अध्याय 6: श्रेष्ठता के लिए ब्रह्मा और विष्णु का विवाद

पुरा कदाचिद्योगींद्र विष्णुर्विषधरासनः ।
सुष्वाप परया भूत्या स्वानुगैरपि संवृतः

purā kadācidyogīṃdra viṣṇurviṣadharāsanaḥ |
suṣvāpa parayā bhūtyā svānugairapi saṃvṛtaḥ

यदृच्छया गतस्तत्र ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः ।
अपृच्छत्पुंडरीकाक्षं शयनं सर्वसुन्दरम्

yadṛcchayā gatastatra brahmā brahmavidāṃvaraḥ |
apṛcchatpuṃḍarīkākṣaṃ śayanaṃ sarvasundaram

कस्त्वं पुरुषवच्छेषे दृष्ट्वा मामपि दृप्तवत् ।
उत्तिष्ठ वत्स मां पश्य तव नाथमिहागतम्

kastvaṃ puruṣavaccheṣe dṛṣṭvā māmapi dṛptavat |
uttiṣṭha vatsa māṃ paśya tava nāthamihāgatam

आगतं गुरुमाराध्यं दृष्ट्वा यो दृप्तवच्चरेत् ।
द्रो हिणस्तस्य मूढस्य प्रायश्चित्तं विधीयते

āgataṃ gurumārādhyaṃ dṛṣṭvā yo dṛptavaccaret |
dro hiṇastasya mūḍhasya prāyaścittaṃ vidhīyate

इति श्रुत्वा वचः क्रुद्धो बहिः शांतवदाचरत् ।
स्वस्ति ते स्वागतं वत्स तिष्ठ पीठमितो विश

iti śrutvā vacaḥ kruddho bahiḥ śāṃtavadācarat |
svasti te svāgataṃ vatsa tiṣṭha pīṭhamito viśa

किमु ते व्याघ्रवद्वक्त्रं विभाति विषमेक्षणम् ।
(ब्रह्मोवाच)
वत्स विष्णो महामानमागतं कालवेगतः

kimu te vyāghravadvaktraṃ vibhāti viṣamekṣaṇam |
(brahmovāca)
vatsa viṣṇo mahāmānamāgataṃ kālavegataḥ

पितामहश्च जगतः पाता च तव वत्सक ।
(विष्णुरुवाच)
मत्स्थं जगदिदं वत्स मनुषे त्वं हि चोरवत्

pitāmahaśca jagataḥ pātā ca tava vatsaka |
(viṣṇuruvāca)
matsthaṃ jagadidaṃ vatsa manuṣe tvaṃ hi coravat

मन्नाभिकमलाज्जातः पुत्रस्त्वं भाषसे वृथा ।
(नंदिकेश्वर उवाच)
एवं हि वदतोस्तत्र मुग्धयोरजयोस्तदा

mannābhikamalājjātaḥ putrastvaṃ bhāṣase vṛthā |
(naṃdikeśvara uvāca)
evaṃ hi vadatostatra mugdhayorajayostadā

अहमेव वरो न त्वमहं प्रभुरहं प्रभुः ।
परस्परं हंतुकामौ चक्रतुः समरोद्यमम्

ahameva varo na tvamahaṃ prabhurahaṃ prabhuḥ |
parasparaṃ haṃtukāmau cakratuḥ samarodyamam

युयुधातेऽमरौ वीरौ हंसपक्षींद्र वाहनौ ।
वैरंच्या वैष्णवाश्चैवं मिथो युयुधिरे तदा

yuyudhāte'marau vīrau haṃsapakṣīṃdra vāhanau |
vairaṃcyā vaiṣṇavāścaivaṃ mitho yuyudhire tadā

तावद्विमानगतयः सर्वा वै देवजातयः ।
दिदृक्षवः समाजग्मुः समरं तं महाद्भुतम्

tāvadvimānagatayaḥ sarvā vai devajātayaḥ |
didṛkṣavaḥ samājagmuḥ samaraṃ taṃ mahādbhutam

क्षिपंतः पुष्पवर्षाणि पश्यंतः स्वैरमंबरे ।
सुपर्णवाहनस्तत्र क्रुद्धो वै ब्रह्मवक्षसि

kṣipaṃtaḥ puṣpavarṣāṇi paśyaṃtaḥ svairamaṃbare |
suparṇavāhanastatra kruddho vai brahmavakṣasi

मुमोच बाणानसहानस्त्रांश्च विविधान्बहून् ।
मुमोचाऽथ विधिः क्रुद्धो विष्णोरुरसि दुःसहान्

mumoca bāṇānasahānastrāṃśca vividhānbahūn |
mumocā'tha vidhiḥ kruddho viṣṇorurasi duḥsahān

बाणाननलसंकाशानस्त्रांश्च बहुशस्तदा ।
तदाश्चर्यमिति स्पष्टं तयोः समरगोचरम्

bāṇānanalasaṃkāśānastrāṃśca bahuśastadā |
tadāścaryamiti spaṣṭaṃ tayoḥ samaragocaram

