न कृष्टे सस्यमध्ये वा गोव्रजे जनसंसदि ।
न वर्त्मनि न नद्यादितीर्थेषु पुरुषर्षभ

na kṛṣṭe sasyamadhye vā govraje janasaṃsadi |
na vartmani na nadyāditīrtheṣu puruṣarṣabha

नाप्सु नैवाम्भसस्तीरे श्मशाने न समाचरेत् ।
उत्सर्गं वै पुरीषस्य मूत्रस्य च विसर्जनम्

nāpsu naivāmbhasastīre śmaśāne na samācaret |
utsargaṃ vai purīṣasya mūtrasya ca visarjanam

उदङ्मुखो दिवा मूत्रं विपरीतमुखो निशि ।
कुर्वीतानापदि प्राज्ञो मूत्रोत्सर्गं च पार्थिव

udaṅmukho divā mūtraṃ viparītamukho niśi |
kurvītānāpadi prājño mūtrotsargaṃ ca pārthiva

तृणैरास्तीर्य वसुधां वस्त्रप्रावृतमस्तकः ।
तिष्ठेन्नातिचिरं तत्र नैव किंचिदुदीरयेत्

tṛṇairāstīrya vasudhāṃ vastraprāvṛtamastakaḥ |
tiṣṭhennāticiraṃ tatra naiva kiṃcidudīrayet

वल्मीकमूषिकोद्भूतां मृदं नान्तर्जलां तथा ।
शौचावशिष्टां गेहाच्च नादद्याल्लेपसम्भवाम्

valmīkamūṣikodbhūtāṃ mṛdaṃ nāntarjalāṃ tathā |
śaucāvaśiṣṭāṃ gehācca nādadyāllepasambhavām

अणुप्राण्युपपन्नां च हलोत्खातां च पार्थिव ।
परित्यजेन्मृदो ह्येतास्सकलाश्शौचकर्मणि

aṇuprāṇyupapannāṃ ca halotkhātāṃ ca pārthiva |
parityajenmṛdo hyetāssakalāśśaucakarmaṇi

एका लिंगे गुदे तिस्रो दश वामकरे नृप ।
हस्तद्वये च सप्त स्युर्मृदश्शौचोपपादिकाः

ekā liṃge gude tisro daśa vāmakare nṛpa |
hastadvaye ca sapta syurmṛdaśśaucopapādikāḥ

अच्छेनागन्धलेपेन जलेनाबुद्बुदेन च ।
आचामेच्च मृदं भूयस्तथा दद्यात् समाहितः

acchenāgandhalepena jalenābudbudena ca |
ācāmecca mṛdaṃ bhūyastathā dadyāt samāhitaḥ

निष्पादिताङ्घ्रिशौचस्तु पादावभ्युक्ष्य वै पुनः ।
त्रिः पिबेत्सलिलं तेन तथा द्विः परिमार्जयेत्

niṣpāditāṅghriśaucastu pādāvabhyukṣya vai punaḥ |
triḥ pibetsalilaṃ tena tathā dviḥ parimārjayet

शीर्षण्यानि ततः खानि मूर्द्धानं च समालभेत् ।
बाहू नाभिं च तोयेन हृदयं चापि संस्पृशेत्

śīrṣaṇyāni tataḥ khāni mūrddhānaṃ ca samālabhet |
bāhū nābhiṃ ca toyena hṛdayaṃ cāpi saṃspṛśet

आचांतस्तु ततः कुर्यात् पुमान् केशप्रसाधनम् ।
आदर्शाञ्जनमाङ्गल्यं दूर्वाद्यालम्भनानि च

ācāṃtastu tataḥ kuryāt pumān keśaprasādhanam |
ādarśāñjanamāṅgalyaṃ dūrvādyālambhanāni ca

ततस्स्ववर्णधर्मेण वृत्त्यर्थं च धनार्जनम् ।
कुर्वीत श्रद्धासंपन्नो यजेच्च पृथिवीपते

tatassvavarṇadharmeṇa vṛttyarthaṃ ca dhanārjanam |
kurvīta śraddhāsaṃpanno yajecca pṛthivīpate

सोमसंस्था हविस्संस्थाः पाकसंस्थास्तु संस्थिताः ।
धने यतो मनुष्याणां यतेतातो धनार्जने

somasaṃsthā havissaṃsthāḥ pākasaṃsthāstu saṃsthitāḥ |
dhane yato manuṣyāṇāṃ yatetāto dhanārjane

नदीनदतटाकेषु देवखातजलेषु च ।
नित्यक्रियार्थं स्नायीत गिरिप्रस्रवणेषु च

nadīnadataṭākeṣu devakhātajaleṣu ca |
nityakriyārthaṃ snāyīta giriprasravaṇeṣu ca

कूपेषूद्धृततोयेन स्नानं कुर्वीत वा भुवि ।
गृहेषूद्धृततोयेन ह्यथवा भुव्यसम्भवे

kūpeṣūddhṛtatoyena snānaṃ kurvīta vā bhuvi |
gṛheṣūddhṛtatoyena hyathavā bhuvyasambhave

