अध्याय 20: पार्थिव लिंग की वैदिक पूजाविधि

वैदिकेनैव मार्गेण भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी

vaidikenaiva mārgeṇa bhuktimuktipradāyinī

सूत्रोक्तविधिना स्नात्वा संध्यां कृत्वा यथाविधि ।
ब्रह्मयज्ञं विधायादौ ततस्तर्प्पणमाचरेत्

sūtroktavidhinā snātvā saṃdhyāṃ kṛtvā yathāvidhi |
brahmayajñaṃ vidhāyādau tatastarppaṇamācaret

नैत्यिकं सकलं कामं विधायानंतरं पुमान् ।
शिवस्मरणपूर्वं हि भस्मरुद्रा क्षधारकः

naityikaṃ sakalaṃ kāmaṃ vidhāyānaṃtaraṃ pumān |
śivasmaraṇapūrvaṃ hi bhasmarudrā kṣadhārakaḥ

वेदोक्ताविधिना सम्यक्संपूर्णफलसिद्धये ।
पूजयेत्परया भक्त्या पार्थिवं लिंगमुत्तमम्

vedoktāvidhinā samyaksaṃpūrṇaphalasiddhaye |
pūjayetparayā bhaktyā pārthivaṃ liṃgamuttamam

नदीतीरे तडागे च पर्वते काननेऽपि च ।
शिवालये शुचौ देशे पार्थिवार्चा विधीयते

nadītīre taḍāge ca parvate kānane'pi ca |
śivālaye śucau deśe pārthivārcā vidhīyate

शुद्धप्रदेशसंभूतां मृदमाहृत्य यत्नतः ।
शिवलिंगं प्रकल्पेत सावधानतया द्विजाः

śuddhapradeśasaṃbhūtāṃ mṛdamāhṛtya yatnataḥ |
śivaliṃgaṃ prakalpeta sāvadhānatayā dvijāḥ

विप्रे गौरा स्मृता शोणा बाहुजे पीतवर्णका ।
वैश्ये कृष्णा पादजाते ह्यथवा यत्र या भवेत्

vipre gaurā smṛtā śoṇā bāhuje pītavarṇakā |
vaiśye kṛṣṇā pādajāte hyathavā yatra yā bhavet

संगृह्य मृत्तिकां लिंगनिर्माणार्थं प्रयत्नतः ।
अतीव शुभदेशे च स्थापयेत्तां मृदं शुभाम्

saṃgṛhya mṛttikāṃ liṃganirmāṇārthaṃ prayatnataḥ |
atīva śubhadeśe ca sthāpayettāṃ mṛdaṃ śubhām

संशोध्य च जलेनापि पिंडीकृत्य शनैः शनैः ।
विधीयेत शुभं लिंगं पार्थिवं वेदमार्गतः

saṃśodhya ca jalenāpi piṃḍīkṛtya śanaiḥ śanaiḥ |
vidhīyeta śubhaṃ liṃgaṃ pārthivaṃ vedamārgataḥ

ततः संपूजयेद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिफलाप्तये ।
तत्प्रकारमहं वच्मि शृणुध्वं संविधानतः

tataḥ saṃpūjayedbhaktyā bhuktimuktiphalāptaye |
tatprakāramahaṃ vacmi śṛṇudhvaṃ saṃvidhānataḥ

नमः शिवाय मंत्रेणार्चनद्र व्यं च प्रोक्षयेत् ।
भूरसीति च मंत्रेण क्षेत्रसिद्धिं प्रकारयेत्

namaḥ śivāya maṃtreṇārcanadra vyaṃ ca prokṣayet |
bhūrasīti ca maṃtreṇa kṣetrasiddhiṃ prakārayet

आपोस्मानिति मंत्रेण जलसंस्कारमाचरेत् ।
नमस्ते रुद्र मंत्रेण फाटिकाबंधमुच्यते

āposmāniti maṃtreṇa jalasaṃskāramācaret |
namaste rudra maṃtreṇa phāṭikābaṃdhamucyate

