अध्याय 9: शिवरात्रि, अरुणाचल और लिंग का अर्थ

तत्रांतरे तौ च नाथं प्रणम्य विधिमाधवौ ।
बद्धांजलिपुटौ तूष्णीं तस्थतुर्दक्षवामगौ

tatrāṃtare tau ca nāthaṃ praṇamya vidhimādhavau |
baddhāṃjalipuṭau tūṣṇīṃ tasthaturdakṣavāmagau

तत्र संस्थाप्य तौ देवं सकुटुंबं वरासने ।
पूजयामासतुः पूज्यं पुण्यैः पुरुषवस्तुभिः

tatra saṃsthāpya tau devaṃ sakuṭuṃbaṃ varāsane |
pūjayāmāsatuḥ pūjyaṃ puṇyaiḥ puruṣavastubhiḥ

पौरुषं प्राकृतं वस्तुज्ञेयं दीर्घाल्पकालिकम् ।
हारनूपुरकेयूरकिरीटमणिकुंडलैः

pauruṣaṃ prākṛtaṃ vastujñeyaṃ dīrghālpakālikam |
hāranūpurakeyūrakirīṭamaṇikuṃḍalaiḥ

यज्ञसूत्रोत्तरीयस्रक्क्षौममाल्यांगुलीयकैः ।
पुष्पतांबूलकर्पूरचंदनागुरुलेपनैः

yajñasūtrottarīyasrakkṣaumamālyāṃgulīyakaiḥ |
puṣpatāṃbūlakarpūracaṃdanāgurulepanaiḥ

धूपदीपसितच्छत्रव्यजनध्वजचामरैः ।
अन्यैर्दिव्योपहारैश्च वाण्मनोतीतवैभवैः

dhūpadīpasitacchatravyajanadhvajacāmaraiḥ |
anyairdivyopahāraiśca vāṇmanotītavaibhavaiḥ

पतियोग्यैः पश्वलभ्यैस्तौ समर्चयतां पतिम् ।
यद्यच्छ्रेष्ठतमं वस्तु पतियोग्यं हितद्ध्वजे

patiyogyaiḥ paśvalabhyaistau samarcayatāṃ patim |
yadyacchreṣṭhatamaṃ vastu patiyogyaṃ hitaddhvaje

तद्वस्त्वखिलमीशोपि पारं पर्यचिकीर्षया ।
सभ्यानां प्रददौ हृष्टः पृथक्तत्र यथाक्रमम्

tadvastvakhilamīśopi pāraṃ paryacikīrṣayā |
sabhyānāṃ pradadau hṛṣṭaḥ pṛthaktatra yathākramam

कोलाहलो महानासीत्तत्र तद्वस्तु गृह्णताम् ।
तत्रैव ब्रह्मविष्णुभ्यां चार्चितः शंकरः पुरा

kolāhalo mahānāsīttatra tadvastu gṛhṇatām |
tatraiva brahmaviṣṇubhyāṃ cārcitaḥ śaṃkaraḥ purā

प्रसन्नः प्राह तौ नम्रौ सस्मितं भक्तिवर्धनः ।
(ईश्वर उवाच)
तुष्टोऽहमद्य वां वत्सौ पूजयाऽस्मिन्महादिने

prasannaḥ prāha tau namrau sasmitaṃ bhaktivardhanaḥ |
(īśvara uvāca)
tuṣṭo'hamadya vāṃ vatsau pūjayā'sminmahādine

दिनमेतत्ततः पुण्यं भविष्यति महत्तरम् ।
शिवरात्रिरिति ख्याता तिथिरेषा मम प्रिया

dinametattataḥ puṇyaṃ bhaviṣyati mahattaram |
śivarātririti khyātā tithireṣā mama priyā

एतत्काले तु यः कुर्यात्पूजां मल्लिंगबेरयोः ।
कुर्यात्तु जगतः कृत्यं स्थितिसर्गादिकं पुमान्

etatkāle tu yaḥ kuryātpūjāṃ malliṃgaberayoḥ |
kuryāttu jagataḥ kṛtyaṃ sthitisargādikaṃ pumān