शुचिवस्त्रधरः स्नातो देवर्षिपितृतर्पणम् ।
तेषामेव हि तीर्थेन कुर्वीत सुसमाहितः

śucivastradharaḥ snāto devarṣipitṛtarpaṇam |
teṣāmeva hi tīrthena kurvīta susamāhitaḥ

त्रिरपः प्रीणनार्थाय देवानामपवर्जयेत् ।
ऋषीणां च यथान्यायं सकृच्चापि प्रजापतेः

trirapaḥ prīṇanārthāya devānāmapavarjayet |
ṛṣīṇāṃ ca yathānyāyaṃ sakṛccāpi prajāpateḥ

पितॄणां प्रीणनार्थाय तदपः पृथिवीपते ।
पितामहेभ्यश्च तथा प्रीणयेत्प्रपितामहान्

pitṝṇāṃ prīṇanārthāya tadapaḥ pṛthivīpate |
pitāmahebhyaśca tathā prīṇayetprapitāmahān

मातामहाय तत्पित्रे तत्पित्रे च समाहितः ।
दद्यात्पैत्रेण तीर्थेन काम्यं चान्यच्छृणुष्व मे

mātāmahāya tatpitre tatpitre ca samāhitaḥ |
dadyātpaitreṇa tīrthena kāmyaṃ cānyacchṛṇuṣva me

मात्रे प्रमात्रे तन्मात्रे गुरुपत्न्यै तथा नृप ।
गुरूणां मातुलानां च स्निग्धमित्राय भूभुजे

mātre pramātre tanmātre gurupatnyai tathā nṛpa |
gurūṇāṃ mātulānāṃ ca snigdhamitrāya bhūbhuje

इदं चापि जपेदम्बु दद्यादात्मेच्छया नृप ।
उपकाराय भूतानां कृतदेवादितर्पणम्

idaṃ cāpi japedambu dadyādātmecchayā nṛpa |
upakārāya bhūtānāṃ kṛtadevāditarpaṇam

देवासुरास्तथा यक्षा नागगन्धर्वराक्षसाः ।
पिशाचा गुह्यकास्सिद्धाः कूष्माण्डाः पशवः खगाः

devāsurāstathā yakṣā nāgagandharvarākṣasāḥ |
piśācā guhyakāssiddhāḥ kūṣmāṇḍāḥ paśavaḥ khagāḥ

जलेचरा भूनिलया वाय्वाहाराश्च जन्तवः ।
तृप्तिमेतेन यान्त्याशु मद्दत्तेनाम्बुनाऽखिलाः

jalecarā bhūnilayā vāyvāhārāśca jantavaḥ |
tṛptimetena yāntyāśu maddattenāmbunā'khilāḥ

नरकेषु समस्तेषु यातनासु च संस्थिताः ।
तेषामाप्यायनायैतद्दीयते सलिलं मया

narakeṣu samasteṣu yātanāsu ca saṃsthitāḥ |
teṣāmāpyāyanāyaitaddīyate salilaṃ mayā

ये बान्धवा बान्धवा ये येऽन्यजन्मनि बान्धवाः ।
ते तृप्तिमखिला यान्तु ये चास्मत्तोयकाङ्क्षिणः

ye bāndhavā bāndhavā ye ye'nyajanmani bāndhavāḥ |
te tṛptimakhilā yāntu ye cāsmattoyakāṅkṣiṇaḥ

यत्र क्वचनसंस्थानां क्षुत्तृष्णोपहतात्मनाम् ।
इदमाप्यायनायास्तु मया दत्तं तिलोदकम्

yatra kvacanasaṃsthānāṃ kṣuttṛṣṇopahatātmanām |
idamāpyāyanāyāstu mayā dattaṃ tilodakam

काम्योदकप्रदानं ते मयैतत्कथितं नृप ।
यद्दत्त्वा प्रीणयत्येतन्मनुष्यस्सकलं जगत् ।
जगदाप्यायनोद्भूतं पुण्यमाप्नोति चानघ

kāmyodakapradānaṃ te mayaitatkathitaṃ nṛpa |
yaddattvā prīṇayatyetanmanuṣyassakalaṃ jagat |
jagadāpyāyanodbhūtaṃ puṇyamāpnoti cānagha

दत्त्वा काम्योदकं सम्यगेतेभ्यः श्राद्धयान्वितः ।
आचम्य च ततो दद्यात्सूर्याय सलिलांजलिम्

dattvā kāmyodakaṃ samyagetebhyaḥ śrāddhayānvitaḥ |
ācamya ca tato dadyātsūryāya salilāṃjalim

नमो विवस्वते ब्रह्मभास्वते विष्णुतेजसे ।
जगत्सवित्रे शुचये सवित्रे कर्मसाक्षिणे

namo vivasvate brahmabhāsvate viṣṇutejase |
jagatsavitre śucaye savitre karmasākṣiṇe

