अध्याय 3: ब्रह्मा साध्य और साधन बताते हैं

इत्याकर्ण्य वचः सौतं प्रोचुस्ते परमर्षयः ।
वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाद्भुतम्

ityākarṇya vacaḥ sautaṃ procuste paramarṣayaḥ |
vedāṃtasārasarvasvaṃ purāṇaṃ śrāvayādbhutam

इति श्रुत्वा मुनीनां स वचनं सुप्रहर्षितः ।
संस्मरञ्छंकरं सूतः प्रोवाच मुनिसत्तमान्

iti śrutvā munīnāṃ sa vacanaṃ supraharṣitaḥ |
saṃsmarañchaṃkaraṃ sūtaḥ provāca munisattamān

शृण्वंतु ऋषयः सर्वे स्मृत्वा शिवमनामयम् ।
पुराणप्रवणं शैवं पुराणं वेदसारजम्

śṛṇvaṃtu ṛṣayaḥ sarve smṛtvā śivamanāmayam |
purāṇapravaṇaṃ śaivaṃ purāṇaṃ vedasārajam

यत्र गीतं त्रिकं प्रीत्या भक्तिज्ञानविरागकम्

yatra gītaṃ trikaṃ prītyā bhaktijñānavirāgakam

वेदांतवेद्यं सद्वस्तु विशेषेण प्रवर्णितम्

vedāṃtavedyaṃ sadvastu viśeṣeṇa pravarṇitam

शृण्वंतु ऋषयः सर्वे पुराणं वेदसारजम् ।
पुरा कालेन महता कल्पेऽतीते पुनःपुनः

śṛṇvaṃtu ṛṣayaḥ sarve purāṇaṃ vedasārajam |
purā kālena mahatā kalpe'tīte punaḥpunaḥ

अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्टिकर्मणि ।
मुनीनां षट्कुलीनानां ब्रुवतामितरेतरम्

asminnupasthite kalpe pravṛtte sṛṣṭikarmaṇi |
munīnāṃ ṣaṭkulīnānāṃ bruvatāmitaretaram

इदं परमिदं नेति विवादः सुमहानभूत् ।
तेऽभिजग्मुर्विधातारं ब्रह्माणं प्रष्टुमव्ययम्

idaṃ paramidaṃ neti vivādaḥ sumahānabhūt |
te'bhijagmurvidhātāraṃ brahmāṇaṃ praṣṭumavyayam

वाग्भिर्विनयगर्भाभिः सर्वे प्रांजलयोऽब्रुवन् ।
त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम्

vāgbhirvinayagarbhābhiḥ sarve prāṃjalayo'bruvan |
tvaṃ hi sarvajagaddhātā sarvakāraṇakāraṇam

कः पुमान्सर्वतत्त्वेभ्यः पुराणः परतः परः ।
(ब्रह्मोवाच)
यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह

kaḥ pumānsarvatattvebhyaḥ purāṇaḥ parataḥ paraḥ |
(brahmovāca)
yato vāco nivartaṃte aprāpya manasā saha

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रे द्रं पूर्वकम् ।
सहभूतेंद्रि यैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

yasmātsarvamidaṃ brahmaviṣṇurudre draṃ pūrvakam |
sahabhūteṃdri yaiḥ sarvaiḥ prathamaṃ saṃprasūyate

एष देवो महादेवः सर्वज्ञो जगदीश्वरः ।
अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नाऽन्यथा क्वचित्

eṣa devo mahādevaḥ sarvajño jagadīśvaraḥ |
ayaṃ tu parayā bhaktyā dṛśyate nā'nyathā kvacit

रुद्रो हरिर्हरश्चैव तथान्ये च सुरेश्वराः ।
भक्त्या परमया तस्य नित्यं दर्शनकांक्षिणः

rudro harirharaścaiva tathānye ca sureśvarāḥ |
bhaktyā paramayā tasya nityaṃ darśanakāṃkṣiṇaḥ

बहुनात्र किमुक्तेन शिवे भक्त्या विमुच्यते ।
प्रसादाद्देवताभक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः ।
यथेहांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

bahunātra kimuktena śive bhaktyā vimucyate |
prasādāddevatābhaktiḥ prasādo bhaktisaṃbhavaḥ |
yathehāṃkurato bījaṃ bījato vā yathāṃkuraḥ