शंभवायेति मंत्रेण क्षेत्रशुद्धिं प्रकारयेत् ।
नमः पूर्वेण कुर्यात्पंचामृतस्यापि प्रोक्षणम्

śaṃbhavāyeti maṃtreṇa kṣetraśuddhiṃ prakārayet |
namaḥ pūrveṇa kuryātpaṃcāmṛtasyāpi prokṣaṇam

नीलग्रीवाय मंत्रेण नमःपूर्वेण भक्तिमान् ।
चरेच्छंकरलिंगस्य प्रतिष्ठापनमुत्तमम्

nīlagrīvāya maṃtreṇa namaḥpūrveṇa bhaktimān |
carecchaṃkaraliṃgasya pratiṣṭhāpanamuttamam

भक्तितस्तत एतत्ते रुद्रा येति च मंत्रतः ।
आसनं रमणीयं वै दद्याद्वैदिकमार्गकृत्

bhaktitastata etatte rudrā yeti ca maṃtrataḥ |
āsanaṃ ramaṇīyaṃ vai dadyādvaidikamārgakṛt

मानो महन्तमिति च मंत्रेणावाहनं चरेत् ।
याते रुद्रे ण मंत्रेण संचरेदुपवेशनम्

māno mahantamiti ca maṃtreṇāvāhanaṃ caret |
yāte rudre ṇa maṃtreṇa saṃcaredupaveśanam

मंत्रेण यामिषुमिति न्यासं कुर्य्याच्छिवस्य च ।
अध्यवोचदिति प्रेम्णाधिवासं मनुनाचरेत्

maṃtreṇa yāmiṣumiti nyāsaṃ kuryyācchivasya ca |
adhyavocaditi premṇādhivāsaṃ manunācaret

मनुना सौजीव इति देवतान्यासमाचरेत् ।
असौ योवसर्पतीति चाचरेदपसर्पणम्

manunā saujīva iti devatānyāsamācaret |
asau yovasarpatīti cācaredapasarpaṇam

नमोस्तु नीलग्रीवायेति पाद्यं मनुनाहरेत् ।
अर्घ्यं च रुद्र गायत्र् याऽचमनं त्र् यंबकेण च

namostu nīlagrīvāyeti pādyaṃ manunāharet |
arghyaṃ ca rudra gāyatr yā'camanaṃ tr yaṃbakeṇa ca

पयः पृथिव्यामिति च पयसा स्नानमाचरेत् ।
दधिक्राव्णेतिमंत्रेण दधिस्नानं च कारयेत्

payaḥ pṛthivyāmiti ca payasā snānamācaret |
dadhikrāvṇetimaṃtreṇa dadhisnānaṃ ca kārayet

घृटं स्नाने खलु घृतं घृतं यावेति मंत्रतः ।
मधुवाता मधुनक्तं मधुमान्न इति त्र् यृचा

ghṛṭaṃ snāne khalu ghṛtaṃ ghṛtaṃ yāveti maṃtrataḥ |
madhuvātā madhunaktaṃ madhumānna iti tr yṛcā

मधुखंडस्नपनं प्रोक्तमिति पंचामृतं स्मृतम् ।
अथवा पाद्यमंत्रेण स्नानं पंचामृतेन च

madhukhaṃḍasnapanaṃ proktamiti paṃcāmṛtaṃ smṛtam |
athavā pādyamaṃtreṇa snānaṃ paṃcāmṛtena ca

मानस्तोके इति प्रेम्णा मंत्रेण कटिबंधनम् ।
नमो धृष्णवे इति वा उत्तरीयं च धापयेत्

mānastoke iti premṇā maṃtreṇa kaṭibaṃdhanam |
namo dhṛṣṇave iti vā uttarīyaṃ ca dhāpayet