ततो गृहाऽर्चनं कुर्यादभीष्टसुरपूजनम् ।
जलाभिषेकैः पुष्पैश्च धूपाद्यैश्च निवेदनम्

tato gṛhā'rcanaṃ kuryādabhīṣṭasurapūjanam |
jalābhiṣekaiḥ puṣpaiśca dhūpādyaiśca nivedanam

अपूर्वमग्निहोत्रं च कुर्यात्प्राग्ब्रह्मणे नृप

apūrvamagnihotraṃ ca kuryātprāgbrahmaṇe nṛpa

प्रजापतिं समुद्दिश्य दद्यादाहुतिमादरात् ।
गृहेभ्यः काश्यपायाथ ततोनुमतये क्रमात्

prajāpatiṃ samuddiśya dadyādāhutimādarāt |
gṛhebhyaḥ kāśyapāyātha tatonumataye kramāt

तच्छेषं मणिके पृथ्वीपर्जन्येभ्यः क्षिपेत्ततः ।
द्वारे धातुर्विधातुश्च मध्ये च ब्रह्मणे क्षिपेत्

taccheṣaṃ maṇike pṛthvīparjanyebhyaḥ kṣipettataḥ |
dvāre dhāturvidhātuśca madhye ca brahmaṇe kṣipet

गृहस्य पुरषव्याघ्र दिग्देवानपि मे शृणु

gṛhasya puraṣavyāghra digdevānapi me śṛṇu

इंद्रा य धर्मराजाय वरुणाय तथेंदवे ।
प्राच्यादिषु बुधो दद्याद्धुतश्षोआ त्मकं बलिम्

iṃdrā ya dharmarājāya varuṇāya tatheṃdave |
prācyādiṣu budho dadyāddhutaśṣoā tmakaṃ balim

प्रागुत्तरे च दिग्भागे धन्वंतारिबलिं बुधः ।
निर्वपैद्वैश्वदेवं च कर्म कुर्य्यादतः परम्

prāguttare ca digbhāge dhanvaṃtāribaliṃ budhaḥ |
nirvapaidvaiśvadevaṃ ca karma kuryyādataḥ param

वायव्यां वायवे दिक्षु समस्तासु यथादिशम् ।
ब्रह्मणे चांतरिक्षाय भानवे च क्षिपेद्बलिम्

vāyavyāṃ vāyave dikṣu samastāsu yathādiśam |
brahmaṇe cāṃtarikṣāya bhānave ca kṣipedbalim

विश्वेदेवान्विश्वभूतानष्टौ विश्वपतीन्पितॄन् ।
यक्षाणां च समुद्दिश्य बलिं दद्यान्नरेश्वर

viśvedevānviśvabhūtānaṣṭau viśvapatīnpitṝn |
yakṣāṇāṃ ca samuddiśya baliṃ dadyānnareśvara

ततोन्यदन्नमादाय भूमि भागे शुचौ बुधः ।
दद्यादश्षोभूतेभ्यस्स्वेच्छया सुसमाहितः

tatonyadannamādāya bhūmi bhāge śucau budhaḥ |
dadyādaśṣobhūtebhyassvecchayā susamāhitaḥ

देवा मनुष्याः पशवो वयांसि सिद्धास्सयक्षोरगदैत्यसङ्घाः ।
प्रतोः पिशाचास्तरवस्समस्ता ये चान्नमिच्छन्ति मयात्र दत्तम्

devā manuṣyāḥ paśavo vayāṃsi siddhāssayakṣoragadaityasaṅghāḥ |
pratoḥ piśācāstaravassamastā ye cānnamicchanti mayātra dattam

पिपीलिकाः कीटपतंङ्गकाद्या बुभुक्षिताः कर्मनिबंधबद्धाः ।
प्रयांति ते तृप्तिमिदं मयान्नं तेभ्यो विसृष्टं सुखिनो भवंतु

pipīlikāḥ kīṭapataṃṅgakādyā bubhukṣitāḥ karmanibaṃdhabaddhāḥ |
prayāṃti te tṛptimidaṃ mayānnaṃ tebhyo visṛṣṭaṃ sukhino bhavaṃtu

येषां न माता न पिता न बन्धुर्नैवान्नसिद्धिर्न तथान्नमस्ति ।
तत्तृप्तयेऽन्नं भुवि दत्तमेव ते यान्तु तृप्तिं मुदिता भवन्तु

yeṣāṃ na mātā na pitā na bandhurnaivānnasiddhirna tathānnamasti |
tattṛptaye'nnaṃ bhuvi dattameva te yāntu tṛptiṃ muditā bhavantu

भूतानि सर्वाणि तथान्नमेतदहं च विष्णुर्न यतोऽन्यदस्ति ।
तस्मादहं भूतनिकायभूतमन्नं प्रयच्छामि भवाय तेषाम्

bhūtāni sarvāṇi tathānnametadahaṃ ca viṣṇurna yato'nyadasti |
tasmādahaṃ bhūtanikāyabhūtamannaṃ prayacchāmi bhavāya teṣām

