तैत्तिरीयोपनिषद्

अध्याय 3: भृगुवल्ली: वरुण से भृगु का ब्रह्मज्ञान

15 श्लोक · 3 में से 3

इस अध्याय में क्या होता है

भृगुवल्ली: वरुण से भृगु का ब्रह्मज्ञान

वरुण के पुत्र भृगु पिता के पास जाकर कहते हैं: मुझे ब्रह्म सिखाइए। वरुण लक्षण देते हैं: जिससे प्राणी जन्म लेते हैं, जिससे जीते हैं, और जिसमें लौट जाते हैं, उसे जानने की इच्छा करो; वही ब्रह्म है। वरुण उन्हें तप करने भेजते हैं। भृगु बार-बार लौटते हैं, हर बार गहरा उत्तर लेकर: ब्रह्म अन्न है, फिर प्राण, फिर मन, फिर विज्ञान, और अन्त में आनन्द, जिससे प्राणी जन्मते, जीते और जिसमें लौटते हैं। यह भृगु और वरुण की विद्या है। फिर अन्न के व्रत हैं: अन्न की निन्दा मत करो, अन्न का त्याग मत करो, बहुत अन्न उपजाओ, घर आए को मत लौटाओ। वल्ली ज्ञानी के गान से समाप्त होती है: मैं अन्न हूँ, मैं अन्न का भोक्ता हूँ।

3.1.1

भृगुर्वै वारुणिः । वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तस्मा एतत्प्रोवाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति ।
तँ होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद् ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा

bhṛgurvai vāruṇiḥ | varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | tasmā etatprovāca | annaṃ prāṇaṃ cakṣuḥ śrotraṃ mano vācamiti |
tam̐ hovāca | yato vā imāni bhūtāni jāyante | yena jātāni jīvanti | yatprayantyabhisaṃviśanti | tadvijijñāsasva | tad brahmeti |
sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā

वरुण के पुत्र भृगु अपने पिता वरुण के पास गए और बोले: भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए। वरुण ने उन्हें अन्न, प्राण, नेत्र, श्रोत्र, मन और वाणी बताए और कहा: जिससे ये सब प्राणी उत्पन्न होते हैं, उत्पन्न होकर जिसके सहारे जीते हैं और अन्त में जिसमें लौटकर लीन हो जाते हैं, उसे जानने की इच्छा करो। वही ब्रह्म है। भृगु ने तप किया, और तप करके,

3.2.1

अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् । अन्नाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । अन्नेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति स तपोऽतप्यत ।
स तपस्तप्त्वा

annaṃ brahmeti vyajānāt | annāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | annena jātāni jīvanti | annaṃ prayantyabhisaṃviśantīti |
tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | tam̐ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti sa tapo'tapyata |
sa tapastaptvā

उन्होंने जाना कि अन्न ब्रह्म है। क्योंकि अन्न से ही ये प्राणी उत्पन्न होते हैं, अन्न से जीते हैं और अन्न में ही लौटकर लीन होते हैं। यह जानकर वे फिर पिता वरुण के पास गए और बोले: भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए। वरुण ने कहा: तप से ब्रह्म को जानने का प्रयत्न करो, तप ही ब्रह्म है। उन्होंने तप किया, और तप करके,

3.3.1

प्राणो ब्रह्मेति व्यजानात् । प्राणाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । प्राणेन जातानि जीवन्ति । प्राणं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा

prāṇo brahmeti vyajānāt | prāṇāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | prāṇena jātāni jīvanti | prāṇaṃ prayantyabhisaṃviśantīti |
tadvijñāya punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | tam̐ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti |
sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā

उन्होंने जाना कि प्राण ब्रह्म है। क्योंकि प्राण से ही ये प्राणी उत्पन्न होते हैं, प्राण से जीते हैं और प्राण में ही लौटकर लीन होते हैं। यह जानकर वे फिर पिता वरुण के पास गए: भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए। वरुण ने कहा: तप से ब्रह्म को जानो, तप ही ब्रह्म है। उन्होंने तप किया, और तप करके,

3.4.1

मनो ब्रह्मेति व्यजानात् । मनसो ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । मनसा जातानि जीवन्ति । मनः प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा

mano brahmeti vyajānāt | manaso hyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | manasā jātāni jīvanti | manaḥ prayantyabhisaṃviśantīti |
tadvijñāya | punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | tam̐ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti |
sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā

उन्होंने जाना कि मन ब्रह्म है। क्योंकि मन से ही ये प्राणी उत्पन्न होते हैं, मन से जीते हैं और मन में ही लौटकर लीन होते हैं। यह जानकर वे फिर पिता वरुण के पास गए: भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए। वरुण ने कहा: तप से ब्रह्म को जानो, तप ही ब्रह्म है। उन्होंने तप किया, और तप करके,

3.5.1

विज्ञानं ब्रह्मेति व्यजानात् । विज्ञानाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । विज्ञानेन जातानि जीवन्ति । विज्ञानं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार । अधीहि भगवो ब्रह्मेति । तँ होवाच । तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व । तपो ब्रह्मेति ।
स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा

vijñānaṃ brahmeti vyajānāt | vijñānāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | vijñānena jātāni jīvanti | vijñānaṃ prayantyabhisaṃviśantīti |
tadvijñāya punareva varuṇaṃ pitaramupasasāra | adhīhi bhagavo brahmeti | tam̐ hovāca | tapasā brahma vijijñāsasva | tapo brahmeti |
sa tapo'tapyata | sa tapastaptvā

उन्होंने जाना कि विज्ञान ब्रह्म है। क्योंकि विज्ञान से ही ये प्राणी उत्पन्न होते हैं, विज्ञान से जीते हैं और विज्ञान में ही लौटकर लीन होते हैं। यह जानकर वे फिर पिता वरुण के पास गए: भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिए। वरुण ने कहा: तप से ब्रह्म को जानो, तप ही ब्रह्म है। उन्होंने तप किया, और तप करके,

3.6.1

आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् । आनन्दाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते । आनन्देन जातानि जीवन्ति । आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।
सैषा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता । स य एवं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या

ānando brahmeti vyajānāt | ānandādhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | ānandena jātāni jīvanti | ānandaṃ prayantyabhisaṃviśantīti |
saiṣā bhārgavī vāruṇī vidyā | parame vyomanpratiṣṭhitā | sa ya evaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena mahān kīrtyā

उन्होंने जाना कि आनन्द ब्रह्म है। क्योंकि आनन्द से ही ये प्राणी उत्पन्न होते हैं, आनन्द से जीते हैं और आनन्द में ही लौटकर लीन होते हैं। यह भृगु द्वारा पाई और वरुण द्वारा दी गई विद्या है, जो परम आकाश में प्रतिष्ठित है। जो इसे जानता है, वह प्रतिष्ठित होता है। वह अन्नवान और अन्न को पचाने वाला होता है; संतान, पशु और ब्रह्मतेज से महान होता है, कीर्ति से महान होता है।

3.7.1

अन्नं न निन्द्यात् । तद्व्रतम् । प्राणो वा अन्नम् । शरीरमन्नादम् । प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम् । शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः । तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् ।
स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या

annaṃ na nindyāt | tadvratam | prāṇo vā annam | śarīramannādam | prāṇe śarīraṃ pratiṣṭhitam | śarīre prāṇaḥ pratiṣṭhitaḥ | tadetadannamanne pratiṣṭhitam |
sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena mahān kīrtyā

अन्न की निन्दा मत करो, यह व्रत है। प्राण अन्न है, शरीर अन्न खाने वाला है। प्राण में शरीर प्रतिष्ठित है, शरीर में प्राण प्रतिष्ठित है। इस प्रकार अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है। जो यह जानता है वह प्रतिष्ठित होता है, अन्नवान और अन्न को पचाने वाला होता है, संतान, पशु और ब्रह्मतेज से महान होता है, कीर्ति से महान होता है।