या ते हेतिरिति प्रेम्णा ऋक्चतुष्केण वैदिकः ।
शिवाय विधिना भक्तश्चरेद्वस्त्रसमर्पणम्

yā te hetiriti premṇā ṛkcatuṣkeṇa vaidikaḥ |
śivāya vidhinā bhaktaścaredvastrasamarpaṇam

नमः श्वभ्य इति प्रेम्णा गंधं दद्यादृचा सुधीः ।
नमस्तक्षभ्य इति चाक्षतान्मंत्रेण चार्पयेत्

namaḥ śvabhya iti premṇā gaṃdhaṃ dadyādṛcā sudhīḥ |
namastakṣabhya iti cākṣatānmaṃtreṇa cārpayet

नमः पार्याय इति वा पुष्प मंत्रेण चार्पयेत् ।
नमः पर्ण्याय इति वा बिल्बपत्रसमर्पणम्

namaḥ pāryāya iti vā puṣpa maṃtreṇa cārpayet |
namaḥ parṇyāya iti vā bilbapatrasamarpaṇam

नमः कपर्दिने चेति धूपं दद्याद्यथाविधि ।
दीपं दद्याद्यथोक्तं तु नम आशव इत्यृचा

namaḥ kapardine ceti dhūpaṃ dadyādyathāvidhi |
dīpaṃ dadyādyathoktaṃ tu nama āśava ityṛcā

नमो ज्येष्ठाय मंत्रेण दद्यान्नैवेद्यमुत्तमम् ।
मनुना त्र् यम्बकमिति पुनराचमनं स्मृतम्

namo jyeṣṭhāya maṃtreṇa dadyānnaivedyamuttamam |
manunā tr yambakamiti punarācamanaṃ smṛtam

इमा रुद्रा येति ऋचा कुर्यात्फलसमर्पणम् ।
नमो व्रज्यायेति ऋचा सकलं शंभवेर्पयेत्

imā rudrā yeti ṛcā kuryātphalasamarpaṇam |
namo vrajyāyeti ṛcā sakalaṃ śaṃbhaverpayet

मानो महांतमिति च मानस्तोके इति ततः ।
मंत्रद्वयेनैकदशाक्षतै रुद्रा न्प्रपूजयेत्

māno mahāṃtamiti ca mānastoke iti tataḥ |
maṃtradvayenaikadaśākṣatai rudrā nprapūjayet

हिरण्यगर्भ इति त्र् यृचा दक्षिणां हि समर्पयेत् ।
देवस्य त्वेति मंत्रेण ह्यभिषेकं चरेद्बुधः

hiraṇyagarbha iti tr yṛcā dakṣiṇāṃ hi samarpayet |
devasya tveti maṃtreṇa hyabhiṣekaṃ caredbudhaḥ

दीपमंत्रेण वा शंभोर्नीराजनविधिं चरेत् ।
पुष्पांजलिं चरेद्भक्त्या इमा रुद्रा य च त्र् यृचा

dīpamaṃtreṇa vā śaṃbhornīrājanavidhiṃ caret |
puṣpāṃjaliṃ caredbhaktyā imā rudrā ya ca tr yṛcā

मानो महान्तमिति च चरेत्प्राज्ञः प्रदक्षिणाम् ।
मानस्तोकेति मंत्रेण साष्टाण्गं प्रणमेत्सुधीः

māno mahāntamiti ca caretprājñaḥ pradakṣiṇām |
mānastoketi maṃtreṇa sāṣṭāṇgaṃ praṇametsudhīḥ

एषते इति मंत्रेण शिवमुद्रा ं प्रदर्शयेत् ।
यतोयत इत्यभयां ज्ञानाख्यां त्र् यंबकेण च

eṣate iti maṃtreṇa śivamudrā ṃ pradarśayet |
yatoyata ityabhayāṃ jñānākhyāṃ tr yaṃbakeṇa ca