चतुर्दशो भूतगणो य एषः तत्र स्थिता येऽखिलभूतसङ्घाः ।
तृप्त्यर्थमन्नं हि मया निसृष्टं तेषामिदं ते मुदिता भवन्तु

caturdaśo bhūtagaṇo ya eṣaḥ tatra sthitā ye'khilabhūtasaṅghāḥ |
tṛptyarthamannaṃ hi mayā nisṛṣṭaṃ teṣāmidaṃ te muditā bhavantu

इत्युच्चार्य नरो दद्यादन्नं श्रद्धासमन्वितः ।
भुवि सर्वोपकाराय गृही सर्वाश्रयो यतः

ityuccārya naro dadyādannaṃ śraddhāsamanvitaḥ |
bhuvi sarvopakārāya gṛhī sarvāśrayo yataḥ

श्वचण्डालविहङ्गानां भुवि दद्यान्नरेश्वर ।
ये चान्ये पतिताः केचिदपुत्राः सन्ति मानवाः

śvacaṇḍālavihaṅgānāṃ bhuvi dadyānnareśvara |
ye cānye patitāḥ kecidaputrāḥ santi mānavāḥ

ततो गोदोहमात्रं वै कालं तिष्ठेद्गृहाङ्गणे ।
अतिथिग्रहणार्थाय तदूर्ध्वं तु यथेच्छया

tato godohamātraṃ vai kālaṃ tiṣṭhedgṛhāṅgaṇe |
atithigrahaṇārthāya tadūrdhvaṃ tu yathecchayā

अतिथिं तत्र सम्प्राप्तं पूजयेत् स्वागतादिना ।
तथासनप्रदानेन पादप्रक्षालनेन च

atithiṃ tatra samprāptaṃ pūjayet svāgatādinā |
tathāsanapradānena pādaprakṣālanena ca

श्रद्धया चान्नदानेन प्रियप्रश्नोत्तरेण च ।
गच्छतश्चानुयानेन प्रीतिमुत्पादयेद्गृही

śraddhayā cānnadānena priyapraśnottareṇa ca |
gacchataścānuyānena prītimutpādayedgṛhī

अज्ञातकुलनामानमन्यदेशादुपागतम् ।
पूजयेदतिथिं सम्यङ्नैकग्रामनिवासिनम्

ajñātakulanāmānamanyadeśādupāgatam |
pūjayedatithiṃ samyaṅnaikagrāmanivāsinam

अकिञ्चनमसम्बन्धमज्ञातकुलशालिनम् ।
असम्पूज्यातिथिं भुक्त्वा भोक्तुकामं व्रजत्यधः

akiñcanamasambandhamajñātakulaśālinam |
asampūjyātithiṃ bhuktvā bhoktukāmaṃ vrajatyadhaḥ

स्वाध्यायगोत्राचरणमपृष्ट्वा च तथा कुलम् ।
हिरण्यगर्भबुद्ध्या तं मन्येताभ्यागतं गृही

svādhyāyagotrācaraṇamapṛṣṭvā ca tathā kulam |
hiraṇyagarbhabuddhyā taṃ manyetābhyāgataṃ gṛhī

पित्रर्थं चापरं विप्रमेकमप्याशयेन्नृप ।
तद्देश्यं विदिताचारसम्भूतिं पाञ्चयज्ञिकम्

pitrarthaṃ cāparaṃ vipramekamapyāśayennṛpa |
taddeśyaṃ viditācārasambhūtiṃ pāñcayajñikam

अन्नाग्रं च समुद्धृत्य हन्तकारोपकल्पितम् ।
निर्वापभूतं भूपाल श्रोत्रियायोपपादयेत्

annāgraṃ ca samuddhṛtya hantakāropakalpitam |
nirvāpabhūtaṃ bhūpāla śrotriyāyopapādayet

दद्याच्च भिक्षात्रितयं परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् ।
इच्छया च बुधो दद्याद्विभवे सत्यवारितम्

dadyācca bhikṣātritayaṃ parivrāḍbrahmacāriṇām |
icchayā ca budho dadyādvibhave satyavāritam

इत्येतेऽतिथयः प्रोक्ता प्रागुक्ता भिक्षवश्च ये ।
चतुरः पूजयित्वैतान्नृप पापात् प्रमुच्यते

ityete'tithayaḥ proktā prāguktā bhikṣavaśca ye |
caturaḥ pūjayitvaitānnṛpa pāpāt pramucyate

अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्त्तते ।
स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति

atithiryasya bhagnāśo gṛhāt pratinivarttate |
sa tasmai duṣkṛtaṃ dattvā puṇyamādāya gacchati

धाता प्रजापतिः शक्रो वह्निर्वसुगणोऽर्यमा ।
प्रविश्यातिथिमेते वै भुञ्जन्तेऽन्नं नरेश्वर

dhātā prajāpatiḥ śakro vahnirvasugaṇo'ryamā |
praviśyātithimete vai bhuñjante'nnaṃ nareśvara

