अध्याय 1: प्रयाग में ऋषि सूत से प्रश्न करते हैं

धर्मक्षेत्रे महाक्षेत्रे गंगाकालिन्दिसंगमे ।
प्रयागे परमे पुण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि

dharmakṣetre mahākṣetre gaṃgākālindisaṃgame |
prayāge parame puṇye brahmalokasya vartmani

मुनयः शंसितात्मानस्सत्यव्रतपरायणाः ।
महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे

munayaḥ śaṃsitātmānassatyavrataparāyaṇāḥ |
mahaujaso mahābhāgā mahāsatraṃ vitenire

तत्र सत्रं समाकर्ण्य व्यासशिष्यो महामुनिः ।
आजगाम मुनीन्द्र ष्टुं सूतः पौराणिकोत्तमः

tatra satraṃ samākarṇya vyāsaśiṣyo mahāmuniḥ |
ājagāma munīndra ṣṭuṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ

तं दृष्ट्वा सूतमायांतं हर्षिता मुनयस्तदा ।
चेतसा सुप्रसन्नेन पूजां चक्रुर्यथाविधि

taṃ dṛṣṭvā sūtamāyāṃtaṃ harṣitā munayastadā |
cetasā suprasannena pūjāṃ cakruryathāvidhi

ततो विनयसंयुक्ता प्रोचुः सांजलयश्च ते ।
सुप्रसन्ना महात्मानः स्तुतिं कृत्वायथाविधि

tato vinayasaṃyuktā procuḥ sāṃjalayaśca te |
suprasannā mahātmānaḥ stutiṃ kṛtvāyathāvidhi

रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्वै भाग्यगौरवात् ।
पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यर्थमीयिवान्

romaharṣaṇa sarvajña bhavānvai bhāgyagauravāt |
purāṇavidyāmakhilāṃ vyāsātpratyarthamīyivān

तस्मादाश्चर्य्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम् ।
रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः

tasmādāścaryyabhūtānāṃ kathānāṃ tvaṃ hi bhājanam |
ratnānāmurusārāṇāṃ ratnākara ivārṇavaḥ

यच्च भूतं च भव्यं च यच्चान्यद्वस्तु वर्तते ।
न त्वयाऽविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते

yacca bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca yaccānyadvastu vartate |
na tvayā'viditaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu vidyate

त्वं मद्दिष्टवशादस्य दर्शनार्थमिहागतः ।
कुर्वन्किमपि नः श्रेयो न वृथा गंतुमर्हसि

tvaṃ maddiṣṭavaśādasya darśanārthamihāgataḥ |
kurvankimapi naḥ śreyo na vṛthā gaṃtumarhasi

तत्त्वं श्रुतं स्म नः सर्वं पूर्वमेव शुभाशुभम् ।
न तृप्तिमधिगच्छामः श्रवणेच्छा मुहुर्मुहुः

tattvaṃ śrutaṃ sma naḥ sarvaṃ pūrvameva śubhāśubham |
na tṛptimadhigacchāmaḥ śravaṇecchā muhurmuhuḥ

इदानीमेकमेवास्ति श्रोतव्यं सूत सन्मते ।
तद्र हस्यमपि ब्रूहि यदि तेऽनुग्रहो भवेत्

idānīmekamevāsti śrotavyaṃ sūta sanmate |
tadra hasyamapi brūhi yadi te'nugraho bhavet

प्राप्ते कलियुगे घोरे नराः पुण्यविवर्जिताः ।
दुराचाररताः सर्वे सत्यवार्तापराङ्मुखाः

prāpte kaliyuge ghore narāḥ puṇyavivarjitāḥ |
durācāraratāḥ sarve satyavārtāparāṅmukhāḥ

परापवादनिरताः परद्र व्याभिलाषिणः ।
परस्त्रीसक्तमनसः परहिंसापरायणाः

parāpavādaniratāḥ paradra vyābhilāṣiṇaḥ |
parastrīsaktamanasaḥ parahiṃsāparāyaṇāḥ

