अध्याय 4: श्रवण, कीर्तन, मनन; सनत्कुमार और व्यास

मननं कीदृशं ब्रह्मञ्छ्रवणं चापि कीदृशम् ।
कीर्तनं वा कथं तस्य कीर्तयैतद्यथायथम्

mananaṃ kīdṛśaṃ brahmañchravaṇaṃ cāpi kīdṛśam |
kīrtanaṃ vā kathaṃ tasya kīrtayaitadyathāyatham

पूजाजपेशगुणरूपविलासनाम्नां युक्तिप्रियेण मनसा परिशोधनं यत् ।
तत्संततं मननमीश्वरदृष्टिलभ्यं सर्वेषु साधनवरेष्वपि मुख्यमुख्यम्

pūjājapeśaguṇarūpavilāsanāmnāṃ yuktipriyeṇa manasā pariśodhanaṃ yat |
tatsaṃtataṃ mananamīśvaradṛṣṭilabhyaṃ sarveṣu sādhanavareṣvapi mukhyamukhyam

गीतात्मना श्रुतिपदेन च भाषया वा शंभुप्रतापगुणरूपविलासनाम्नाम् ।
वाचा स्फुटं तु रसवत्स्तवनं यदस्य तत्कीर्तनं भवति साधनमत्र मध्यम्

gītātmanā śrutipadena ca bhāṣayā vā śaṃbhupratāpaguṇarūpavilāsanāmnām |
vācā sphuṭaṃ tu rasavatstavanaṃ yadasya tatkīrtanaṃ bhavati sādhanamatra madhyam

येनापि केन करणेन च शब्दपुंजं यत्र क्वचिच्छिवपरं श्रवणेंद्रि येण ।
स्त्रीकेलिवद्दृढतरं प्रणिधीयते यत्तद्वै बुधाः श्रवणमत्र जगत्प्रसिद्धम्

yenāpi kena karaṇena ca śabdapuṃjaṃ yatra kvacicchivaparaṃ śravaṇeṃdri yeṇa |
strīkelivaddṛḍhataraṃ praṇidhīyate yattadvai budhāḥ śravaṇamatra jagatprasiddham

सत्संगमेन भवति श्रवणं पुरस्तात्संकीर्तनं पशुपतेरथ तद्दृढं स्यात् ।
सर्वोत्तमं भवति तन्मननं तदंते सर्वं हि संभवति शंकरदृष्टिपाते

satsaṃgamena bhavati śravaṇaṃ purastātsaṃkīrtanaṃ paśupateratha taddṛḍhaṃ syāt |
sarvottamaṃ bhavati tanmananaṃ tadaṃte sarvaṃ hi saṃbhavati śaṃkaradṛṣṭipāte

अस्मिन्साधनमाहत्म्ये पुरा वृत्तं मुनीश्वराः ।
युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमवधानतः

asminsādhanamāhatmye purā vṛttaṃ munīśvarāḥ |
yuṣmadarthaṃ pravakṣyāmi śṛṇudhvamavadhānataḥ

पुरा मम गुरुर्व्यासः पराशरमुनेः सुतः ।
तपश्चचार संभ्रांतः सरस्वत्यास्तटे शुभे

purā mama gururvyāsaḥ parāśaramuneḥ sutaḥ |
tapaścacāra saṃbhrāṃtaḥ sarasvatyāstaṭe śubhe

गच्छन्यदृछया तत्र विमानेनार्करोचिषा ।
सनत्कुमारो भगवान्ददर्श मम देशिकम्

gacchanyadṛchayā tatra vimānenārkarociṣā |
sanatkumāro bhagavāndadarśa mama deśikam

ध्यानारूढः प्रबुद्धोऽसौ ददर्श तमजात्मजम् ।
प्रणिपत्याह संभ्रांतः परं कौतूहलं मुनिः

dhyānārūḍhaḥ prabuddho'sau dadarśa tamajātmajam |
praṇipatyāha saṃbhrāṃtaḥ paraṃ kautūhalaṃ muniḥ

दत्त्वार्घ्यमस्मै प्रददौ देवयोग्यं च विष्टिरम् ।
प्रसन्नः प्राह तं प्रह्वं प्रभुर्गंभीरया गिरा

dattvārghyamasmai pradadau devayogyaṃ ca viṣṭiram |
prasannaḥ prāha taṃ prahvaṃ prabhurgaṃbhīrayā girā