तस्मादतिथिपूजायां यतेत सततं नरः ।
स केवलमघं भुङ्क्ते यो भुङ्क्ते ह्यतिथिं विना

tasmādatithipūjāyāṃ yateta satataṃ naraḥ |
sa kevalamaghaṃ bhuṅkte yo bhuṅkte hyatithiṃ vinā

ततः सुवासिनीदुःखिगर्भिणीवृद्धबालकान् ।
भोजयेत् संस्कृतान्नेन प्रथमं चरमं गृही

tataḥ suvāsinīduḥkhigarbhiṇīvṛddhabālakān |
bhojayet saṃskṛtānnena prathamaṃ caramaṃ gṛhī

अभुक्तवत्सु चैतेषु भुञ्जन् भुङ्क्ते स दुष्कृतम् ।
मृतश्च गत्वा नरकं श्लेष्मभुग्जायते नरः

abhuktavatsu caiteṣu bhuñjan bhuṅkte sa duṣkṛtam |
mṛtaśca gatvā narakaṃ śleṣmabhugjāyate naraḥ

अस्नाताशी मलं भुङ्क्ते ह्यजपी पूयशोणितम् ।
असंस्कृतान्नभुङ्मूत्रं बालादिप्रथमं शकृत्

asnātāśī malaṃ bhuṅkte hyajapī pūyaśoṇitam |
asaṃskṛtānnabhuṅmūtraṃ bālādiprathamaṃ śakṛt

अहोमी च कृमीन् भुङ्क्ते अदत्त्वा विषमश्नुते

ahomī ca kṛmīn bhuṅkte adattvā viṣamaśnute

तस्माच्छृणुष्व राजेन्द्र यथा भुञ्जीत वै गृही ।
भुञ्जतश्च यथा पुंसः पापबन्धो न जायते

tasmācchṛṇuṣva rājendra yathā bhuñjīta vai gṛhī |
bhuñjataśca yathā puṃsaḥ pāpabandho na jāyate

इह चारोग्यविपुलं बलबुद्धिस्तथा नृप ।
भवत्यरिष्टशान्तिश्च वैरिपक्षाभिचारिणः

iha cārogyavipulaṃ balabuddhistathā nṛpa |
bhavatyariṣṭaśāntiśca vairipakṣābhicāriṇaḥ

स्नातो यथावत् कृत्वा च देवर्षिपितृतर्पणम् ।
प्रशस्तरत्नपाणिस्तु भुञ्जीत प्रयतो गृही

snāto yathāvat kṛtvā ca devarṣipitṛtarpaṇam |
praśastaratnapāṇistu bhuñjīta prayato gṛhī

कृते जपे हुते वह्नौ शुद्धवस्त्रधरो नृप ।
दत्त्वाऽतिथिभ्यो विप्रेभ्यो गुरुभ्यस्संश्रिताय च ।
पुण्यगन्धधरः शस्तमाल्यधारी नरेश्वर

kṛte jape hute vahnau śuddhavastradharo nṛpa |
dattvā'tithibhyo viprebhyo gurubhyassaṃśritāya ca |
puṇyagandhadharaḥ śastamālyadhārī nareśvara

नैकवस्त्रधरो नार्द्रपाणिपादो महीपते ।
विशुद्धवदनः प्रीतो भुञ्जीत न विदिङ्मुखः

naikavastradharo nārdrapāṇipādo mahīpate |
viśuddhavadanaḥ prīto bhuñjīta na vidiṅmukhaḥ

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि न चैवान्यमना नरः ।
अन्नं प्रशस्तं पथ्यं च प्रोक्षितं प्रोक्षणोदकैः

prāṅmukhodaṅmukho vāpi na caivānyamanā naraḥ |
annaṃ praśastaṃ pathyaṃ ca prokṣitaṃ prokṣaṇodakaiḥ

न कुत्सिताहृतं नैव जुगुप्सापदसंस्कृतम् ।
दत्त्वा तु भक्तं शिष्येभ्यः क्षुधितेभ्यस्तथा गृही

na kutsitāhṛtaṃ naiva jugupsāpadasaṃskṛtam |
dattvā tu bhaktaṃ śiṣyebhyaḥ kṣudhitebhyastathā gṛhī

प्रशस्तशुद्धपात्रे तु भुञ्जीताकुपितो द्विजः

praśastaśuddhapātre tu bhuñjītākupito dvijaḥ

नासन्दिसंस्थिते पात्रे नादेशे च नरेश्वर ।
नाकाले नातिसङ्कीर्णे दत्त्वाग्रं च नरोऽग्नये

nāsandisaṃsthite pātre nādeśe ca nareśvara |
nākāle nātisaṅkīrṇe dattvāgraṃ ca naro'gnaye