तस्मादीशप्रसादार्थं यूयं गत्वा भुवं द्विजाः ।
दीर्घसत्रं समाकृध्वं यूयं वर्षसहस्रकम्

tasmādīśaprasādārthaṃ yūyaṃ gatvā bhuvaṃ dvijāḥ |
dīrghasatraṃ samākṛdhvaṃ yūyaṃ varṣasahasrakam

अमुष्यैवाध्वरेशस्य शिवस्यैव प्रसादतः ।
वेदोक्तविद्यासारं तु ज्ञायते साध्यसाधनं

amuṣyaivādhvareśasya śivasyaiva prasādataḥ |
vedoktavidyāsāraṃ tu jñāyate sādhyasādhanaṃ

अथ किं परमं साध्यं किंवा तत्साधनं परम् ।
साधकः कीदृशस्तत्र तदिदं ब्रूहि तत्त्वतः

atha kiṃ paramaṃ sādhyaṃ kiṃvā tatsādhanaṃ param |
sādhakaḥ kīdṛśastatra tadidaṃ brūhi tattvataḥ

साध्यं शिवपदप्राप्तिः साधनं तस्य सेवनम् ।
साधकस्तत्प्रसादाद्योऽनित्यादिफलनिःस्पृहः

sādhyaṃ śivapadaprāptiḥ sādhanaṃ tasya sevanam |
sādhakastatprasādādyo'nityādiphalaniḥspṛhaḥ

कर्म कृत्वा तु वेदोक्तं तदर्पितमहाफलम् ।
परमेशपदप्राप्तः सालोक्यादिक्रमात्ततः

karma kṛtvā tu vedoktaṃ tadarpitamahāphalam |
parameśapadaprāptaḥ sālokyādikramāttataḥ

तत्तद्भक्त्यनुसारेण सर्वेषां परमं फलम् ।
तत्साधनं बहुविधं साक्षादीशेन बोधितम्

tattadbhaktyanusāreṇa sarveṣāṃ paramaṃ phalam |
tatsādhanaṃ bahuvidhaṃ sākṣādīśena bodhitam

संक्षिप्य तत्र वः सारं साधनं प्रब्रवीम्यहम् ।
श्रोत्रेण श्रवणं तस्य वचसा कीर्तनं तथा

saṃkṣipya tatra vaḥ sāraṃ sādhanaṃ prabravīmyaham |
śrotreṇa śravaṇaṃ tasya vacasā kīrtanaṃ tathā

मनसा मननं तस्य महासाधनमुच्यते ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च मन्तव्यश्च महेश्वरः

manasā mananaṃ tasya mahāsādhanamucyate |
śrotavyaḥ kīrtitavyaśca mantavyaśca maheśvaraḥ

इति श्रुतिप्रमाणं नः साधनेनाऽमुना परम् ।
साध्यं व्रजत सर्वार्थसाधनैकपरायणाः

iti śrutipramāṇaṃ naḥ sādhanenā'munā param |
sādhyaṃ vrajata sarvārthasādhanaikaparāyaṇāḥ

प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्ट्वा तत्र लोकः प्रवर्तते ।
अप्रत्यक्षं हि सर्वत्र ज्ञात्वा श्रोत्रेण चेष्टते

pratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭvā tatra lokaḥ pravartate |
apratyakṣaṃ hi sarvatra jñātvā śrotreṇa ceṣṭate

तस्माच्छ्रवणमेवादौ श्रुत्वा गुरुमुखाद्बुधः ।
ततः संसाधयेदन्यत्कीर्तनं मननं सुधीः

tasmācchravaṇamevādau śrutvā gurumukhādbudhaḥ |
tataḥ saṃsādhayedanyatkīrtanaṃ mananaṃ sudhīḥ

क्रमान्मननपर्यंते साधनेऽस्मिन्सुसाधिते ।
शिवयोगो भवेत्तेन सालोक्यादिक्रमाच्छनैः

kramānmananaparyaṃte sādhane'sminsusādhite |
śivayogo bhavettena sālokyādikramācchanaiḥ

सर्वांगव्याधयः पश्चात्सर्वानंदश्च लीयते ।
अभ्यासात्क्लेशमेतद्वै पश्चादाद्यंतमंगलम्

sarvāṃgavyādhayaḥ paścātsarvānaṃdaśca līyate |
abhyāsātkleśametadvai paścādādyaṃtamaṃgalam