अध्याय 7: अग्निस्तम्भ और केतकी का पुष्प

वत्सकाः स्वस्तिवः कच्चिद्वर्तते मम शासनात् ।
जगच्च देवतावंशः स्वस्वकर्मणि किं नवा

vatsakāḥ svastivaḥ kaccidvartate mama śāsanāt |
jagacca devatāvaṃśaḥ svasvakarmaṇi kiṃ navā

प्रागेव विदितं युद्धं ब्रह्मविष्ण्वोर्मयासुराः ।
भवतामभितापेन पौनरुक्त्येन भाषितम्

prāgeva viditaṃ yuddhaṃ brahmaviṣṇvormayāsurāḥ |
bhavatāmabhitāpena paunaruktyena bhāṣitam

इति सस्मितया माध्व्या कुमारपरिभाषया ।
समतोषयदंबायाः स पतिस्तत्सुरव्रजम्

iti sasmitayā mādhvyā kumāraparibhāṣayā |
samatoṣayadaṃbāyāḥ sa patistatsuravrajam

अथ युद्धांगणं गंतुं हरिधात्रोरधीश्वरः ।
आज्ञापयद्गणेशानां शतं तत्रैव संसदि

atha yuddhāṃgaṇaṃ gaṃtuṃ haridhātroradhīśvaraḥ |
ājñāpayadgaṇeśānāṃ śataṃ tatraiva saṃsadi

ततो वाद्यं बहुविधं प्रयाणाय परेशितुः ।
गणेश्वराश्च संनद्धा नानावाहनभूषणाः

tato vādyaṃ bahuvidhaṃ prayāṇāya pareśituḥ |
gaṇeśvarāśca saṃnaddhā nānāvāhanabhūṣaṇāḥ

प्रणवाकारमाद्यंतं पञ्चमंडलमंडितम् ।
आरुरोह रथं भद्रमंबिकापतिरीश्वरः ।
ससूनुगणमिंद्राद्याः सर्वेप्यनुययुः सुराः

praṇavākāramādyaṃtaṃ pañcamaṃḍalamaṃḍitam |
āruroha rathaṃ bhadramaṃbikāpatirīśvaraḥ |
sasūnugaṇamiṃdrādyāḥ sarvepyanuyayuḥ surāḥ

चित्रध्वजव्यजनचामरपुष्पवर्षसंगतिनृत्यनिवहैरैपि वाद्यवर्गैः

citradhvajavyajanacāmarapuṣpavarṣasaṃgatinṛtyanivahairaipi vādyavargaiḥ

संमानितः पशुपतिः परया च देव्या साकं तयोः समरभूमिमगात्ससैन्यः
समीक्ष्यं तु तयोर्युद्धं निगूढो ऽभ्रं समास्थितः ।
समाप्तवाद्यनिर्घोषः शांतोरुगणनिःस्वनः

saṃmānitaḥ paśupatiḥ parayā ca devyā sākaṃ tayoḥ samarabhūmimagātsasainyaḥ
samīkṣyaṃ tu tayoryuddhaṃ nigūḍho 'bhraṃ samāsthitaḥ |
samāptavādyanirghoṣaḥ śāṃtorugaṇaniḥsvanaḥ

अथ ब्रह्माच्युतौ वीरौ हंतुकामौ परस्परम् ।
माहेश्वरेण चाऽस्त्रेण तथा पाशुपतेन च

atha brahmācyutau vīrau haṃtukāmau parasparam |
māheśvareṇa cā'streṇa tathā pāśupatena ca

अस्त्रज्वालैरथो दग्धं ब्रह्मविष्ण्वोर्जगत्त्रयम् ।
ईशोपि तं निरीक्ष्याथ ह्यकालप्रलयं भृशम्

astrajvālairatho dagdhaṃ brahmaviṣṇvorjagattrayam |
īśopi taṃ nirīkṣyātha hyakālapralayaṃ bhṛśam

महानलस्तंभविभीषणाकृतिर्बभूव तन्मध्यतले स निष्कलः

mahānalastaṃbhavibhīṣaṇākṛtirbabhūva tanmadhyatale sa niṣkalaḥ

ते अस्त्रे चापि सज्वाले लोकसंहरणक्षमे ।
निपतेतुः क्षणे नैव ह्याविर्भूते महानले

te astre cāpi sajvāle lokasaṃharaṇakṣame |
nipatetuḥ kṣaṇe naiva hyāvirbhūte mahānale