मन्त्राभिमन्त्रितं शस्तं न च पर्युषितं नृप ।
अन्यत्र फलमूलेभ्यः शुष्कशाखादिकात् तथा

mantrābhimantritaṃ śastaṃ na ca paryuṣitaṃ nṛpa |
anyatra phalamūlebhyaḥ śuṣkaśākhādikāt tathā

तद्वद्धारीतकेभ्यश्च गुडभक्ष्येभ्य एव च ।
भुञ्जीतोद्धृतसाराणि न कदापि नरेश्वर

tadvaddhārītakebhyaśca guḍabhakṣyebhya eva ca |
bhuñjītoddhṛtasārāṇi na kadāpi nareśvara

न शेषं पुरुषोऽश्नीयादन्यत्र जगतीपते ।
मध्वम्बुदधिसर्पिभ्यः सक्तुभ्यश्च विवेकवान्

na śeṣaṃ puruṣo'śnīyādanyatra jagatīpate |
madhvambudadhisarpibhyaḥ saktubhyaśca vivekavān

अश्नीयात् तन्मयो भूत्वा पूर्वं तु मधुरं रसम् ।
लवणाम्लौ तथा मध्ये कटुतिक्तादिकांस्ततः

aśnīyāt tanmayo bhūtvā pūrvaṃ tu madhuraṃ rasam |
lavaṇāmlau tathā madhye kaṭutiktādikāṃstataḥ

प्राग्द्रवं पुरुषोऽश्नीयान्मध्ये कठिनभोजनः ।
अन्ते पुनर्द्रवाशी तु बलारोग्ये न मुञ्चति

prāgdravaṃ puruṣo'śnīyānmadhye kaṭhinabhojanaḥ |
ante punardravāśī tu balārogye na muñcati

अनिन्द्यं भक्षयेदित्थं वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन् ।
पञ्चग्रासं महामौनं प्राणाद्याप्यायनं हि तत्

anindyaṃ bhakṣayeditthaṃ vāgyato'nnamakutsayan |
pañcagrāsaṃ mahāmaunaṃ prāṇādyāpyāyanaṃ hi tat

भुक्त्वा सम्यगथाचम्य प्राङ्मुखोदङ्मुखोऽपि वा ।
यथावत् पुनराचामेत् पाणी प्रक्षाल्य मूलतः

bhuktvā samyagathācamya prāṅmukhodaṅmukho'pi vā |
yathāvat punarācāmet pāṇī prakṣālya mūlataḥ

स्वस्थः प्रशान्तचित्तस्तु कृतासनपरिग्रहः ।
अभीष्टदेवतानां तु कुर्वीत स्मरणं नरः

svasthaḥ praśāntacittastu kṛtāsanaparigrahaḥ |
abhīṣṭadevatānāṃ tu kurvīta smaraṇaṃ naraḥ

अग्निराप्याययेद्धातुं पार्थिवं पवनेरितः ।
दत्तावकाशं नभसा जरयत्यस्तु मे सुखम्

agnirāpyāyayeddhātuṃ pārthivaṃ pavaneritaḥ |
dattāvakāśaṃ nabhasā jarayatyastu me sukham

अन्नं बलाय मे भूमेरपामग्न्यनिलस्य च ।
भवत्येतत्परीणतं ममास्त्यव्याहतं सुखम्

annaṃ balāya me bhūmerapāmagnyanilasya ca |
bhavatyetatparīṇataṃ mamāstyavyāhataṃ sukham

प्राणापानसमानानामुदानव्यानयोस्तथा ।
अन्नं पुष्टिकरं चास्तु ममाप्यव्याहतं सुखम्

prāṇāpānasamānānāmudānavyānayostathā |
annaṃ puṣṭikaraṃ cāstu mamāpyavyāhataṃ sukham

अगस्तिरग्निर्वडवानलश्च भुक्तं मयान्नं जरयत्वशेषम् ।
सुखं च मे तत्परिणामसम्भवं यच्छन्त्वरोगं मम चास्तु देहे

agastiragnirvaḍavānalaśca bhuktaṃ mayānnaṃ jarayatvaśeṣam |
sukhaṃ ca me tatpariṇāmasambhavaṃ yacchantvarogaṃ mama cāstu dehe

विष्णुः समस्तेन्द्रियदेहदेही वृथा न भूतो भगवान् यथैकः ।
सत्येन तेनात्तमशेषमन्नमारोग्यतां मे परिणाममेतु

viṣṇuḥ samastendriyadehadehī vṛthā na bhūto bhagavān yathaikaḥ |
satyena tenāttamaśeṣamannamārogyatāṃ me pariṇāmametu

विष्णुरत्ता तथैवान्नं परिणामश्च वै तथा ।
सत्येन तेन मद्भुक्तं जीर्यत्यन्नमिदं तथा

viṣṇurattā tathaivānnaṃ pariṇāmaśca vai tathā |
satyena tena madbhuktaṃ jīryatyannamidaṃ tathā

