विद्येश्वर संहिता

अध्याय 8: भैरव का दण्ड और केतकी का निषेध

इति श्रीशिवमहापुराणे विद्येश्वरसंहितायामष्टमोऽध्यायः ॥

21 श्लोक · 8 में से 25

इस अध्याय में क्या होता है

भैरव का दण्ड और केतकी का निषेध

ब्रह्मा का अहंकार मिटाने के लिए महादेव अपनी भौंहों के बीच से भैरव को प्रकट करते हैं और प्रहार की आज्ञा देते हैं। भैरव ब्रह्मा के केश पकड़कर झूठ बोलने वाला पाँचवाँ सिर काट देते हैं। ब्रह्मा उनके चरणों में गिर पड़ते हैं। आँसू भरे श्रीविष्णु विनती करते हैं, और शिव भैरव को रोक लेते हैं। वे ब्रह्मा से कहते हैं कि छल से सम्मान चाहने के कारण संसार में उनके मन्दिर और उत्सव नहीं होंगे। फिर भी वे दुर्लभ वर देते हैं: ब्रह्मा सब श्रौत और गृह्य यज्ञों में गुरु होंगे। फिर शिव झूठी गवाह केतकी को अपनी पूजा से वर्जित करते हैं। उसकी विनती पर कहते हैं कि उनके भक्त उसे धारण करेंगे और वह वितान बनकर उनके ऊपर रहेगी।

नंदिकेश्वर उवाच

8.1

ससर्जाथ महादेवः पुरुषं कंचिदद्भुतम् ।
भैरवाख्यं भ्रुवोर्मध्याद्ब्रह्मदर्पजिघांसया

sasarjātha mahādevaḥ puruṣaṃ kaṃcidadbhutam |
bhairavākhyaṃ bhruvormadhyādbrahmadarpajighāṃsayā

8.2

स वै तदा तत्र पतिं प्रणम्य शिवमंगणे ।
किं कार्यं करवाण्यत्र शीघ्रमाज्ञापय प्रभो

sa vai tadā tatra patiṃ praṇamya śivamaṃgaṇe |
kiṃ kāryaṃ karavāṇyatra śīghramājñāpaya prabho

8.3

वत्सयोऽयं विधिः साक्षाज्जगतामाद्यदैवतम् ।
नूनमर्चय खड्गेन तिग्मेन जवसा परम्

vatsayo'yaṃ vidhiḥ sākṣājjagatāmādyadaivatam |
nūnamarcaya khaḍgena tigmena javasā param

8.4

स वै गृहीत्वैककरेण केशं तत्पंचमं दृप्तमसत्यभाषणम् ।
छित्त्वा शिरांस्यस्य निहंतुमुद्यतः प्रकंपयन्खड्गमतिस्फुटं करैः

sa vai gṛhītvaikakareṇa keśaṃ tatpaṃcamaṃ dṛptamasatyabhāṣaṇam |
chittvā śirāṃsyasya nihaṃtumudyataḥ prakaṃpayankhaḍgamatisphuṭaṃ karaiḥ

8.5

पिता तवोत्सृष्टविभूषणांबरस्रगुत्तरीयामलकेशसंहतिः ।
प्रवातरंभेव लतेव चंचलः पपात वै भैरवपादपंकजे

pitā tavotsṛṣṭavibhūṣaṇāṃbarasraguttarīyāmalakeśasaṃhatiḥ |
pravātaraṃbheva lateva caṃcalaḥ papāta vai bhairavapādapaṃkaje

8.6

तावद्विधिं तात दिदृक्षुरच्युतः कृपालुरस्मत्पतिपादपल्लवम् ।
निषिच्य बाष्पैरवदत्कृतांजलिर्यथा शिशुः स्वं पितरं कलाक्षरम्

tāvadvidhiṃ tāta didṛkṣuracyutaḥ kṛpālurasmatpatipādapallavam |
niṣicya bāṣpairavadatkṛtāṃjaliryathā śiśuḥ svaṃ pitaraṃ kalākṣaram

अच्युत उवाच

8.7

त्वया प्रयत्नेन पुरा हि दत्तं यदस्य पंचाननमीशचिह्नम् ।
तस्मात्क्षमस्वाद्यमनुग्रहार्हं कुरु प्रसादं विधये ह्यमुष्मै

tvayā prayatnena purā hi dattaṃ yadasya paṃcānanamīśacihnam |
tasmātkṣamasvādyamanugrahārhaṃ kuru prasādaṃ vidhaye hyamuṣmai

8.8

इत्यर्थितोऽच्युतेनेशस्तुष्टः सुरगणांगणे ।
निवर्तयामास तदा भैरवं ब्रह्मदंडतः

ityarthito'cyuteneśastuṣṭaḥ suragaṇāṃgaṇe |
nivartayāmāsa tadā bhairavaṃ brahmadaṃḍataḥ

