अध्याय 22: शिव का नैवेद्य और बिल्व की महिमा

अग्राह्यं शिवनैवेद्यमिति पूर्वं श्रुतं वचः ।
ब्रूहि तन्निर्णयं बिल्वमाहात्म्यमपि सन्मुने

agrāhyaṃ śivanaivedyamiti pūrvaṃ śrutaṃ vacaḥ |
brūhi tannirṇayaṃ bilvamāhātmyamapi sanmune

शृणुध्वं मुनयः सर्वे सावधानतयाधुना ।
सर्वं वदामि संप्रीत्या धन्या यूयं शिवव्रताः

śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve sāvadhānatayādhunā |
sarvaṃ vadāmi saṃprītyā dhanyā yūyaṃ śivavratāḥ

शिवभक्तः शुचिः शुद्धः सद्व्रतीदृढनिश्चयः ।
भक्षयेच्छिवनैवेद्यं त्यजेदग्राह्यभावनाम्

śivabhaktaḥ śuciḥ śuddhaḥ sadvratīdṛḍhaniścayaḥ |
bhakṣayecchivanaivedyaṃ tyajedagrāhyabhāvanām

दृष्ट्वापि शिवनैवेद्ये यांति पापानि दूरतः ।
भक्ते तु शिवनैवेद्ये पुण्यान्या यांति कोटिशः

dṛṣṭvāpi śivanaivedye yāṃti pāpāni dūrataḥ |
bhakte tu śivanaivedye puṇyānyā yāṃti koṭiśaḥ

अलं यागसहस्रेणाप्यलं यागार्बुदैरपि ।
भक्षिते शिवनैवेद्ये शिवसायुज्यमाप्नुयात्

alaṃ yāgasahasreṇāpyalaṃ yāgārbudairapi |
bhakṣite śivanaivedye śivasāyujyamāpnuyāt

यद्गृहे शिवनैवेद्यप्रचारोपि प्रजायते ।
तद्गृहं पावनं सर्वमन्यपावनकारणम्

yadgṛhe śivanaivedyapracāropi prajāyate |
tadgṛhaṃ pāvanaṃ sarvamanyapāvanakāraṇam

आगतं शिवनैवेद्यं गृहीत्वा शिरसा मुदा ।
भक्षणीयं प्रयत्नेन शिवस्मरणपूर्वकम्

āgataṃ śivanaivedyaṃ gṛhītvā śirasā mudā |
bhakṣaṇīyaṃ prayatnena śivasmaraṇapūrvakam

आगतं शिवनैवेद्यमन्यदा ग्राह्यमित्यपि ।
विलंबे पापसंबंधो भवत्येव हि मानवे

āgataṃ śivanaivedyamanyadā grāhyamityapi |
vilaṃbe pāpasaṃbaṃdho bhavatyeva hi mānave

न यस्य शिवनैवेद्यग्रहणेच्छा प्रजायते ।
स पापिष्ठो गरिष्ठः स्यान्नरकं यात्यपि ध्रुवम्

na yasya śivanaivedyagrahaṇecchā prajāyate |
sa pāpiṣṭho gariṣṭhaḥ syānnarakaṃ yātyapi dhruvam

हृदये चन्द्र कान्ते च स्वर्णरूप्यादिनिर्मिते ।
शिवदीक्षावता भक्तेनेदं भक्ष्यमितीर्य्यते

hṛdaye candra kānte ca svarṇarūpyādinirmite |
śivadīkṣāvatā bhaktenedaṃ bhakṣyamitīryyate

शिवदीक्षान्वितो भक्तो महाप्रसादसंज्ञकम् ।
सर्वेषामपि लिंगानां नैवेद्यं भक्षयेच्छुभम्

śivadīkṣānvito bhakto mahāprasādasaṃjñakam |
sarveṣāmapi liṃgānāṃ naivedyaṃ bhakṣayecchubham

अन्यदीक्षायुजां नॄणां शिवभक्तिरतात्मनाम् ।
शृणुध्वं निर्णयं प्रीत्या शिवनैवेद्यभक्षणे

anyadīkṣāyujāṃ nṝṇāṃ śivabhaktiratātmanām |
śṛṇudhvaṃ nirṇayaṃ prītyā śivanaivedyabhakṣaṇe