शिवरात्रावहोरात्रं निराहारो जितेंद्रि यः ।
अर्चयेद्वा यथान्यायं यथाबलमवंचकः

śivarātrāvahorātraṃ nirāhāro jiteṃdri yaḥ |
arcayedvā yathānyāyaṃ yathābalamavaṃcakaḥ

यत्फलं मम पूजायां वर्षमेकं निरंतरम् ।
तत्फलं लभते सद्यः शिवरात्रौ मदर्चनात्

yatphalaṃ mama pūjāyāṃ varṣamekaṃ niraṃtaram |
tatphalaṃ labhate sadyaḥ śivarātrau madarcanāt

मद्धर्मवृद्धिकालोऽयं चंद्र काल इवांबुधेः ।
प्रतिष्ठाद्युत्सवो यत्र मामको मंगलायनः

maddharmavṛddhikālo'yaṃ caṃdra kāla ivāṃbudheḥ |
pratiṣṭhādyutsavo yatra māmako maṃgalāyanaḥ

यत्पुनः स्तंभरूपेण स्वाविरासमहं पुरा ।
स कालो मार्गशीर्षे तु स्यादाद्रा र् ऋक्षमर्भकौ

yatpunaḥ staṃbharūpeṇa svāvirāsamahaṃ purā |
sa kālo mārgaśīrṣe tu syādādrā r ṛkṣamarbhakau

आद्रा र्यां मार्गशीर्षे तु यः पश्येन्मामुमासखम् ।
मद्बेरमपि वा लिंगं स गुहादपि मे प्रियः

ādrā ryāṃ mārgaśīrṣe tu yaḥ paśyenmāmumāsakham |
madberamapi vā liṃgaṃ sa guhādapi me priyaḥ

अलं दर्शनमात्रेण फलं तस्मिन्दिने शुभे ।
अभ्यर्चनं चेदधिकं फलं वाचामगोचरम्

alaṃ darśanamātreṇa phalaṃ tasmindine śubhe |
abhyarcanaṃ cedadhikaṃ phalaṃ vācāmagocaram

रणरंगतलेऽमुष्मिन्यदहं लिंगवर्ष्मणा ।
जृंभितो लिंगवत्तस्माल्लिंगस्थानमिदं भवेत्

raṇaraṃgatale'muṣminyadahaṃ liṃgavarṣmaṇā |
jṛṃbhito liṃgavattasmālliṃgasthānamidaṃ bhavet

अनाद्यंतमिदं स्तंभमणुमात्रं भविष्यति ।
दर्शनार्थं हि जगतां पूजनार्थं हि पुत्रको

anādyaṃtamidaṃ staṃbhamaṇumātraṃ bhaviṣyati |
darśanārthaṃ hi jagatāṃ pūjanārthaṃ hi putrako

भोगावहमिदं लिंगं भुक्तिं मुक्त्येकसाधनम् ।
दर्शनस्पर्शनध्यानाज्जंतूनां जन्ममोचनम्

bhogāvahamidaṃ liṃgaṃ bhuktiṃ muktyekasādhanam |
darśanasparśanadhyānājjaṃtūnāṃ janmamocanam

अनलाचलसंकाशं यदिदं लिंगमुत्थितम् ।
अरुणाचलमित्येव तदिदं ख्यातिमेष्यति

analācalasaṃkāśaṃ yadidaṃ liṃgamutthitam |
aruṇācalamityeva tadidaṃ khyātimeṣyati

अत्र तीर्थं च बहुधा भविष्यति महत्तरम् ।
मुक्तिरप्यत्र जंतूनां वासेन मरणेन च

atra tīrthaṃ ca bahudhā bhaviṣyati mahattaram |
muktirapyatra jaṃtūnāṃ vāsena maraṇena ca

रथोत्सवादिकल्याणं जनावासं तु सर्वतः ।
अत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं कोटिगुणं भवेत्

rathotsavādikalyāṇaṃ janāvāsaṃ tu sarvataḥ |
atra dattaṃ hutaṃ japtaṃ sarvaṃ koṭiguṇaṃ bhavet

