अध्याय 2: शिवपुराण की महिमा

साधुपृष्टं साधवो वस्त्रैलोक्यहितकारकम् ।
गुरुं स्मृत्वा भवत्स्नेहाद्वक्ष्ये तच्छृणुतादरात्

sādhupṛṣṭaṃ sādhavo vastrailokyahitakārakam |
guruṃ smṛtvā bhavatsnehādvakṣye tacchṛṇutādarāt

वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं शैवमुत्तमम् ।
सर्वाघौघोद्धारकरं परत्र परमार्थदम्

vedāṃtasārasarvasvaṃ purāṇaṃ śaivamuttamam |
sarvāghaughoddhārakaraṃ paratra paramārthadam

कलिकल्मषविध्वंसि यस्मिञ्छिवयशः परम् ।
विजृम्भते सदा विप्राश्चतुर्वर्गफलप्रदम्

kalikalmaṣavidhvaṃsi yasmiñchivayaśaḥ param |
vijṛmbhate sadā viprāścaturvargaphalapradam

तस्याध्ययनमात्रेण पुराणस्य द्विजोत्तमाः ।
सर्वोत्तमस्य शैवस्य ते यास्यंति सुसद्गतिम्

tasyādhyayanamātreṇa purāṇasya dvijottamāḥ |
sarvottamasya śaivasya te yāsyaṃti susadgatim

तावद्विजृंभते पापं ब्रह्महत्यापुरस्सरम् ।
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो

tāvadvijṛṃbhate pāpaṃ brahmahatyāpurassaram |
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho

तावत्कलिमहोत्पाताः संचरिष्यंति निर्भयाः ।
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो

tāvatkalimahotpātāḥ saṃcariṣyaṃti nirbhayāḥ |
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho

तावत्सर्वाणि शास्त्राणि विवदंति परस्परम् ।
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो

tāvatsarvāṇi śāstrāṇi vivadaṃti parasparam |
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho

तावत्स्वरूपं दुर्बोधं शिवस्य महतामपि ।
यावच्छिवपुराणं हि नो देष्यति जगत्यहो

tāvatsvarūpaṃ durbodhaṃ śivasya mahatāmapi |
yāvacchivapurāṇaṃ hi no deṣyati jagatyaho

तावद्यमभटाः क्रूराः संचरिष्यंति निर्भयाः ।
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो

tāvadyamabhaṭāḥ krūrāḥ saṃcariṣyaṃti nirbhayāḥ |
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho

तावत्सर्वपुराणानि प्रगर्जंति महीतले ।
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो

tāvatsarvapurāṇāni pragarjaṃti mahītale |
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho

तावत्सर्वाणि तीर्थानि विवदंति महीतले ।
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति जगत्यहो

tāvatsarvāṇi tīrthāni vivadaṃti mahītale |
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati jagatyaho

तावत्सर्वाणि मंत्राणि विवदंति महीतले ।
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले

tāvatsarvāṇi maṃtrāṇi vivadaṃti mahītale |
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati mahītale

तावत्सर्वाणि क्षेत्राणि विवदंति महीतले ।
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले

tāvatsarvāṇi kṣetrāṇi vivadaṃti mahītale |
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati mahītale

तावत्सर्वाणि पीठानि विवदंति महीतले ।
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले

tāvatsarvāṇi pīṭhāni vivadaṃti mahītale |
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati mahītale

तावत्सर्वाणि दानानि विवदंति महीतले ।
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले

tāvatsarvāṇi dānāni vivadaṃti mahītale |
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati mahītale

तावत्सर्वे च ते देवा विवदंति महीतले ।
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले

tāvatsarve ca te devā vivadaṃti mahītale |
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati mahītale

तावत्सर्वे च सिद्धान्ता विवदंति महीतले ।
यावच्छिवपुराणं हि नोदेष्यति महीतले

tāvatsarve ca siddhāntā vivadaṃti mahītale |
yāvacchivapurāṇaṃ hi nodeṣyati mahītale

अस्य शैवपुराणस्य कीर्तनश्रवणाद्द्विजाः ।
फलं वक्तुं न शक्नोमि कार्त्स्न्येन मुनिसत्तमाः

asya śaivapurāṇasya kīrtanaśravaṇāddvijāḥ |
phalaṃ vaktuṃ na śaknomi kārtsnyena munisattamāḥ