शालग्रामोद्भवे लिंगे रसलिंगे तथा द्विजाः ।
पाषाणे राजते स्वर्णे सुरसिद्धप्रतिष्ठिते

śālagrāmodbhave liṃge rasaliṃge tathā dvijāḥ |
pāṣāṇe rājate svarṇe surasiddhapratiṣṭhite

काश्मीरे स्फाटिके रात्ने ज्योतिर्लिंगेषु सर्वशः ।
चान्द्रायणसमं प्रोक्तं शंभोर्नैवेद्यभक्षणम्

kāśmīre sphāṭike rātne jyotirliṃgeṣu sarvaśaḥ |
cāndrāyaṇasamaṃ proktaṃ śaṃbhornaivedyabhakṣaṇam

ब्रह्महापि शुचिर्भूत्वा निर्माल्यं यस्तु धारयेत् ।
भक्षयित्वा द्रुतं तस्य सर्वपापं प्रणश्यति

brahmahāpi śucirbhūtvā nirmālyaṃ yastu dhārayet |
bhakṣayitvā drutaṃ tasya sarvapāpaṃ praṇaśyati

चंडाधिकारो यत्रास्ति तद्भोक्तव्यं न मानवैः ।
चंडाधिकारो नो यत्र भोक्तव्यं तच्च भक्तितः

caṃḍādhikāro yatrāsti tadbhoktavyaṃ na mānavaiḥ |
caṃḍādhikāro no yatra bhoktavyaṃ tacca bhaktitaḥ

बाणलिंगे च लौहे च सिद्धे लिंगे स्वयंभुवि ।
प्रतिमासु च सर्वासु न चंडोधिकृतो भवेत्

bāṇaliṃge ca lauhe ca siddhe liṃge svayaṃbhuvi |
pratimāsu ca sarvāsu na caṃḍodhikṛto bhavet

स्नापयित्वा विधानेन यो लिंगस्नापनोदकम् ।
त्रिःपिबेत्त्रिविधं पापं तस्येहाशु विनश्यति

snāpayitvā vidhānena yo liṃgasnāpanodakam |
triḥpibettrividhaṃ pāpaṃ tasyehāśu vinaśyati

अग्राह्यं शिवनैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलं जलम् ।
शालग्रामशिलासंगात्सर्वं याति पवित्रिताम्

agrāhyaṃ śivanaivedyaṃ patraṃ puṣpaṃ phalaṃ jalam |
śālagrāmaśilāsaṃgātsarvaṃ yāti pavitritām

लिंगोपरि च यद्द्रव्यं तदग्राह्यं मुनीश्वराः ।
सुपवित्रं च तज्ज्ञेयं यल्लिंगस्पर्शबाह्यतः

liṃgopari ca yaddravyaṃ tadagrāhyaṃ munīśvarāḥ |
supavitraṃ ca tajjñeyaṃ yalliṃgasparśabāhyataḥ

नैवेद्यनिर्णयः प्रोक्तं इत्थं वो मुनिसत्तमाः ।
शृणुध्वं बिल्वमाहात्म्यं सावधानतयाऽदरात्

naivedyanirṇayaḥ proktaṃ itthaṃ vo munisattamāḥ |
śṛṇudhvaṃ bilvamāhātmyaṃ sāvadhānatayā'darāt

महादेवस्वरूपोयं बिल्वो देवैरपि स्तुतिः ।
यथाकथंचिदेतस्य महिमा ज्ञायते कथम्

mahādevasvarūpoyaṃ bilvo devairapi stutiḥ |
yathākathaṃcidetasya mahimā jñāyate katham

पुण्यतीर्थानि यावंति लोकेषु प्रथितान्यपि ।
तानि सर्वाणि तीर्थानिबिल्वमूलेव संति हि

puṇyatīrthāni yāvaṃti lokeṣu prathitānyapi |
tāni sarvāṇi tīrthānibilvamūleva saṃti hi