समीक्ष्य दैवतगणाः शशंसुर्भृशमाकुलाः ।
ततो विष्णुः सुसंक्रुद्धः श्वसन्व्यसनकर्शितः

samīkṣya daivatagaṇāḥ śaśaṃsurbhṛśamākulāḥ |
tato viṣṇuḥ susaṃkruddhaḥ śvasanvyasanakarśitaḥ

माहेश्वरास्त्रं मतिमान् संदधे ब्रह्मणोपरि ।
ततो ब्रह्मा भृशं क्रुद्धः कंपयन्विश्वमेव हि

māheśvarāstraṃ matimān saṃdadhe brahmaṇopari |
tato brahmā bhṛśaṃ kruddhaḥ kaṃpayanviśvameva hi

अस्त्रं पाशुपतं घोरं संदधे विष्णुवक्षसि ।
ततस्तदुत्थितं व्योम्नि तपनायुतसन्निभम्

astraṃ pāśupataṃ ghoraṃ saṃdadhe viṣṇuvakṣasi |
tatastadutthitaṃ vyomni tapanāyutasannibham

सहस्रमुखमत्युग्रं चंडवातभयंकरम् ।
अस्त्रद्वयमिदं तत्र ब्रह्मविष्ण्वोर्भयंकरम्

sahasramukhamatyugraṃ caṃḍavātabhayaṃkaram |
astradvayamidaṃ tatra brahmaviṣṇvorbhayaṃkaram

इत्थं बभूव समरो ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् ।
ततो देवगणाः सर्वे विषण्णा भृशमाकुलाः ।
ऊचुः परस्परं तात राजक्षोभे यथा द्विजाः

itthaṃ babhūva samaro brahmaviṣṇvoḥ parasparam |
tato devagaṇāḥ sarve viṣaṇṇā bhṛśamākulāḥ |
ūcuḥ parasparaṃ tāta rājakṣobhe yathā dvijāḥ

सृष्टिः स्थितिश्च संहारस्तिरो भावोप्यनुग्रहः ।
यस्मात्प्रवर्तते तस्मै ब्रह्मणे च त्रिशूलिने

sṛṣṭiḥ sthitiśca saṃhārastiro bhāvopyanugrahaḥ |
yasmātpravartate tasmai brahmaṇe ca triśūline

अशक्यमन्यैर्यदनुग्रहं विना तृणक्षयोप्यत्र यदृच्छया क्वचित्

aśakyamanyairyadanugrahaṃ vinā tṛṇakṣayopyatra yadṛcchayā kvacit

इति देवाभयं कृत्वा विचिन्वंतः शिवक्षयम् ।
जग्मुः कैलासशिखरं यत्रास्ते चंद्र शेखरः

iti devābhayaṃ kṛtvā vicinvaṃtaḥ śivakṣayam |
jagmuḥ kailāsaśikharaṃ yatrāste caṃdra śekharaḥ

दृष्ट्वैवममरा हृष्टाः पदंतत्पारमेश्वरम् ।
प्रणेमुः प्रणवाकारं प्रविष्टास्तत्र सद्मनि

dṛṣṭvaivamamarā hṛṣṭāḥ padaṃtatpārameśvaram |
praṇemuḥ praṇavākāraṃ praviṣṭāstatra sadmani

तेपि तत्र सभामध्ये मंडपे मणिविष्टरे ।
विराजमानमुमया ददृशुर्देवपुंगवम्

tepi tatra sabhāmadhye maṃḍape maṇiviṣṭare |
virājamānamumayā dadṛśurdevapuṃgavam

सव्योत्तरेतरपदं तदर्हितकरां बुजम् ।
स्वगणैः सर्वतो जुष्टं सर्वलक्षणलक्षितम्

savyottaretarapadaṃ tadarhitakarāṃ bujam |
svagaṇaiḥ sarvato juṣṭaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam

वीज्यमानं विशेषजैः स्त्रीजनैस्तीव्रभावनैः ।
शस्यमानं सदावेदैरनुगृह्णंतमीश्वरम्

vījyamānaṃ viśeṣajaiḥ strījanaistīvrabhāvanaiḥ |
śasyamānaṃ sadāvedairanugṛhṇaṃtamīśvaram

दृष्ट्वैवमीशममराः संतोषसलिलेक्षणाः ।
दंडवद्दूरतो वत्स नमश्चक्रुर्महागणाः

dṛṣṭvaivamīśamamarāḥ saṃtoṣasalilekṣaṇāḥ |
daṃḍavaddūrato vatsa namaścakrurmahāgaṇāḥ

तानवेक्ष्य पतिर्देवान्समीपे चाह्वयद्गणैः ।
अथ संह्लादयन्देवान्देवो देवशिखामणिः ।
अवोचदर्थगंभीरं वचनं मधुमंगलम्

tānavekṣya patirdevānsamīpe cāhvayadgaṇaiḥ |
atha saṃhlādayandevāndevo devaśikhāmaṇiḥ |
avocadarthagaṃbhīraṃ vacanaṃ madhumaṃgalam