तथापि तस्य माहात्म्यं वक्ष्ये किंचित्तु वोनघाः ।
चित्तमाधाय शृणुत व्यासेनोक्तं पुरा मम

tathāpi tasya māhātmyaṃ vakṣye kiṃcittu vonaghāḥ |
cittamādhāya śṛṇuta vyāsenoktaṃ purā mama

एतच्छिवपुराणं हि श्लोकं श्लोकार्द्धमेव च ।
यः पठेद्भक्तिसंयुक्तस्स पापान्मुच्यते क्षणात्

etacchivapurāṇaṃ hi ślokaṃ ślokārddhameva ca |
yaḥ paṭhedbhaktisaṃyuktassa pāpānmucyate kṣaṇāt

एतच्छिवपुराणं हि यः प्रत्यहमतंद्रि तः ।
यथाशक्ति पठेद्भक्त्या स जीवन्मुक्त उच्यते

etacchivapurāṇaṃ hi yaḥ pratyahamataṃdri taḥ |
yathāśakti paṭhedbhaktyā sa jīvanmukta ucyate

एतच्छिवपुराणं हि यो भक्त्यार्चयते सदा ।
दिने दिनेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्

etacchivapurāṇaṃ hi yo bhaktyārcayate sadā |
dine dine'śvamedhasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam

एतच्छिवपुराणं यस्साधारणपदेच्छया ।
अन्यतः शृणुयात्सोऽपि मत्तो मुच्येत पातकात्

etacchivapurāṇaṃ yassādhāraṇapadecchayā |
anyataḥ śṛṇuyātso'pi matto mucyeta pātakāt

एतच्छिवपुराणं यो नमस्कुर्याददूरतः ।
सर्वदेवार्चनफलं स प्राप्नोति न संशयः

etacchivapurāṇaṃ yo namaskuryādadūrataḥ |
sarvadevārcanaphalaṃ sa prāpnoti na saṃśayaḥ

एतच्छिवपुराणं वै लिखित्वा पुस्तकं स्वयम् ।
यो दद्याच्छिवभक्तेभ्यस्तस्य पुण्यफलं शृणु

etacchivapurāṇaṃ vai likhitvā pustakaṃ svayam |
yo dadyācchivabhaktebhyastasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

अधीतेषु च शास्त्रेषु वेदेषु व्याकृतेषु च ।
यत्फलं दुर्लभं लोके तत्फलं तस्य संभवेत्

adhīteṣu ca śāstreṣu vedeṣu vyākṛteṣu ca |
yatphalaṃ durlabhaṃ loke tatphalaṃ tasya saṃbhavet

एतच्छिवपुराणं हि चतुर्दश्यामुपोषितः ।
शिवभक्तसभायां यो व्याकरोति स उत्तमः

etacchivapurāṇaṃ hi caturdaśyāmupoṣitaḥ |
śivabhaktasabhāyāṃ yo vyākaroti sa uttamaḥ

प्रत्यक्षरं तु गायत्रीपुरश्चर्य्याफलं लभेत् ।
इह भुक्त्वाखिलान्कामानं ते निर्वाणतां व्रजेत्

pratyakṣaraṃ tu gāyatrīpuraścaryyāphalaṃ labhet |
iha bhuktvākhilānkāmānaṃ te nirvāṇatāṃ vrajet

उपोषितश्चतुर्दश्यां रात्रौ जागरणान्वितः ।
यः पठेच्छृणुयाद्वापि तस्य पुण्यं वदाम्यहम्

upoṣitaścaturdaśyāṃ rātrau jāgaraṇānvitaḥ |
yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi tasya puṇyaṃ vadāmyaham

कुरुक्षेत्रादिनिखिलपुण्यतीर्थेष्वनेकशः ।
आत्मतुल्यधनं सूर्य्यग्रहणे सर्वतोमुखे

kurukṣetrādinikhilapuṇyatīrtheṣvanekaśaḥ |
ātmatulyadhanaṃ sūryyagrahaṇe sarvatomukhe

विप्रेभ्यो व्यासमुख्येभ्यो दत्त्वायत्फलमश्नुते ।
तत्फलं संभवेत्तस्य सत्यं सत्यं न संशयः

viprebhyo vyāsamukhyebhyo dattvāyatphalamaśnute |
tatphalaṃ saṃbhavettasya satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ

एतच्छिवपुराणं हि गायते योप्यहर्निशम् ।
आज्ञां तस्य प्रतीक्षेरन्देवा इन्द्र पुरो गमाः

etacchivapurāṇaṃ hi gāyate yopyaharniśam |
ājñāṃ tasya pratīkṣerandevā indra puro gamāḥ

एतच्छिवपुराणं यः पठञ्छृण्वन्हि नित्यशः ।
यद्यत्करोति सत्कर्म तत्कोटिगुणितं भवेत्

etacchivapurāṇaṃ yaḥ paṭhañchṛṇvanhi nityaśaḥ |
yadyatkaroti satkarma tatkoṭiguṇitaṃ bhavet

समाहितः पठेद्यस्तु तत्र श्रीरुद्र संहिताम् ।
स ब्रह्मघ्नोऽपि पूतात्मा त्रिभिरेवादिनैर्भवेत्

samāhitaḥ paṭhedyastu tatra śrīrudra saṃhitām |
sa brahmaghno'pi pūtātmā tribhirevādinairbhavet

तां रुद्र संहितां यस्तु भैरवप्रतिमांतिके ।
त्रिः पठेत्प्रत्यहं मौनी स कामानखिलाँ ल्लभेत्

tāṃ rudra saṃhitāṃ yastu bhairavapratimāṃtike |
triḥ paṭhetpratyahaṃ maunī sa kāmānakhilām̐ llabhet

तां रुद्र संहितां यस्तु सपठेद्वटबिल्वयोः ।
प्रदक्षिणां प्रकुर्वाणो ब्रह्महत्या निवर्तते

tāṃ rudra saṃhitāṃ yastu sapaṭhedvaṭabilvayoḥ |
pradakṣiṇāṃ prakurvāṇo brahmahatyā nivartate

कैलाससंहिता तत्र ततोऽपि परमस्मृता ।
ब्रह्मस्वरूपिणी साक्षात्प्रणवार्थप्रकाशिका

kailāsasaṃhitā tatra tato'pi paramasmṛtā |
brahmasvarūpiṇī sākṣātpraṇavārthaprakāśikā

कैलाससंहितायास्तु माहात्म्यं वेत्ति शंकरः ।
कृत्स्नं तदर्द्धं व्यासश्च तदर्द्धं वेद्म्यहं द्विजाः

kailāsasaṃhitāyāstu māhātmyaṃ vetti śaṃkaraḥ |
kṛtsnaṃ tadarddhaṃ vyāsaśca tadarddhaṃ vedmyahaṃ dvijāḥ

तत्र किंचित्प्रवक्ष्यामि कृत्स्नं वक्तुं न शक्यते ।
यज्ज्ञात्वा तत्क्षणाल्लोकश्चित्तशुद्धिमवाप्नुयात्

tatra kiṃcitpravakṣyāmi kṛtsnaṃ vaktuṃ na śakyate |
yajjñātvā tatkṣaṇāllokaścittaśuddhimavāpnuyāt

न नाशयति यत्पापं सा रौद्री संहिता द्विजाः ।
तन्न पश्याम्यहं लोके मार्गमाणोऽपि सर्वदा

na nāśayati yatpāpaṃ sā raudrī saṃhitā dvijāḥ |
tanna paśyāmyahaṃ loke mārgamāṇo'pi sarvadā

शिवेनोपनिषत्सिंधुमन्थनोत्पादितां मुदा ।
कुमारायार्पितां तां वै सुधां पीत्वाऽमरो भवेत्

śivenopaniṣatsiṃdhumanthanotpāditāṃ mudā |
kumārāyārpitāṃ tāṃ vai sudhāṃ pītvā'maro bhavet

ब्रह्महत्यादिपापानां निष्कृतिं कर्तुमुद्यतः ।
मासमात्रं संहितां तां पठित्वा मुच्यते ततः

brahmahatyādipāpānāṃ niṣkṛtiṃ kartumudyataḥ |
māsamātraṃ saṃhitāṃ tāṃ paṭhitvā mucyate tataḥ

दुष्प्रतिग्रहदुर्भोज्यदुरालापादिसंभवम् ।
पापं सकृत्कीर्तनेन संहिता सा विनाशयेत्

duṣpratigrahadurbhojyadurālāpādisaṃbhavam |
pāpaṃ sakṛtkīrtanena saṃhitā sā vināśayet