नमःसेनेति मंत्रेण महामुद्रा ं प्रदर्शयेत् ।
दर्शयेद्धेनुमुद्रा ं च नमो गोभ्य ऋचानया

namaḥseneti maṃtreṇa mahāmudrā ṃ pradarśayet |
darśayeddhenumudrā ṃ ca namo gobhya ṛcānayā

पंचमुद्रा ः प्रदर्श्याथ शिवमंत्रजपं चरेत् ।
शतरुद्रि यमंत्रेण जपेद्वेदविचक्षणः

paṃcamudrā ḥ pradarśyātha śivamaṃtrajapaṃ caret |
śatarudri yamaṃtreṇa japedvedavicakṣaṇaḥ

ततः पंचाण्गपाठं च कुर्य्याद्वेदविचक्षणः ।
देवागात्विति मंत्रेण कुर्याच्छंभोर्विसर्जनम्

tataḥ paṃcāṇgapāṭhaṃ ca kuryyādvedavicakṣaṇaḥ |
devāgātviti maṃtreṇa kuryācchaṃbhorvisarjanam

इत्युक्तः शिवपूजाया व्यासतो वैदिकोविधिः ।
समासतश्च शृणुत वैदिकं विधिमुत्तमम्

ityuktaḥ śivapūjāyā vyāsato vaidikovidhiḥ |
samāsataśca śṛṇuta vaidikaṃ vidhimuttamam

ऋचा सद्योजातमिति मृदाहरणमाचरेत् ।
वामदेवाय इति च जलप्रक्षेपमाचरेत्

ṛcā sadyojātamiti mṛdāharaṇamācaret |
vāmadevāya iti ca jalaprakṣepamācaret

अघोरेण च मंत्रेण लिंगनिर्माणमाचरेत् ।
तत्पुरुषाय मंत्रेणाह्वानं कुर्याद्यथाविधि

aghoreṇa ca maṃtreṇa liṃganirmāṇamācaret |
tatpuruṣāya maṃtreṇāhvānaṃ kuryādyathāvidhi

संयोजयेद्वेदिकायामीशानमनुना हरम् ।
अन्यत्सर्वं विधानं च कुर्य्यात्संक्षेपतः सुधीः

saṃyojayedvedikāyāmīśānamanunā haram |
anyatsarvaṃ vidhānaṃ ca kuryyātsaṃkṣepataḥ sudhīḥ

पंचाक्षरेण मंत्रेण गुरुदत्तेन वा तथा ।
कुर्यात्पूजां षोडशोपचारेण विधिवत्सुधीः

paṃcākṣareṇa maṃtreṇa gurudattena vā tathā |
kuryātpūjāṃ ṣoḍaśopacāreṇa vidhivatsudhīḥ

भवाय भवनाशाय महादेवाय धीमहि ।
उग्राय उग्रनाशाय शर्वाय शशिमौलिने

bhavāya bhavanāśāya mahādevāya dhīmahi |
ugrāya ugranāśāya śarvāya śaśimauline

अनेन मनुना वापि पूजयेच्छंकरं सुधीः ।
सुभक्त्या च भ्रमं त्यक्त्वा भक्त्यैव फलदः शिवः

anena manunā vāpi pūjayecchaṃkaraṃ sudhīḥ |
subhaktyā ca bhramaṃ tyaktvā bhaktyaiva phaladaḥ śivaḥ

इत्यपि प्रोक्तमादृत्य वैदिकक्रमपूजनम् ।
प्रोच्यतेन्यविधिः सम्यक्साधारणतया द्विजः

ityapi proktamādṛtya vaidikakramapūjanam |
procyatenyavidhiḥ samyaksādhāraṇatayā dvijaḥ