3.8.1

अन्नं न परिचक्षीत । तद्व्रतम् । आपो वा अन्नम् । ज्योतिरन्नादम् । अप्सु ज्योतिः प्रतिष्ठितम् । ज्योतिष्यापः प्रतिष्ठिताः ।
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान् कीर्त्या
अन्नं न परिचक्षीत न परिहरेत् । तद्व्रतं पूर्ववत्स्तुत्यर्थम् । तदेवं शुभाशुभकल्पनया अपरिह्यीयमाणं स्तुतं महीकृतमन्नं स्यात् । एवं यतोक्तमुत्तरेष्वपि आपो वा अन्नम् इत्यादिषु योजयेत् ॥

annaṃ na paricakṣīta | tadvratam | āpo vā annam | jyotirannādam | apsu jyotiḥ pratiṣṭhitam | jyotiṣyāpaḥ pratiṣṭhitāḥ |
tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena mahān kīrtyā
annaṃ na paricakṣīta na pariharet | tadvrataṃ pūrvavatstutyartham | tadevaṃ śubhāśubhakalpanayā aparihyīyamāṇaṃ stutaṃ mahīkṛtamannaṃ syāt | evaṃ yatoktamuttareṣvapi āpo vā annam ityādiṣu yojayet ||

अन्न का त्याग मत करो, यह व्रत है। जल अन्न है, तेज अन्न खाने वाला है। जल में तेज प्रतिष्ठित है, तेज में जल प्रतिष्ठित है। इस प्रकार अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है। जो यह जानता है वह प्रतिष्ठित होता है, अन्नवान और अन्न को पचाने वाला होता है, संतान, पशु और ब्रह्मतेज से महान होता है, कीर्ति से महान होता है।

3.9.1

अन्नं बहु कुर्वीत । तद्व्रतम् । पृथिवी वा अन्नम् । आकाशोऽन्नादः । पृथिव्यामाकाशः प्रतिष्ठितः । आकाशे पृथिवी प्रतिष्ठिता ।
तदेतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितम् । स य एतदन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद प्रतितिष्ठति । अन्नवानन्नादो भवति । महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन महान्कीर्त्या
अप्सु ज्योतिः इत्यब्ज्योतिषोरन्नान्नादगुणत्वेनोपासकस्य अन्नस्य बहुकरणं व्रतम् ॥

annaṃ bahu kurvīta | tadvratam | pṛthivī vā annam | ākāśo'nnādaḥ | pṛthivyāmākāśaḥ pratiṣṭhitaḥ | ākāśe pṛthivī pratiṣṭhitā |
tadetadannamanne pratiṣṭhitam | sa ya etadannamanne pratiṣṭhitaṃ veda pratitiṣṭhati | annavānannādo bhavati | mahānbhavati prajayā paśubhirbrahmavarcasena mahānkīrtyā
apsu jyotiḥ ityabjyotiṣorannānnādaguṇatvenopāsakasya annasya bahukaraṇaṃ vratam ||

अन्न को बहुत बढ़ाओ, यह व्रत है। पृथ्वी अन्न है, आकाश अन्न खाने वाला है। पृथ्वी में आकाश प्रतिष्ठित है, आकाश में पृथ्वी प्रतिष्ठित है। इस प्रकार अन्न अन्न में प्रतिष्ठित है। जो यह जानता है वह प्रतिष्ठित होता है, अन्नवान और अन्न को पचाने वाला होता है, संतान, पशु और ब्रह्मतेज से महान होता है, कीर्ति से महान होता है।

3.10.1

न कञ्चन वसतौ प्रत्याचक्षीत । तद्व्रतम् । तस्माद्यया कया च विधया बह्वन्नं प्राप्नुयात् । अराध्यस्मा अन्नमित्याचक्षते ।
एतद्वै मुखतोऽन्नँराद्धम् । मुखतोऽस्मा अन्नँराध्यते । एतद्वै मध्यतोऽन्नँराद्धम् । मध्यतोऽस्मा अन्नँराध्यते । एदद्वा अन्ततोऽन्नँराद्धम् ।
अन्ततोऽस्मा अन्नँराध्यते

na kañcana vasatau pratyācakṣīta | tadvratam | tasmādyayā kayā ca vidhayā bahvannaṃ prāpnuyāt | arādhyasmā annamityācakṣate |
etadvai mukhato'nnam̐rāddham | mukhato'smā annam̐rādhyate | etadvai madhyato'nnam̐rāddham | madhyato'smā annam̐rādhyate | edadvā antato'nnam̐rāddham |
antato'smā annam̐rādhyate

घर आए किसी को भी आश्रय देने से मना मत करो, यह व्रत है। इसलिए किसी भी उचित उपाय से बहुत अन्न प्राप्त करो, और अतिथि से कहो कि आपके लिए अन्न तैयार है। जो पहली अवस्था में अन्न देता है, उसे पहली अवस्था में अन्न मिलता है; जो मध्य में देता है, उसे मध्य में मिलता है; जो अन्त में देता है, उसे अन्त में मिलता है।