देहात्मदृष्टया मूढा नास्तिकाः पशुबुद्धयः ।
मातृपितृकृतद्वेषाः स्त्रीदेवाः कामकिंकराः

dehātmadṛṣṭayā mūḍhā nāstikāḥ paśubuddhayaḥ |
mātṛpitṛkṛtadveṣāḥ strīdevāḥ kāmakiṃkarāḥ

विप्रा लोभग्रहग्रस्ता वेदविक्रयजीविनः ।
धनार्जनार्थमभ्यस्तविद्या मदविमोहिताः

viprā lobhagrahagrastā vedavikrayajīvinaḥ |
dhanārjanārthamabhyastavidyā madavimohitāḥ

त्यक्तस्वजातिकर्माणः प्रायशःपरवंचकाः ।
त्रिकालसंध्यया हीना ब्रह्मबोधविवर्जिताः

tyaktasvajātikarmāṇaḥ prāyaśaḥparavaṃcakāḥ |
trikālasaṃdhyayā hīnā brahmabodhavivarjitāḥ

अदयाः पंडितं मन्यास्स्वाचारव्रतलोपकाः ।
कृष्युद्यमरताः क्रूरस्वभावा मलिनाशयाः

adayāḥ paṃḍitaṃ manyāssvācāravratalopakāḥ |
kṛṣyudyamaratāḥ krūrasvabhāvā malināśayāḥ

क्षत्रियाश्च तथा सर्वे स्वधर्मत्यागशीलिनः ।
असत्संगाः पापरता व्यभिचारपरायणाः

kṣatriyāśca tathā sarve svadharmatyāgaśīlinaḥ |
asatsaṃgāḥ pāparatā vyabhicāraparāyaṇāḥ

अशूरा अरणप्रीताः पलायनपरायणाः ।
कुचौरवृत्तयः शूद्रा ः कामकिंकरचेतसः

aśūrā araṇaprītāḥ palāyanaparāyaṇāḥ |
kucauravṛttayaḥ śūdrā ḥ kāmakiṃkaracetasaḥ

शस्त्रास्त्रविद्यया हीना धेनुविप्रावनोज्झिताः ।
शरण्यावनहीनाश्च कामिन्यूतिमृगास्सदा

śastrāstravidyayā hīnā dhenuviprāvanojjhitāḥ |
śaraṇyāvanahīnāśca kāminyūtimṛgāssadā

प्रजापालनसद्धर्मविहीना भोगतत्पराः ।
प्रजासंहारका दुष्टा जीवहिंसाकरा मुदा

prajāpālanasaddharmavihīnā bhogatatparāḥ |
prajāsaṃhārakā duṣṭā jīvahiṃsākarā mudā

वैश्याः संस्कारहीनास्ते स्वधर्मत्यागशीलिनः ।
कुपथाः स्वार्जनरतास्तुलाकर्मकुवृत्तयः

vaiśyāḥ saṃskārahīnāste svadharmatyāgaśīlinaḥ |
kupathāḥ svārjanaratāstulākarmakuvṛttayaḥ

गुरुदेवद्विजातीनां भक्तिहीनाः कुबुद्धयः ।
अभोजितद्विजाः प्रायः कृपणा बद्धमुष्टयः

gurudevadvijātīnāṃ bhaktihīnāḥ kubuddhayaḥ |
abhojitadvijāḥ prāyaḥ kṛpaṇā baddhamuṣṭayaḥ

कामिनीजारभावेषु सुरता मलिनाशयाः ।
लोभमोहविचेतस्काः पूर्तादिसुवृषोज्झिताः

kāminījārabhāveṣu suratā malināśayāḥ |
lobhamohavicetaskāḥ pūrtādisuvṛṣojjhitāḥ

तद्वच्छूद्रा श्च ये केचिद्ब्राह्मणाचारतत्पराः ।
उज्ज्वलाकृतयो मूढाः स्वधर्मत्यागशीलिनः

tadvacchūdrā śca ye kecidbrāhmaṇācāratatparāḥ |
ujjvalākṛtayo mūḍhāḥ svadharmatyāgaśīlinaḥ