दृष्ट्वा तदद्भुतं चित्रमस्त्रशांतिकरं शुभम् ।
किमेतदद्भुताकारमित्यूचुश्च परस्परम्

dṛṣṭvā tadadbhutaṃ citramastraśāṃtikaraṃ śubham |
kimetadadbhutākāramityūcuśca parasparam

अतींद्रियमिदं स्तंभमग्निरूपं किमुत्थितम् ।
अस्योर्ध्वमपि चाधश्चावयोर्लक्ष्यमेव हि

atīṃdriyamidaṃ staṃbhamagnirūpaṃ kimutthitam |
asyordhvamapi cādhaścāvayorlakṣyameva hi

इति व्यवसितौ वीरौ मिलितौ वीरमानिनौ ।
तत्परौ तत्परीक्षार्थं प्रतस्थाते ऽथ सत्वरम्

iti vyavasitau vīrau militau vīramāninau |
tatparau tatparīkṣārthaṃ pratasthāte 'tha satvaram

आवयोर्मिश्रयोस्तत्र कार्यमेकं न संभवेत् ।
इत्युक्त्वा सूकरतनुर्विष्णुस्तस्यादिमीयिवान्

āvayormiśrayostatra kāryamekaṃ na saṃbhavet |
ityuktvā sūkaratanurviṣṇustasyādimīyivān

तथा ब्रह्माहं सतनुस्तदंतं वीक्षितुं ययौ ।
भित्त्वा पातालनिलयं गत्वा दूरतरं हरिः

tathā brahmāhaṃ satanustadaṃtaṃ vīkṣituṃ yayau |
bhittvā pātālanilayaṃ gatvā dūrataraṃ hariḥ

ना ऽपि श्यात्तस्य संस्थानं स्तंभस्यानलवर्चसः ।
श्रांतः स सूकरहरीः प्राप पूर्वं रणांगणम्

nā 'pi śyāttasya saṃsthānaṃ staṃbhasyānalavarcasaḥ |
śrāṃtaḥ sa sūkaraharīḥ prāpa pūrvaṃ raṇāṃgaṇam

अथ गच्छंस्तु व्योम्ना च विधिस्तात पिता तव ।
ददर्श केतकी पुष्पं किंचिद्विच्युतमद्भुतम्

atha gacchaṃstu vyomnā ca vidhistāta pitā tava |
dadarśa ketakī puṣpaṃ kiṃcidvicyutamadbhutam

अतिसौरभ्यमम्लानं बहुवर्षच्युतं तथा ।
अन्वीक्ष्य च तयोः कृत्यं भगवान्परमेश्वरः

atisaurabhyamamlānaṃ bahuvarṣacyutaṃ tathā |
anvīkṣya ca tayoḥ kṛtyaṃ bhagavānparameśvaraḥ

परिहासं तु कृतवान्कंपनाच्चलितं शिरः ।
तस्मात्तावनुगृह्णातुं च्युतं केतकमुत्तमम्

parihāsaṃ tu kṛtavānkaṃpanāccalitaṃ śiraḥ |
tasmāttāvanugṛhṇātuṃ cyutaṃ ketakamuttamam

किं त्वं पतसि पुष्पेश पुष्पराट्केन वा धृतम् ।
आदिमस्याप्रमेयस्य स्तंभमध्याच्च्युतश्चिरम्

kiṃ tvaṃ patasi puṣpeśa puṣparāṭkena vā dhṛtam |
ādimasyāprameyasya staṃbhamadhyāccyutaściram

न संपश्यामि तस्मात्त्वं जह्याशामंतदर्शने ।
अस्यां तस्य च सेवार्थं हंसमूर्तिरिहागतः

na saṃpaśyāmi tasmāttvaṃ jahyāśāmaṃtadarśane |
asyāṃ tasya ca sevārthaṃ haṃsamūrtirihāgataḥ