इत्युच्चार्य स्वहस्तेन परिमृज्य तथोदरम् ।
अनायासप्रदायीनि कुर्यात् कर्माण्यतन्द्रितः

ityuccārya svahastena parimṛjya tathodaram |
anāyāsapradāyīni kuryāt karmāṇyatandritaḥ

सच्छास्त्रादिविनोदेन सन्मार्गादविरोधिना ।
दिनं नयेत् ततस्सन्ध्यामुपतिष्ठेत् समाहितः

sacchāstrādivinodena sanmārgādavirodhinā |
dinaṃ nayet tatassandhyāmupatiṣṭhet samāhitaḥ

दिनान्तसन्ध्यां सूर्येण पूर्वामृक्षैर्युतां बुधः ।
उपतिष्ठेद्यथान्याय्यं सम्यगाचम्य पार्थिव

dināntasandhyāṃ sūryeṇa pūrvāmṛkṣairyutāṃ budhaḥ |
upatiṣṭhedyathānyāyyaṃ samyagācamya pārthiva

सर्वकालमुपस्थानं सन्ध्ययोः पार्थिवेष्यते ।
अन्यत्र सूतकाशौचविभ्रमातुरभीतितः

sarvakālamupasthānaṃ sandhyayoḥ pārthiveṣyate |
anyatra sūtakāśaucavibhramāturabhītitaḥ

सूर्येणाभ्युदितो यश्च त्यक्तः सूर्येण वा स्वपन् ।
अन्यत्रातुरभावात्तु प्रायश्चित्ती भवेन्नरः

sūryeṇābhyudito yaśca tyaktaḥ sūryeṇa vā svapan |
anyatrāturabhāvāttu prāyaścittī bhavennaraḥ

तस्मादनुदिते सूर्ये समुत्थाय महीपते ।
उपतिष्ठेन्नरस्सन्ध्यामस्वपंश्च दिनान्तजाम्

tasmādanudite sūrye samutthāya mahīpate |
upatiṣṭhennarassandhyāmasvapaṃśca dināntajām

उपतिष्ठन्ति वै सन्ध्यां ये न पूर्वां न पश्चिमाम् ।
व्रजन्ति ते दुरात्मानस्तमिस्रं नरकं नृप

upatiṣṭhanti vai sandhyāṃ ye na pūrvāṃ na paścimām |
vrajanti te durātmānastamisraṃ narakaṃ nṛpa

पुनः पाकमुपादाय सायमप्यवनीपते ।
वैश्वदेवनिमित्तं वै पत्न्यमन्त्रं बलिं हरेत्

punaḥ pākamupādāya sāyamapyavanīpate |
vaiśvadevanimittaṃ vai patnyamantraṃ baliṃ haret

तत्रापि श्वपचादिभ्यस्तथैवान्नविसर्जनम्

tatrāpi śvapacādibhyastathaivānnavisarjanam

अतिथिं चागतं तत्र स्वशक्तया पूजयेद्बुधः ।
पादशौचासनप्रह्वस्वागतोक्त्या च पूजनम् ।
ततश्चान्नप्रदानेन शयनेन च पार्थिव

atithiṃ cāgataṃ tatra svaśaktayā pūjayedbudhaḥ |
pādaśaucāsanaprahvasvāgatoktyā ca pūjanam |
tataścānnapradānena śayanena ca pārthiva

दिवातिथौ तु विमुखे गते यत्पातकं नृप ।
तदेवाष्टगुणं पुंसस्सूर्योढे विमुखे गते

divātithau tu vimukhe gate yatpātakaṃ nṛpa |
tadevāṣṭaguṇaṃ puṃsassūryoḍhe vimukhe gate

तस्मात् स्वशक्त्या राजेन्द्र सूर्योढमतिथिं नरः ।
पूजयेत् पूजिते तस्मिन् पूजितास्सर्वदेवताः

tasmāt svaśaktyā rājendra sūryoḍhamatithiṃ naraḥ |
pūjayet pūjite tasmin pūjitāssarvadevatāḥ

अन्नशाकाम्बुदानेन स्वशक्त्या पूजयेत् पुमान् ।
शयनप्रस्तरमहीप्रदानैरथवापि तम्

annaśākāmbudānena svaśaktyā pūjayet pumān |
śayanaprastaramahīpradānairathavāpi tam

कृतपादादिशौचस्तु भुक्त्वा सायं ततो गृही ।
गच्छेच्छय्यामस्फुटितामपि दारुमयीं नृप

kṛtapādādiśaucastu bhuktvā sāyaṃ tato gṛhī |
gacchecchayyāmasphuṭitāmapi dārumayīṃ nṛpa

नाविशालां न वै भुग्नां नासमां मलिनां न च ।
न च जन्तुमयीं शय्यामधितिष्ठेदनास्तृताम्

nāviśālāṃ na vai bhugnāṃ nāsamāṃ malināṃ na ca |
na ca jantumayīṃ śayyāmadhitiṣṭhedanāstṛtām