3.10.2

य एवं वेद । क्षेम इति वाचि । योगक्षेम इति प्राणापानयोः । कर्मेति हस्तयोः । गतिरिति पादयोः । विमुक्तिरिति पायौ ।
इति मानुषीः समाज्ञाः । अथ दैवीः । तृप्तिरिति वृष्टौ । बलमिति विद्युति

ya evaṃ veda | kṣema iti vāci | yogakṣema iti prāṇāpānayoḥ | karmeti hastayoḥ | gatiriti pādayoḥ | vimuktiriti pāyau |
iti mānuṣīḥ samājñāḥ | atha daivīḥ | tṛptiriti vṛṣṭau | balamiti vidyuti

जो ऐसा जानता है, उसके लिए। ब्रह्म की उपासना वाणी में क्षेम (रक्षा) रूप से, प्राण और अपान में योगक्षेम रूप से, हाथों में कर्म रूप से, पैरों में गति रूप से और गुदा में विसर्जन रूप से करे। ये मानुषी उपासनाएँ हैं। अब दैवी: वर्षा में तृप्ति रूप से, बिजली में बल रूप से,

3.10.3

यश इति पशुषु । ज्योतिरिति नक्षत्रेषु । प्रजातिरमृतमानन्द इत्युपस्थे । सर्वमित्याकाशे । तत्प्रतिष्ठेत्युपासीत । प्रतिष्ठावान् भवति ।
तन्मह इत्युपासीत । महान्भवति । तन्मन इत्युपासीत । मानवान्भवति

yaśa iti paśuṣu | jyotiriti nakṣatreṣu | prajātiramṛtamānanda ityupasthe | sarvamityākāśe | tatpratiṣṭhetyupāsīta | pratiṣṭhāvān bhavati |
tanmaha ityupāsīta | mahānbhavati | tanmana ityupāsīta | mānavānbhavati

पशुओं में यश रूप से, नक्षत्रों में ज्योति रूप से, उपस्थ में प्रजनन, अमृत और आनन्द रूप से, और आकाश में सर्व रूप से। उसे प्रतिष्ठा मानकर उपासना करे, तो प्रतिष्ठा पाता है। महः मानकर उपासना करे, तो महान होता है। मन मानकर उपासना करे, तो मननशील होता है।

3.10.4

तन्नम इत्युपासीत । नम्यन्तेऽस्मै कामाः । तद्ब्रह्मेत्युपासीत । ब्रह्मवान्भवति । तद्ब्रह्मणः परिमर इत्युपासीत ।
पर्येण म्रियन्ते द्विषन्तः सपत्नाः । परि येऽप्रिया भ्रातृव्याः । स यश्चायं पुरुषे । यश्चासावादित्ये । स एकः

tannama ityupāsīta | namyante'smai kāmāḥ | tadbrahmetyupāsīta | brahmavānbhavati | tadbrahmaṇaḥ parimara ityupāsīta |
paryeṇa mriyante dviṣantaḥ sapatnāḥ | pari ye'priyā bhrātṛvyāḥ | sa yaścāyaṃ puruṣe | yaścāsāvāditye | sa ekaḥ

उसे नमः मानकर उपासना करे, तो कामनाएँ उसके आगे झुकती हैं। ब्रह्म मानकर उपासना करे, तो वह ब्रह्मवान होता है। उसे ब्रह्म का परिमर (जिसमें सब लीन होते हैं) मानकर उपासना करे, तो उससे द्वेष करने वाले शत्रु और अप्रिय बन्धु उसके चारों ओर नष्ट हो जाते हैं। जो इस पुरुष में है और जो उस आदित्य में है, वह एक ही है।

3.10.5

स य एवंवित् । अस्माल्लोकात्प्रेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं प्राणमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य ।
एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्क्रम्य । इमाँल्लोकन्कामान्नी कामरूप्यनुसञ्चरन् ।
एतत् साम गायन्नास्ते । हा ३ वु हा ३ वु हा ३ वु

sa ya evaṃvit | asmāllokātpretya | etamannamayamātmānamupasaṅkramya | etaṃ prāṇamayamātmānamupasaṅkramya | etaṃ manomayamātmānamupasaṅkramya |
etaṃ vijñānamayamātmānamupasaṅkramya | etamānandamayamātmānamupasaṅkramya | imām̐llokankāmānnī kāmarūpyanusañcaran |
etat sāma gāyannāste | hā 3 vu hā 3 vu hā 3 vu

जो ऐसा जानता है, वह इस लोक से जाकर अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय और आनन्दमय आत्मा को पार कर, इच्छानुसार अन्न और इच्छानुसार रूप धारण करता हुआ इन लोकों में विचरता है, और यह साम गाता रहता है: हा उ, हा उ, हा उ!