इतः परं सखे मे ऽद्य त्वया कर्तव्यमीप्सितम् ।
मया सह त्वया वाच्यमेतद्विष्णोश्च सन्निधौ

itaḥ paraṃ sakhe me 'dya tvayā kartavyamīpsitam |
mayā saha tvayā vācyametadviṣṇośca sannidhau

स्तंभांतो वीक्षितो धात्रा तत्र साक्ष्यहमच्युत ।
इत्युक्त्वा केतकं तत्र प्रणनाम पुनः नः ।
असत्यमपि शस्तं स्यादापदीत्यनुशासनम्

staṃbhāṃto vīkṣito dhātrā tatra sākṣyahamacyuta |
ityuktvā ketakaṃ tatra praṇanāma punaḥ naḥ |
asatyamapi śastaṃ syādāpadītyanuśāsanam

समीक्ष्य तत्राऽच्युतमायतश्रमं प्रनष्टहर्षं तु ननर्त हर्षात् ।
उवाच चैनं परमार्थमच्युतं षंढात्तवादः स विधिस्ततो ऽच्युतम्

samīkṣya tatrā'cyutamāyataśramaṃ pranaṣṭaharṣaṃ tu nanarta harṣāt |
uvāca cainaṃ paramārthamacyutaṃ ṣaṃḍhāttavādaḥ sa vidhistato 'cyutam

स्तंभाग्रमेतत्समुदीक्षितं हरे तत्रैव साक्षी ननु केतकं त्विदम् ।
ततो ऽवदत्तत्र हि केतकं मृषा तथेति तद्धातृवचस्तदंतिके

staṃbhāgrametatsamudīkṣitaṃ hare tatraiva sākṣī nanu ketakaṃ tvidam |
tato 'vadattatra hi ketakaṃ mṛṣā tatheti taddhātṛvacastadaṃtike

हरिश्च तत्सत्यमितीव चिंतयंश्चकार तस्मै विधये नमः स्वयम् ।
षोडशैरुपचारैश्च पूजयामास तं विधिम्

hariśca tatsatyamitīva ciṃtayaṃścakāra tasmai vidhaye namaḥ svayam |
ṣoḍaśairupacāraiśca pūjayāmāsa taṃ vidhim

विधिं प्रहर्तुं शठमग्निलिंगतः स ईश्वरस्तत्र बभूव साकृतिः ।
समुत्थितः स्वामि विलोकनात्पुनः प्रकंपपाणिः परिगृह्य तत्पदम्

vidhiṃ prahartuṃ śaṭhamagniliṃgataḥ sa īśvarastatra babhūva sākṛtiḥ |
samutthitaḥ svāmi vilokanātpunaḥ prakaṃpapāṇiḥ parigṛhya tatpadam

आद्यंतहीनवपुषि त्वयि मोहबुद्ध्या भूयाद्विमर्श इह नावति कामनोत्थः ।
स त्वं प्रसीद करुणाकर कश्मलं नौ मृष्टं क्षमस्व विहितं भवतैव केल्या

ādyaṃtahīnavapuṣi tvayi mohabuddhyā bhūyādvimarśa iha nāvati kāmanotthaḥ |
sa tvaṃ prasīda karuṇākara kaśmalaṃ nau mṛṣṭaṃ kṣamasva vihitaṃ bhavataiva kelyā

वत्सप्रसन्नो ऽस्मि हरे यतस्त्वमीशत्वमिच्छन्नपि सत्यवाक्यम् ।
ब्रूयास्ततस्ते भविता जनेषु साम्यं मया सत्कृतिरप्यलप्थाः

vatsaprasanno 'smi hare yatastvamīśatvamicchannapi satyavākyam |
brūyāstataste bhavitā janeṣu sāmyaṃ mayā satkṛtirapyalapthāḥ

इतः परं ते पृथगात्मनश्च क्षेत्रप्रतिष्ठोत्सवपूजनं च

itaḥ paraṃ te pṛthagātmanaśca kṣetrapratiṣṭhotsavapūjanaṃ ca

इति देवः पुरा प्रीतः सत्येन हरये परम् ।
ददौ स्वसाम्यमत्यर्थं देवसंघे च पश्यति

iti devaḥ purā prītaḥ satyena haraye param |
dadau svasāmyamatyarthaṃ devasaṃghe ca paśyati