पूजा पार्थिवलिंगस्य संप्रोक्ता शिवनामभिः ।
तां शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठाः सर्वकामप्रदायिनीम्

pūjā pārthivaliṃgasya saṃproktā śivanāmabhiḥ |
tāṃ śṛṇudhvaṃ muniśreṣṭhāḥ sarvakāmapradāyinīm

हरो महेश्वरः शंभुः शूलपाणिः पिनाकधृक् ।
शिवः पशुपतिश्चैव महादेव इति क्रमात्

haro maheśvaraḥ śaṃbhuḥ śūlapāṇiḥ pinākadhṛk |
śivaḥ paśupatiścaiva mahādeva iti kramāt

मृदाहरणसंघट्टप्रतिष्ठाह्वानमेव च ।
स्नपनं पूजनं चैव क्षमस्वेति विसर्जनम्

mṛdāharaṇasaṃghaṭṭapratiṣṭhāhvānameva ca |
snapanaṃ pūjanaṃ caiva kṣamasveti visarjanam

ॐकारादिचतुर्थ्यंतैर्नमोन्तैर्नामभिः क्रमात् ।
कर्तव्या च क्रिया सर्वा भक्त्या परमया मुदा

oṃkārādicaturthyaṃtairnamontairnāmabhiḥ kramāt |
kartavyā ca kriyā sarvā bhaktyā paramayā mudā

कृत्वा न्यासविधिं सम्यक्षडण्गकरयोस्तथा ।
षडक्षरेण मंत्रेण ततो ध्यानं समाचरेत्

kṛtvā nyāsavidhiṃ samyakṣaḍaṇgakarayostathā |
ṣaḍakṣareṇa maṃtreṇa tato dhyānaṃ samācaret

कैलासपीठासनमध्यसंस्थं भक्तैः सनंदादिभिरर्च्यमानम् ।
भक्तार्तिदावानलमप्रमेयं ध्यायेदुमालिंगितविश्वभूषणम्

kailāsapīṭhāsanamadhyasaṃsthaṃ bhaktaiḥ sanaṃdādibhirarcyamānam |
bhaktārtidāvānalamaprameyaṃ dhyāyedumāliṃgitaviśvabhūṣaṇam

ध्यायेन्नित्यं महेशं रजतगिरिनिभं चारुचंद्रा वतंसं रत्नाकल्पोज्ज्वलांगं परशुमृगवराभीतिहस्तं प्रसन्नम् ।
पद्मासीनं समंतात्स्थितममरगणैर्व्याघ्रकृत्तिं वसानं विश्वाद्यं विश्वबीजं निखिलभयहरं पंचवक्त्रं त्रिनेत्रम्

dhyāyennityaṃ maheśaṃ rajatagirinibhaṃ cārucaṃdrā vataṃsaṃ ratnākalpojjvalāṃgaṃ paraśumṛgavarābhītihastaṃ prasannam |
padmāsīnaṃ samaṃtātsthitamamaragaṇairvyāghrakṛttiṃ vasānaṃ viśvādyaṃ viśvabījaṃ nikhilabhayaharaṃ paṃcavaktraṃ trinetram

इति ध्यात्वा च संपूज्य पार्थिवं लिंगमुत्तमम् ।
जपेत्पंचाक्षरं मंत्रं गुरुदत्तं यथाविधि

iti dhyātvā ca saṃpūjya pārthivaṃ liṃgamuttamam |
japetpaṃcākṣaraṃ maṃtraṃ gurudattaṃ yathāvidhi

स्तुतिभिश्चैव देवेशं स्तुवीत प्रणमन्सुधीः ।
नानाभिधाभिर्विप्रेन्द्रा ः पठेद्वै शतरुद्रि यम्

stutibhiścaiva deveśaṃ stuvīta praṇamansudhīḥ |
nānābhidhābhirviprendrā ḥ paṭhedvai śatarudri yam