कर्तारस्तपसां भूयो द्विजतेजोपहारकाः ।
शिश्वल्पमृत्युकाराश्च मंत्रोच्चारपरायणाः

kartārastapasāṃ bhūyo dvijatejopahārakāḥ |
śiśvalpamṛtyukārāśca maṃtroccāraparāyaṇāḥ

शालिग्रामशिलादीनां पूजकाहोमतत्पराः ।
प्रतिकूलविचाराश्च कुटिला द्विजदूषकाः

śāligrāmaśilādīnāṃ pūjakāhomatatparāḥ |
pratikūlavicārāśca kuṭilā dvijadūṣakāḥ

धनवंतः कुकर्म्माणो विद्यावन्तो विवादिनः ।
आख्यायोपासना धर्मवक्तारो धर्मलोपकाः

dhanavaṃtaḥ kukarmmāṇo vidyāvanto vivādinaḥ |
ākhyāyopāsanā dharmavaktāro dharmalopakāḥ

सुभूपाकृतयो दंभाः सुदातारो महामदाः ।
विप्रादीन्सेवकान्मत्वा मन्यमाना निजं प्रभुम्

subhūpākṛtayo daṃbhāḥ sudātāro mahāmadāḥ |
viprādīnsevakānmatvā manyamānā nijaṃ prabhum

स्वधर्मरहिता मूढाः संकराः क्रूरबुद्धयः ।
महाभिमानिनो नित्यं चतुर्वर्णविलोपकाः

svadharmarahitā mūḍhāḥ saṃkarāḥ krūrabuddhayaḥ |
mahābhimānino nityaṃ caturvarṇavilopakāḥ

सुकुलीनान्निजान्मत्वा चतुर्वर्णैर्विवर्तनाः ।
सर्ववर्णभ्रष्टकरा मूढास्सत्कर्मकारिणः

sukulīnānnijānmatvā caturvarṇairvivartanāḥ |
sarvavarṇabhraṣṭakarā mūḍhāssatkarmakāriṇaḥ

स्त्रियश्च प्रायशो भ्रष्टा भर्त्रवज्ञानकारिकाः ।
श्वशुरद्रो हकारिण्यो निर्भया मलिनाशनाः

striyaśca prāyaśo bhraṣṭā bhartravajñānakārikāḥ |
śvaśuradro hakāriṇyo nirbhayā malināśanāḥ

कुहावभावनिरताः कुशीलास्स्मरविह्वलाः ।
जारसंगरता नित्यं स्वस्वामिविमुखास्तथा

kuhāvabhāvaniratāḥ kuśīlāssmaravihvalāḥ |
jārasaṃgaratā nityaṃ svasvāmivimukhāstathā

तनया मातृपित्रोश्च भक्तिहीना दुराशयाः ।
अविद्यापाठका नित्यं रोगग्रसितदेहकाः

tanayā mātṛpitrośca bhaktihīnā durāśayāḥ |
avidyāpāṭhakā nityaṃ rogagrasitadehakāḥ

एतेषां नष्टबुद्धीनां स्वधर्मत्यागशीलिनाम् ।
परलोकेपीह लोके कथं सूत गतिर्भवेत्

eteṣāṃ naṣṭabuddhīnāṃ svadharmatyāgaśīlinām |
paralokepīha loke kathaṃ sūta gatirbhavet

इति चिंताकुलं चित्तं जायते सततं हि नः ।
परोपकारसदृशो नास्ति धर्मो परः खलु

iti ciṃtākulaṃ cittaṃ jāyate satataṃ hi naḥ |
paropakārasadṛśo nāsti dharmo paraḥ khalu

लघूपायेन येनैषां भवेत्सद्योघनाशनम् ।
सर्व्वसिद्धान्तवित्त्वं हि कृपया तद्वदाधुना

laghūpāyena yenaiṣāṃ bhavetsadyoghanāśanam |
sarvvasiddhāntavittvaṃ hi kṛpayā tadvadādhunā

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् ।
मनसा शंकरं स्मृत्वा सूतः प्रोवाच तान्मुनीन्

ityākarṇya vacasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām |
manasā śaṃkaraṃ smṛtvā sūtaḥ provāca tānmunīn