शिवालये बिल्ववने संहितां तां पठेत्तु यः ।
स तत्फलमवाप्नोति यद्वाचोऽपि न गोचरे

śivālaye bilvavane saṃhitāṃ tāṃ paṭhettu yaḥ |
sa tatphalamavāpnoti yadvāco'pi na gocare

संहितां तां पठन्भक्त्या यः श्राद्धे भोजयेद्द्विजान् ।
तस्य ये पितरः सर्वे यांति शंभोः परं पदम्

saṃhitāṃ tāṃ paṭhanbhaktyā yaḥ śrāddhe bhojayeddvijān |
tasya ye pitaraḥ sarve yāṃti śaṃbhoḥ paraṃ padam

चतुर्दश्यां निराहारो यः पठेत्संहितां च ताम् ।
बिल्वमूले शिवः साक्षात्स देवैश्च प्रपूज्यते

caturdaśyāṃ nirāhāro yaḥ paṭhetsaṃhitāṃ ca tām |
bilvamūle śivaḥ sākṣātsa devaiśca prapūjyate

अन्यापि संहिता तत्र सर्वकामफलप्रदा ।
उभे विशिष्टे विज्ञेये लीलाविज्ञानपूरिते

anyāpi saṃhitā tatra sarvakāmaphalapradā |
ubhe viśiṣṭe vijñeye līlāvijñānapūrite

तदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् ।
निर्मितं तच्छिवेनैव प्रथमं ब्रह्मसंमितम्

tadidaṃ śaivamākhyātaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam |
nirmitaṃ tacchivenaiva prathamaṃ brahmasaṃmitam

विद्येशंच तथारौद्रं वैनायकमथौमिकम् ।
मात्रं रुद्रै कादशकं कैलासं शतरुद्र कम्

vidyeśaṃca tathāraudraṃ vaināyakamathaumikam |
mātraṃ rudrai kādaśakaṃ kailāsaṃ śatarudra kam

कोटिरुद्र सहस्राद्यं कोटिरुद्रं तथैव च ।
वायवीयं धर्मसंज्ञं पुराणमिति भेदतः

koṭirudra sahasrādyaṃ koṭirudraṃ tathaiva ca |
vāyavīyaṃ dharmasaṃjñaṃ purāṇamiti bhedataḥ

संहिता द्वादशमिता महापुण्यतरा मता ।
तासां संख्यां ब्रुवे विप्राः शृणुतादरतोखिलम्

saṃhitā dvādaśamitā mahāpuṇyatarā matā |
tāsāṃ saṃkhyāṃ bruve viprāḥ śṛṇutādaratokhilam

विद्येशं दशसाहस्रं रुद्रं वैनायकं तथा ।
औमं मातृपुराणाख्यं प्रत्येकाष्टसहस्रकम्

vidyeśaṃ daśasāhasraṃ rudraṃ vaināyakaṃ tathā |
aumaṃ mātṛpurāṇākhyaṃ pratyekāṣṭasahasrakam

त्रयोदशसहस्रं हि रुद्रै कादशकं द्विजाः ।
षट्सहस्रं च कैलासं शतरुद्रं तदर्द्धकम्

trayodaśasahasraṃ hi rudrai kādaśakaṃ dvijāḥ |
ṣaṭsahasraṃ ca kailāsaṃ śatarudraṃ tadarddhakam

कोटिरुद्रं त्रिगुणितमेकादशसहस्रकम् ।
सहस्रकोटिरुद्रा ख्यमुदितं ग्रंथसंख्यया

koṭirudraṃ triguṇitamekādaśasahasrakam |
sahasrakoṭirudrā khyamuditaṃ graṃthasaṃkhyayā

वायवीयं खाब्धिशतं घर्मं रविसहस्रकम् ।
तदेवं लक्षसंख्याकं शैवसंख्याविभेदतः

vāyavīyaṃ khābdhiśataṃ gharmaṃ ravisahasrakam |
tadevaṃ lakṣasaṃkhyākaṃ śaivasaṃkhyāvibhedataḥ

व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् ।
शैवं तत्र चतुर्थं वै पुराणं सप्तसंहितम्

vyāsena tattu saṃkṣiptaṃ caturviṃśatsahasrakam |
śaivaṃ tatra caturthaṃ vai purāṇaṃ saptasaṃhitam