सत्यं वस्तु मुने दध्याः साक्षात्करणगोचरः ।
स शिवोथासहायोत्र तपश्चरसि किं कृते

satyaṃ vastu mune dadhyāḥ sākṣātkaraṇagocaraḥ |
sa śivothāsahāyotra tapaścarasi kiṃ kṛte

एवमुक्तः कुमारेण प्रोवाच स्वाशयं मुनिः ।
धर्मार्थकाममोक्षाश्च वेदमार्गे कृतादराः

evamuktaḥ kumāreṇa provāca svāśayaṃ muniḥ |
dharmārthakāmamokṣāśca vedamārge kṛtādarāḥ

बहुधा स्थापिता लोके मया त्वत्कृपया तथा ।
एवं भुतस्य मेप्येवं गुरुभूतस्य सर्वतः

bahudhā sthāpitā loke mayā tvatkṛpayā tathā |
evaṃ bhutasya mepyevaṃ gurubhūtasya sarvataḥ

मुक्तिसाधनकं ज्ञानं नोदेति परमाद्भुतम् ।
तपश्चरामि मुक्त्यर्थं न जाने तत्र कारणम्

muktisādhanakaṃ jñānaṃ nodeti paramādbhutam |
tapaścarāmi muktyarthaṃ na jāne tatra kāraṇam

इत्थं कुमारो भगवान्व्यासेन मुनिनार्थितः ।
समर्थः प्राह विप्रेंद्रा निश्चयं मुक्तिकारणम्

itthaṃ kumāro bhagavānvyāsena muninārthitaḥ |
samarthaḥ prāha vipreṃdrā niścayaṃ muktikāraṇam

श्रवणं कीर्तनं शंभोर्मननं च महत्तरम् ।
त्रयं साधनमुक्तं च विद्यते वेदसंमतम्

śravaṇaṃ kīrtanaṃ śaṃbhormananaṃ ca mahattaram |
trayaṃ sādhanamuktaṃ ca vidyate vedasaṃmatam

पुराहमथ संभ्रांतो ह्यन्यसाधनसंभ्रमः ।
अचले मंदरे शैले तपश्चरणमाचरम्

purāhamatha saṃbhrāṃto hyanyasādhanasaṃbhramaḥ |
acale maṃdare śaile tapaścaraṇamācaram

शिवाज्ञया ततः प्राप्तो भगवान्नंदिकेश्वरः ।
स मे दयालुर्भगवान्सर्वसाक्षी गणेश्वरः

śivājñayā tataḥ prāpto bhagavānnaṃdikeśvaraḥ |
sa me dayālurbhagavānsarvasākṣī gaṇeśvaraḥ

उवाच मह्यं सस्नेहं मुक्तिसाधनमुत्तमम् ।
श्रवणं कीर्तनं शंभोर्मननं वेदसंमतम्

uvāca mahyaṃ sasnehaṃ muktisādhanamuttamam |
śravaṇaṃ kīrtanaṃ śaṃbhormananaṃ vedasaṃmatam

त्रिकं च साधनं मुक्तौ शिवेन मम भाषितम् ।
श्रवणादिं त्रिकं ब्रह्मन्कुरुष्वेति मुहुर्मुहुः

trikaṃ ca sādhanaṃ muktau śivena mama bhāṣitam |
śravaṇādiṃ trikaṃ brahmankuruṣveti muhurmuhuḥ

एवमुक्त्वा ततो व्यासं सानुगो विधिनंदनः ।
जगाम स्वविमानेन पदं परमशोभनम्

evamuktvā tato vyāsaṃ sānugo vidhinaṃdanaḥ |
jagāma svavimānena padaṃ paramaśobhanam

एवमुक्तं समासेन पूर्ववृत्तांतमुत्तमम् ।
(ऋषय ऊचुः)
श्रवणादित्रयं सूत मुक्त्योपायस्त्वयेरितः

evamuktaṃ samāsena pūrvavṛttāṃtamuttamam |
(ṛṣaya ūcuḥ)
śravaṇāditrayaṃ sūta muktyopāyastvayeritaḥ

श्रवणादित्रिकेऽशक्तः किं कृत्वा मुच्यते जनः ।
अयत्नेनैव मुक्तिः स्यात्कर्मणा केन हेतुना

śravaṇāditrike'śaktaḥ kiṃ kṛtvā mucyate janaḥ |
ayatnenaiva muktiḥ syātkarmaṇā kena hetunā