बिल्वमूले महादेवं लिंगरूपिणमव्ययम् ।
यः पूजयति पुण्यात्मा स शिवं प्राप्नुयाद्ध्रुवम्

bilvamūle mahādevaṃ liṃgarūpiṇamavyayam |
yaḥ pūjayati puṇyātmā sa śivaṃ prāpnuyāddhruvam

बिल्वमूले जलैर्यस्तु मूर्द्धानमभिषिंचति ।
स सर्वतीर्थस्नातः स्यात्स एव भुवि पावनः

bilvamūle jalairyastu mūrddhānamabhiṣiṃcati |
sa sarvatīrthasnātaḥ syātsa eva bhuvi pāvanaḥ

एतस्य बिल्वमूलस्याथालवालमनुत्तमम् ।
जलाकुलं महादेवो दृष्ट्वा तुष्टोभवत्यलम्

etasya bilvamūlasyāthālavālamanuttamam |
jalākulaṃ mahādevo dṛṣṭvā tuṣṭobhavatyalam

पूजयेद्बिल्वमूलं यो गंधपुष्पादिभिर्नरः ।
शिवलोकमवाप्नोति संततिर्वर्द्धते सुखम्

pūjayedbilvamūlaṃ yo gaṃdhapuṣpādibhirnaraḥ |
śivalokamavāpnoti saṃtatirvarddhate sukham

बिल्वमूले दीपमालां यः कल्पयति सादरम् ।
स तत्त्वज्ञानसंपन्नो महेशांतर्गतो भवेत्

bilvamūle dīpamālāṃ yaḥ kalpayati sādaram |
sa tattvajñānasaṃpanno maheśāṃtargato bhavet

बिल्वशाखां समादाय हस्तेन नवपल्लवम् ।
गृहीत्वा पूजयेद्बिल्वं स च पापैः प्रमुच्यते

bilvaśākhāṃ samādāya hastena navapallavam |
gṛhītvā pūjayedbilvaṃ sa ca pāpaiḥ pramucyate

बिल्वमूले शिवरतं भोजयेद्यस्तु भक्तितः ।
एकं वा कोटिगुणितं तस्य पुण्यं प्रजायते

bilvamūle śivarataṃ bhojayedyastu bhaktitaḥ |
ekaṃ vā koṭiguṇitaṃ tasya puṇyaṃ prajāyate

बिल्वमूले क्षीरमुक्तमन्नमाज्येन संयुतम् ।
यो दद्याच्छिवभक्ताय स दरिद्रो न जायते

bilvamūle kṣīramuktamannamājyena saṃyutam |
yo dadyācchivabhaktāya sa daridro na jāyate

सांगोपांगमिति प्रोक्तं शिवलिंगप्रपूजनम् ।
प्रवृत्तानां निवृत्तानां भेदतो द्विविधं द्विजाः

sāṃgopāṃgamiti proktaṃ śivaliṃgaprapūjanam |
pravṛttānāṃ nivṛttānāṃ bhedato dvividhaṃ dvijāḥ

प्रवृत्तानां पीठपूजां सर्वपूजां समाचरेत्

pravṛttānāṃ pīṭhapūjāṃ sarvapūjāṃ samācaret

अभिषेकान्ते नैवेद्यं शाल्यन्नेन समाचरेत् ।
पूजान्ते स्थापयेल्लिंगं पुटे शुद्धे पृथग्गृहे

abhiṣekānte naivedyaṃ śālyannena samācaret |
pūjānte sthāpayelliṃgaṃ puṭe śuddhe pṛthaggṛhe

करपूजानिवृत्तानां स्वभोज्यं तु निवेदयेत् ।
निवृत्तानां परं सूक्ष्मं लिंगमेव विशिष्यते

karapūjānivṛttānāṃ svabhojyaṃ tu nivedayet |
nivṛttānāṃ paraṃ sūkṣmaṃ liṃgameva viśiṣyate

विभूत्यभ्यर्चनं कुर्याद्विभूतिं च निवेदयेत् ।
पूजां कृत्वा तथा लिंगं शिरसाधारयेत्सदा

vibhūtyabhyarcanaṃ kuryādvibhūtiṃ ca nivedayet |
pūjāṃ kṛtvā tathā liṃgaṃ śirasādhārayetsadā