मत्क्षेत्रादपि सर्वस्मात्क्षेत्रमेतन्महत्तरम् ।
अत्र संस्मृतिमात्रेण मुक्तिर्भवति देहिनाम्

matkṣetrādapi sarvasmātkṣetrametanmahattaram |
atra saṃsmṛtimātreṇa muktirbhavati dehinām

तस्मान्महत्तरमिदं क्षेत्रमत्यंतशोभनम् ।
सर्वकल्याणसंपूर्णं सर्वमुक्तिकरं शुभम्

tasmānmahattaramidaṃ kṣetramatyaṃtaśobhanam |
sarvakalyāṇasaṃpūrṇaṃ sarvamuktikaraṃ śubham

अर्चयित्वाऽत्र मामेव लिंगे लिंगिनमीश्वरम् ।
सालोक्यं चैव सामीप्यं सारूप्यं सार्ष्टिरेव च

arcayitvā'tra māmeva liṃge liṃginamīśvaram |
sālokyaṃ caiva sāmīpyaṃ sārūpyaṃ sārṣṭireva ca

सायुज्यमिति पंचैते क्रियादीनां फलं मतम् ।
सर्वेपि यूयं सकलं प्राप्स्यथाशु मनोरथम्

sāyujyamiti paṃcaite kriyādīnāṃ phalaṃ matam |
sarvepi yūyaṃ sakalaṃ prāpsyathāśu manoratham

इत्यनुगृह्य भगवान्विनीतौ विधिमाधवौ ।
यत्पूर्वं प्रहतं युद्धे तयोः सैन्यं परस्परम्

ityanugṛhya bhagavānvinītau vidhimādhavau |
yatpūrvaṃ prahataṃ yuddhe tayoḥ sainyaṃ parasparam

तदुत्थापयदत्यर्थं स्वशक्त्याऽमृतधारया ।
तयोर्मौढ्यं च वैरं च व्यपनेतुमुवाच तौ

tadutthāpayadatyarthaṃ svaśaktyā'mṛtadhārayā |
tayormauḍhyaṃ ca vairaṃ ca vyapanetumuvāca tau

सकलं निष्कलं चेति स्वरूपद्वयमस्ति मे ।
नान्यस्य कस्यचित्तस्मादन्यः सर्वोप्यनीश्वरः

sakalaṃ niṣkalaṃ ceti svarūpadvayamasti me |
nānyasya kasyacittasmādanyaḥ sarvopyanīśvaraḥ

पुरस्तात्स्तंभरूपेण पश्चाद्रू पेण चार्भकौ ।
ब्रह्मत्वं निष्कलं प्रोक्तमीशत्वं सकलं तथा

purastātstaṃbharūpeṇa paścādrū peṇa cārbhakau |
brahmatvaṃ niṣkalaṃ proktamīśatvaṃ sakalaṃ tathā

द्वयं ममैव संसिद्धं न मदन्यस्य कस्यचित् ।
तस्मादीशत्वमन्येषां युवयोरपि न क्वचित्

dvayaṃ mamaiva saṃsiddhaṃ na madanyasya kasyacit |
tasmādīśatvamanyeṣāṃ yuvayorapi na kvacit

तदज्ञानेन वां वृत्तमीशमानं महाद्भुतम् ।
तन्निराकर्तुमत्रैवमुत्थितोऽहं रणक्षितौ

tadajñānena vāṃ vṛttamīśamānaṃ mahādbhutam |
tannirākartumatraivamutthito'haṃ raṇakṣitau

त्यजतं मानमात्मीयं मयीशे कुरुतं मतिम् ।
मत्प्रसादेन लोकेषु सर्वोप्यर्थः प्रकाशते

tyajataṃ mānamātmīyaṃ mayīśe kurutaṃ matim |
matprasādena lokeṣu sarvopyarthaḥ prakāśate

गुरूक्तिर्व्यंजकं तत्र प्रमाणं वा पुनः पुनः ।
ब्रह्मतत्त्वमिदं गूढं भवत्प्रीत्या भणाम्यहम्

gurūktirvyaṃjakaṃ tatra pramāṇaṃ vā punaḥ punaḥ |
brahmatattvamidaṃ gūḍhaṃ bhavatprītyā bhaṇāmyaham