प्राच्यां दिशि शिरश्शस्तं याम्यायामथ वा नृप ।
सदैव स्वपतः पुंसो विपरीतं तु रोगदम्

prācyāṃ diśi śiraśśastaṃ yāmyāyāmatha vā nṛpa |
sadaiva svapataḥ puṃso viparītaṃ tu rogadam

ऋतावुपगमश्शस्तस्स्वपत्न्यामवनीपते ।
पुन्नामर्क्षे शुभे काले ज्येष्ठायुग्मासु रात्रिषु

ṛtāvupagamaśśastassvapatnyāmavanīpate |
punnāmarkṣe śubhe kāle jyeṣṭhāyugmāsu rātriṣu

नाद्यूनां तु स्त्रियं गच्छेन्नातुरां न रजस्वलाम् ।
नानिष्टां न प्रकुपितां न त्रस्तां न च गर्भिणीम्

nādyūnāṃ tu striyaṃ gacchennāturāṃ na rajasvalām |
nāniṣṭāṃ na prakupitāṃ na trastāṃ na ca garbhiṇīm

नादक्षिणां नान्यकामां नाकामां नान्ययोषितम् ।
क्षुत्क्षामां नातिभुक्तां वा स्वयं चैभिर्गुणैर्युतः

nādakṣiṇāṃ nānyakāmāṃ nākāmāṃ nānyayoṣitam |
kṣutkṣāmāṃ nātibhuktāṃ vā svayaṃ caibhirguṇairyutaḥ

स्नातस्स्रग्गन्धधृक् प्रीतो नाध्मातः क्षुधितोऽपि वा ।
सकामस्सानुरागश्च व्यवायं पुरुषो व्रजेत्

snātassraggandhadhṛk prīto nādhmātaḥ kṣudhito'pi vā |
sakāmassānurāgaśca vyavāyaṃ puruṣo vrajet

चतुर्दश्यष्टमी चैव तथामा चाथ पूर्णिमा ।
पर्वाण्येतानि राजेन्द्र रविसङ्क्रान्तिरेव च

caturdaśyaṣṭamī caiva tathāmā cātha pūrṇimā |
parvāṇyetāni rājendra ravisaṅkrāntireva ca

तैलस्त्रीमांससम्भोगी सर्वेष्वेतेषु वै पुमान् ।
विण्मूत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं मृतः

tailastrīmāṃsasambhogī sarveṣveteṣu vai pumān |
viṇmūtrabhojanaṃ nāma prayāti narakaṃ mṛtaḥ

अशेषपर्वस्वेतेषु तस्मात् संयमिभिर्बुधैः ।
भाव्यं सच्छास्त्रदेवेज्याध्यानजप्यपरैर्नरैः

aśeṣaparvasveteṣu tasmāt saṃyamibhirbudhaiḥ |
bhāvyaṃ sacchāstradevejyādhyānajapyaparairnaraiḥ

नान्ययोनावयोनौ वा नोपयुक्तौषधस्तथा ।
द्विजदेवगुरूणां च व्यवायी नाश्रमे भवेत्

nānyayonāvayonau vā nopayuktauṣadhastathā |
dvijadevagurūṇāṃ ca vyavāyī nāśrame bhavet

चैत्यचत्वरतीरेषु नैव गोष्ठे चतुष्पथे ।
नैव श्मशानोपवने सलिलेषु महीपते

caityacatvaratīreṣu naiva goṣṭhe catuṣpathe |
naiva śmaśānopavane salileṣu mahīpate

प्रोक्तपर्वस्वशेषेषु नैव भूपाल सन्ध्ययोः ।
गच्छेद्व्यवायं मनसा न मूत्रोच्चारपीडितः

proktaparvasvaśeṣeṣu naiva bhūpāla sandhyayoḥ |
gacchedvyavāyaṃ manasā na mūtroccārapīḍitaḥ

पर्वस्वभिगमोऽधन्यो दिवा पापप्रदो नृप ।
भुवि रोगावहो नॄणामप्रशस्तो जलाशये

parvasvabhigamo'dhanyo divā pāpaprado nṛpa |
bhuvi rogāvaho nṝṇāmapraśasto jalāśaye

परदारान्न गच्छेत मनसापि कथञ्चन ।
किमु वाचास्थिबन्धोऽपि नास्ति तेषु व्यवायिनाम्

paradārānna gaccheta manasāpi kathañcana |
kimu vācāsthibandho'pi nāsti teṣu vyavāyinām

मृतो नरकमभ्येति हीयतेऽत्रापि चायुषः ।
परदाररतिः पुंसामिह चामुत्र भीतिदा

mṛto narakamabhyeti hīyate'trāpi cāyuṣaḥ |
paradāraratiḥ puṃsāmiha cāmutra bhītidā

इति मत्वा स्वदारेषु ऋतुमत्सु बुधो व्रजेत् ।
यथोक्तदोषहीनेषु सकामेष्वनृतावपि

iti matvā svadāreṣu ṛtumatsu budho vrajet |
yathoktadoṣahīneṣu sakāmeṣvanṛtāvapi