शिवे संकल्पितं पूर्वं पुराणं ग्रन्थसंख्यया ।
शतकोटिप्रमाणं हि पुरा सृष्टौ सुविस्मृतम्

śive saṃkalpitaṃ pūrvaṃ purāṇaṃ granthasaṃkhyayā |
śatakoṭipramāṇaṃ hi purā sṛṣṭau suvismṛtam

व्यस्तेष्टादशधा चैव पुराणे द्वापरादिषु ।
चतुर्लक्षेण संक्षिप्ते कृते द्वैपायनादिभिः

vyasteṣṭādaśadhā caiva purāṇe dvāparādiṣu |
caturlakṣeṇa saṃkṣipte kṛte dvaipāyanādibhiḥ

प्रोक्तं शिवपुराणं हि चतुर्विंशत्सहस्रकम् ।
श्लोकानां संख्यया सप्तसंहितं ब्रह्मसंमितम्

proktaṃ śivapurāṇaṃ hi caturviṃśatsahasrakam |
ślokānāṃ saṃkhyayā saptasaṃhitaṃ brahmasaṃmitam

विद्येश्वराख्या तत्राद्या रौद्री ज्ञेया द्वितीयिका ।
तृतीया शतरुद्रा ख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका

vidyeśvarākhyā tatrādyā raudrī jñeyā dvitīyikā |
tṛtīyā śatarudrā khyā koṭirudrā caturthikā

पंचमी चैव मौमाख्या षष्ठी कैलाससंज्ञिका ।
सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहितामताः

paṃcamī caiva maumākhyā ṣaṣṭhī kailāsasaṃjñikā |
saptamī vāyavīyākhyā saptaivaṃ saṃhitāmatāḥ

ससप्तसंहितं दिव्यं पुराणं शिवसंज्ञकम् ।
वरीवर्ति ब्रह्मतुल्यं सर्वोपरि गतिप्रदम्

sasaptasaṃhitaṃ divyaṃ purāṇaṃ śivasaṃjñakam |
varīvarti brahmatulyaṃ sarvopari gatipradam

एतच्छिवपुराणं हि सप्तसंहितमादरात् ।
परिपूर्णं पठेद्यस्तु स जीवन्मुक्त उच्यते

etacchivapurāṇaṃ hi saptasaṃhitamādarāt |
paripūrṇaṃ paṭhedyastu sa jīvanmukta ucyate

श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासागमशतानि च ।
एतच्छिवपुराणस्य नार्हंत्यल्पां कलामपि

śrutismṛtipurāṇetihāsāgamaśatāni ca |
etacchivapurāṇasya nārhaṃtyalpāṃ kalāmapi

शैवं पुराणममलं शिवकीर्तितं तद्व्यासेन शैवप्रवणेन न ।
संगृहीतम् ।
संक्षेपतः सकलजीवगुणोपकारे तापत्रयघ्नमतुलं शिवदं सतां ।
हि

śaivaṃ purāṇamamalaṃ śivakīrtitaṃ tadvyāsena śaivapravaṇena na |
saṃgṛhītam |
saṃkṣepataḥ sakalajīvaguṇopakāre tāpatrayaghnamatulaṃ śivadaṃ satāṃ |
hi

विकैतवो धर्म इह प्रगीतो वेदांतविज्ञानमयः प्रधानः ।
अमत्सरांतर्बुधवेद्यवस्तु सत्कॢप्तमत्रैव त्रिवर्गयुक्तम्

vikaitavo dharma iha pragīto vedāṃtavijñānamayaḥ pradhānaḥ |
amatsarāṃtarbudhavedyavastu satkḷptamatraiva trivargayuktam

शैवं पुराणतिलकं खलु सत्पुराणं ।
वेदांतवेदविलसत्परवस्तुगीतम् ।
यो वै पठेच्च शृणुयात्परमादरेण शंभुप्रियः स हि लभेत्परमां ।
गतिं वै

śaivaṃ purāṇatilakaṃ khalu satpurāṇaṃ |
vedāṃtavedavilasatparavastugītam |
yo vai paṭhecca śṛṇuyātparamādareṇa śaṃbhupriyaḥ sa hi labhetparamāṃ |
gatiṃ vai