अहमेव परं ब्रह्म मत्स्वरूपं कलाकलम् ।
ब्रह्मत्वादीश्वरश्चाहं कृत्यं मेनुग्रहादिकम्

ahameva paraṃ brahma matsvarūpaṃ kalākalam |
brahmatvādīśvaraścāhaṃ kṛtyaṃ menugrahādikam

बृहत्त्वाद्बृंहणत्वाच्च ब्रह्माहं ब्रह्मकेशवौ ।
समत्वाद्व्यापकत्वाच्च तथैवात्माहमर्भकौ

bṛhattvādbṛṃhaṇatvācca brahmāhaṃ brahmakeśavau |
samatvādvyāpakatvācca tathaivātmāhamarbhakau

अनात्मानः परे सर्वे जीवा एव न संशयः ।
अनुग्रहाद्यं सर्गांतं जगत्कृत्यं च पंकजम्

anātmānaḥ pare sarve jīvā eva na saṃśayaḥ |
anugrahādyaṃ sargāṃtaṃ jagatkṛtyaṃ ca paṃkajam

ईशत्वादेव मे नित्यं न मदन्यस्य कस्यचित् ।
आदौ ब्रह्मत्त्वबुद्ध्यर्थं निष्कलं लिंगमुत्थितम्

īśatvādeva me nityaṃ na madanyasya kasyacit |
ādau brahmattvabuddhyarthaṃ niṣkalaṃ liṃgamutthitam

तस्मादज्ञातमीशत्वं व्यक्तं द्योतयितुं हि वाम् ।
सकलोहमतो जातः साक्षादीशस्तु तत्क्षणात्

tasmādajñātamīśatvaṃ vyaktaṃ dyotayituṃ hi vām |
sakalohamato jātaḥ sākṣādīśastu tatkṣaṇāt

सकलत्वमतो ज्ञेयमीशत्वं मयि सत्वरम् ।
यदिदं निष्कलं स्तंभं मम ब्रह्मत्वबोधकम्

sakalatvamato jñeyamīśatvaṃ mayi satvaram |
yadidaṃ niṣkalaṃ staṃbhaṃ mama brahmatvabodhakam

लिंगलक्षणयुक्तत्वान्मम लिंगं भवेदिदम् ।
तदिदं नित्यमभ्यर्च्यं युवाभ्यामत्र पुत्रकौ

liṃgalakṣaṇayuktatvānmama liṃgaṃ bhavedidam |
tadidaṃ nityamabhyarcyaṃ yuvābhyāmatra putrakau

मदात्मकमिदं नित्यं मम सान्निध्यकारणम् ।
महत्पूज्यमिदं नित्यमभेदाल्लिंगसिंगिनोः

madātmakamidaṃ nityaṃ mama sānnidhyakāraṇam |
mahatpūjyamidaṃ nityamabhedālliṃgasiṃginoḥ

यत्रप्रतिष्ठितं येन मदीयं लिंगमीदृशम् ।
तत्र प्रतिष्ठितः सोहमप्रतिष्ठोपि वत्सकौ

yatrapratiṣṭhitaṃ yena madīyaṃ liṃgamīdṛśam |
tatra pratiṣṭhitaḥ sohamapratiṣṭhopi vatsakau

मत्साम्यमेकलिंगस्य स्थापने फलमीरितम् ।
द्वितीये स्थापिते लिंगे मदैक्यं फलमेव हि

matsāmyamekaliṃgasya sthāpane phalamīritam |
dvitīye sthāpite liṃge madaikyaṃ phalameva hi

लिंगं प्राधान्यतः स्थाप्यं तथाबेरं तु गौणकम् ।
लिंगाभावेन तत्क्षेत्रं सबेरमपि सर्वतः

liṃgaṃ prādhānyataḥ sthāpyaṃ tathāberaṃ tu gauṇakam |
liṃgābhāvena tatkṣetraṃ saberamapi sarvataḥ