3.10.6

अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् । अहमन्नादो३ऽहमन्नादो३ऽअहमन्नादः । अहँश्लोककृदहँश्लोककृदहँश्लोककृत् । अहमस्मि प्रथमजा ऋता३स्य ।
पूर्वं देवेभ्योऽमृतस्य ना३भायि । यो मा ददाति स इदेव मा३ऽऽवाः । अहमन्नमन्नमदन्तमा३द्मि । अहं विश्वं भुवनमभ्यभवा३म् ।
सुवर्णज्योतीः । य एवं वेद । इत्युपनिषत्
ॐ सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्यं करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।

ahamannamahamannamahamannam | ahamannādo3'hamannādo3'ahamannādaḥ | aham̐ślokakṛdaham̐ślokakṛdaham̐ślokakṛt | ahamasmi prathamajā ṛtā3sya |
pūrvaṃ devebhyo'mṛtasya nā3bhāyi | yo mā dadāti sa ideva mā3''vāḥ | ahamannamannamadantamā3dmi | ahaṃ viśvaṃ bhuvanamabhyabhavā3m |
suvarṇajyotīḥ | ya evaṃ veda | ityupaniṣat
oṃ saha nāvavatu | saha nau bhunaktu | saha vīryaṃ karavāvahai | tejasvi nāvadhītamastu mā vidviṣāvahai |

मैं अन्न हूँ, मैं अन्न हूँ, मैं अन्न हूँ! मैं अन्न का भोक्ता हूँ, भोक्ता हूँ, भोक्ता हूँ! मैं श्लोक का कर्ता हूँ, कर्ता हूँ, कर्ता हूँ! मैं ऋत का प्रथम जन्मा हूँ, देवताओं से भी पहले, अमृत की नाभि हूँ। जो मुझे देता है, वही मेरी रक्षा करता है। मैं अन्न, अन्न खाने वाले को खाता हूँ। मैंने सारे भुवन को जीत लिया है। मेरी ज्योति सूर्य के समान स्वर्णिम है। जो ऐसा जानता है (वह यह सब पाता है)। यही उपनिषद् है। ॐ, वह हम दोनों की रक्षा करे, हम दोनों का पोषण करे, हम साथ मिलकर पराक्रम करें, हमारा अध्ययन तेजस्वी हो, हम परस्पर द्वेष न करें।

अंग्रेज़ी अनुवाद · F. Max Müller

OR, THE CHAPTER OF BHRIGU.

Harih, Om! May it (the Brahman) protect us both! May it enjoy us both! May we acquire strength together! May our knowledge become bright! May we never quarrel! Peace! peace! peace!

First Anuvaka

Bhrigu Varuni went to his father Varuna, saying: 'Sir, teach me Brahman.' He told him this, viz. Food, breath, the eye, the ear, mind, speech.

Then he said again to him: 'That from whence these beings are born, that by which, when born, they live, that into which they enter at their death, try to know that. That is Brahman.'

He performed penance. Having performed penance-

Second Anuvaka

He perceived that food is Brahman, for from food these beings are produced; by food, when born, they live; and into food they enter at their death.

Having perceived this, he went again to his father Varuna, saying: 'Sir, teach me Brahman.' He said to him: 'Try to know Brahman by penance, for penance is (the means of knowing) Brahman.'

He performed penance. Having performed penance-

Third Anuvaka

He perceived that breath is Brahman, for from breath these beings are born; by breath, when born, they live; into breath they enter at their death.

Having perceived this, he went again to his father Varuna, saying: 'Sir, teach me Brahman.' He said to him: 'Try to know Brahman by penance, for penance is (the means of knowing) Brahman.'