8.9

अथाह देवः कितवं विधिं विगतकंधरम् ।
ब्रह्मंस्त्वमर्हणाकांक्षी शठमीशत्वमास्थितः

athāha devaḥ kitavaṃ vidhiṃ vigatakaṃdharam |
brahmaṃstvamarhaṇākāṃkṣī śaṭhamīśatvamāsthitaḥ

8.10

नातस्ते सत्कृतिर्लोके भूयात्स्थानोत्सवादिकम् ।
ब्रह्मोवच ।
स्वामिन्प्रसीदाद्य महाविभूते मन्ये वरं वरद मे शिरसः प्रमोक्षम्

nātaste satkṛtirloke bhūyātsthānotsavādikam |
brahmovaca |
svāminprasīdādya mahāvibhūte manye varaṃ varada me śirasaḥ pramokṣam

8.11

नमस्तुभ्यं भगवते बंधवे विश्वयोनये ।
सहिष्णवे सर्वदोषाणां शंभवे शैलधन्वने

namastubhyaṃ bhagavate baṃdhave viśvayonaye |
sahiṣṇave sarvadoṣāṇāṃ śaṃbhave śailadhanvane

ईश्वर उवाच

8.12

अराजभयमेतद्वै जगत्सर्वं न शिष्यति ।
ततस्त्वं जहि दंडार्हं वह लोकधुरं शिशो

arājabhayametadvai jagatsarvaṃ na śiṣyati |
tatastvaṃ jahi daṃḍārhaṃ vaha lokadhuraṃ śiśo

8.13

वरं ददामि ते तत्र गृहाण दुर्लभं परम् ।
वैतानिकेषु गृह्येषु यज्ञे च भवान् गुरुः

varaṃ dadāmi te tatra gṛhāṇa durlabhaṃ param |
vaitānikeṣu gṛhyeṣu yajñe ca bhavān guruḥ

8.14

निष्फलस्त्वदृते यज्ञः सांगश्च सहदक्षिणः ।
अथाह देवः कितवं केतकं कूटसाक्षिणम्

niṣphalastvadṛte yajñaḥ sāṃgaśca sahadakṣiṇaḥ |
athāha devaḥ kitavaṃ ketakaṃ kūṭasākṣiṇam

8.15

रे रे केतक दुष्टस्त्वं शठ दूरमितो व्रज ।
ममापि प्रेम ते पुष्पे मा भूत्पूजास्वितः परम्

re re ketaka duṣṭastvaṃ śaṭha dūramito vraja |
mamāpi prema te puṣpe mā bhūtpūjāsvitaḥ param

8.16

इत्युक्ते तत्र देवेन केतकं देवजातयः ।
सर्वानि वारयामासुस्तत्पार्श्वादन्यतस्तदा

ityukte tatra devena ketakaṃ devajātayaḥ |
sarvāni vārayāmāsustatpārśvādanyatastadā

केतक उवाच

8.17

नमस्ते नाथ मे जन्मनिष्फलं भवदाज्ञया ।
सफलं क्रियतां तात क्षम्यतां मम किल्बिषम्

namaste nātha me janmaniṣphalaṃ bhavadājñayā |
saphalaṃ kriyatāṃ tāta kṣamyatāṃ mama kilbiṣam

8.18

ज्ञानाज्ञानकृतं पापं नाशयत्येव ते स्मृतिः ।
तादृशे त्वयि दृष्टे मे मिथ्यादोषः कुतो भवेत्

jñānājñānakṛtaṃ pāpaṃ nāśayatyeva te smṛtiḥ |
tādṛśe tvayi dṛṣṭe me mithyādoṣaḥ kuto bhavet

8.19

तथा स्तुतस्तु भगवान्केतकेन सभातले ।
न मे त्वद्धारणं योग्यं सत्यवागहमीश्वरः

tathā stutastu bhagavānketakena sabhātale |
na me tvaddhāraṇaṃ yogyaṃ satyavāgahamīśvaraḥ

8.20

मदीयास्त्वां धरिष्यंति जन्म ते सफलं ततः ।
त्वं वै वितानव्याजेन ममोपरि भविष्यसि

madīyāstvāṃ dhariṣyaṃti janma te saphalaṃ tataḥ |
tvaṃ vai vitānavyājena mamopari bhaviṣyasi

8.21

इत्यनुगृह्य भगवान्केतकं विधिमाधवौ ।
विरराज सभामध्ये सर्वदेवैरभिष्टुतः

ityanugṛhya bhagavānketakaṃ vidhimādhavau |
virarāja sabhāmadhye sarvadevairabhiṣṭutaḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)