ततः साक्षतपुष्पाणि गृहीत्वांजलिना मुदा ।
प्रार्थयेच्छंकरं भक्त्या मंत्रैरेभिः सुभक्तितः

tataḥ sākṣatapuṣpāṇi gṛhītvāṃjalinā mudā |
prārthayecchaṃkaraṃ bhaktyā maṃtrairebhiḥ subhaktitaḥ

तावकस्त्वद्गुणप्राणस्त्वच्चित्तोहं सदा मृड ।
कृपानिध इति ज्ञात्वा भूतनाथ प्रसीद मे

tāvakastvadguṇaprāṇastvaccittohaṃ sadā mṛḍa |
kṛpānidha iti jñātvā bhūtanātha prasīda me

अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जप पूजादिकं मया ।
कृतं तदस्तु सफलं कृपया तव शंकर

ajñānādyadi vā jñānājjapa pūjādikaṃ mayā |
kṛtaṃ tadastu saphalaṃ kṛpayā tava śaṃkara

अहं पापी महानद्य पावनश्च भवान्महान् ।
इति विज्ञाय गौरीश यदिच्छसि तथा कुरु

ahaṃ pāpī mahānadya pāvanaśca bhavānmahān |
iti vijñāya gaurīśa yadicchasi tathā kuru

वेदैः पुराणैः सिद्धान्तैरृषिभिर्विविधैरपि ।
न ज्ञातोसि महादेव कुतोहं त्वं महाशिव

vedaiḥ purāṇaiḥ siddhāntairṛṣibhirvividhairapi |
na jñātosi mahādeva kutohaṃ tvaṃ mahāśiva

यथा तथा त्वदीयोस्मि सर्वभावैर्महेश्वर ।
रक्षणीयस्त्वयाहं वै प्रसीद परमेश्वर

yathā tathā tvadīyosmi sarvabhāvairmaheśvara |
rakṣaṇīyastvayāhaṃ vai prasīda parameśvara

इत्येवं चाक्षतान्पुष्पानारोप्य च शिवोपरि ।
प्रणमेद्भक्तितश्शंभुं साष्टांगं विधिवन्मुने

ityevaṃ cākṣatānpuṣpānāropya ca śivopari |
praṇamedbhaktitaśśaṃbhuṃ sāṣṭāṃgaṃ vidhivanmune

ततः प्रदक्षिणां कुर्याद्यथोक्तविधिना सुधीः ।
पुनः स्तुवीत देवेशं स्तुतिभिः श्रद्धयान्वितः

tataḥ pradakṣiṇāṃ kuryādyathoktavidhinā sudhīḥ |
punaḥ stuvīta deveśaṃ stutibhiḥ śraddhayānvitaḥ

ततो गलरवं कृत्वा प्रणमेच्छुचिनम्रधीः ।
कुर्याद्विज्ञप्तिमादृत्य विसर्जनमथाचरेत्

tato galaravaṃ kṛtvā praṇamecchucinamradhīḥ |
kuryādvijñaptimādṛtya visarjanamathācaret

इत्युक्ता मुनिशार्दूलाः पार्थिवार्चा विधानतः ।
भुक्तिदा मुक्तिदा चैव शिवभक्तिविवर्धिनी

ityuktā muniśārdūlāḥ pārthivārcā vidhānataḥ |
bhuktidā muktidā caiva śivabhaktivivardhinī

इत्यध्यायं सुचित्तेन यः पठेच्छृणुयादपि ।
सर्वपापविशुद्धात्मासर्वान्कामानवाप्नुयात्

ityadhyāyaṃ sucittena yaḥ paṭhecchṛṇuyādapi |
sarvapāpaviśuddhātmāsarvānkāmānavāpnuyāt

आयुरायोग्यदं चैव यशस्यं स्वर्ग्यमेव च ।
पुत्रपौत्रादिसुखदमाख्यानमिदमुत्तमम्

āyurāyogyadaṃ caiva yaśasyaṃ svargyameva ca |
putrapautrādisukhadamākhyānamidamuttamam