He performed penance. Having performed penance-

Fourth Anuvaku

He perceived that mind (manas) is Brahman, for from mind these beings are born; by mind, when born, they live; into mind they enter at their death.

Having perceived this, he went again to his father Varuna, saying: 'Sir, teach me Brahman.' He said to him: 'Try to know Brahman by penance, for penance is (the means of knowing) Brahman.'

He performed penance. Having performed penance-

Fifth Anuvaka

He perceived that understanding (vignana) was Brahman, for from understanding these beings are born; by understanding, when born, they live; into understanding they enter at their death.

Having perceived this, he went again to his father Varuna, saying: 'Sir, teach me Brahman.' He said to him: 'Try to know Brahman by penance, for penance is (the means of knowing) Brahman.'

He performed penance. Having performed penance-

Sixth Anuvaka

He perceived that bliss is Brahman, for from bliss these beings are born ; by bliss, when born, they live; into bliss they enter at their death.

This is the knowledge of Bhrigu and Varuna, exalted in the highest heaven (in the heart). He who knows this becomes exalted, becomes rich in food, and able to eat food (healthy), becomes great by offspring, cattle, and the splendour of his knowledge (of Brahman), great by fame.

Seventh Anuvaka

Let him never abuse food, that is the rule.

Breath is food', the body eats the food. The body rests on breath, breath rests on the body. This is the food resting on food. He who knows this food resting on food, rests exalted, becomes rich in food, and able to eat food (healthy), becomes great by offspring, cattle, and the splendour of his knowledge (of Brahman), great by fame.

Eight Anuvaka

Let him never shun food, that is the rule. Water is food, the light eats the food. The light rests on water, water rests on light. This is the food resting on food. He who knows this food resting on food, rests exalted, becomes rich in food, and able to eat food (healthy), becomes great by offspring, cattle, and the splendour of his knowledge (of Brahman), great by fame.

Ninth Anuvaka

Let him acquire much food, that is the rule. Earth is food, the ether eats the food. The ether rests on the earth, the earth rests on the ether. This is the food resting on food. He who knows this food resting on food, rests exalted, becomes rich in food, and able to eat food (healthy), becomes great by offspring, cattle, and the splendour of his knowledge (of Brahman), great by fame.

Tenth Anuvaka

1. Let him never turn away (a stranger) from his house, that is the rule. Therefore a man should by all means acquire much food, for (good) people say (to the stranger): 'There is food ready for him.' If he gives food amply, food is given to him amply. If he gives food fairly, food is given to him fairly. If he gives food meanly, food is given to him meanly.

2. He who knows this, (recognises and worships Brahman) as possession in speech, as acquisition and possession in up-breathing (prana) and down-breathing (apana); as action in the hands; as walking in the feet; as voiding in the anus. These are the human recognitions (of Brahman as manifested in human actions). Next follow the recognitions (of Brahman) with reference to the Devas, viz. as satisfaction in rain; as power in lightning;

3. As glory in cattle; as light in the stars; as procreation, immortality, and bliss in the member; as everything in the ether. Let him worship that (Brahman) as support, and he becomes supported. Let him worship that (Brahman) as greatness (mahah), and he becomes great. Let him worship that (Brahman) as mind, and he becomes endowed with mind.

4. Let him worship that (Brahman) as adoration, and all desires fall down before him in adoration. Let him worship that (Brahman) as Brahman, and he will become possessed of Brahman. Let him worship this as the absorption of the gods in Brahman, and the enemies who hate him will die all around him, all around him will die the foes whom he does not love.

He who is this (Brahman) in man, and he who is that (Brahman) in the sun, both are one.

5. He who knows this, when he has departed this world, after reaching and comprehending the Self which consists of food, the Self which consists of breath, the Self which consists of mind, the Self which consists of understanding, the Self which consists of bliss, enters and takes possession of these worlds, and having as much food as he likes, and assuming as many forms as he likes, he sits down singing this Saman (of Brahman): 'Havu, havu, havu!

6. 'I am food (object), I am food, I am food! I am the eater of food (subject), I am the eater of food, I am the eater of food! I am the poet (who joins the two together), I am the poet, I am the poet! I am the first-born of the Right (rita). Before the Devas I was in the centre of all that is immortal. He who gives me away, he alone preserves me: him who cats food, I eat as food.

F. Max Müller (1884) का सार्वजनिक-अधिकार अनुवाद।

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)