अध्याय 5: एक शिव को ऋषियों के अनेक नाम

विग्रहं देवदेवस्य विश्वमेतच्चराचरम् ।
तदेवं न विजानंति पशवः पाशगौरवात्

vigrahaṃ devadevasya viśvametaccarācaram |
tadevaṃ na vijānaṃti paśavaḥ pāśagauravāt

तमेकमेव बहुधा वदंति यदुनंदन ।
अजानन्तः परं भावमविकल्पं महर्षयः

tamekameva bahudhā vadaṃti yadunaṃdana |
ajānantaḥ paraṃ bhāvamavikalpaṃ maharṣayaḥ

अपरं ब्रह्मरूपं च परं ब्रह्मात्मकं तथा ।
केचिदाहुर्महादेवमनादिनिधनं परम्

aparaṃ brahmarūpaṃ ca paraṃ brahmātmakaṃ tathā |
kecidāhurmahādevamanādinidhanaṃ param

भूतेंद्रियांतःकरणप्रधानविषयात्मकम् ।
अपरं ब्रह्म निर्दिष्टं परं ब्रह्म चिदात्मकम्

bhūteṃdriyāṃtaḥkaraṇapradhānaviṣayātmakam |
aparaṃ brahma nirdiṣṭaṃ paraṃ brahma cidātmakam

बृहत्त्वाद्बृहणत्वाद्वा ब्रह्म चेत्यभिधीयते ।
उभे ते ब्रह्मणो रूपे ब्रह्मणो ऽधिपतेः प्रभोः ।
विद्या ऽविद्यास्वरूपीति कैश्चिदीशो निगद्यते

bṛhattvādbṛhaṇatvādvā brahma cetyabhidhīyate |
ubhe te brahmaṇo rūpe brahmaṇo 'dhipateḥ prabhoḥ |
vidyā 'vidyāsvarūpīti kaiścidīśo nigadyate

विद्यां तु चेतनां प्राहुस्तथाविद्यामचेतनाम् ।
विद्या ऽविद्यात्मकं चैव विश्वं विश्वगुरोर्विभोः

vidyāṃ tu cetanāṃ prāhustathāvidyāmacetanām |
vidyā 'vidyātmakaṃ caiva viśvaṃ viśvagurorvibhoḥ

रूपमेव न संदेहो विश्वं तस्य वशे यतः ।
भ्रांतिर्विद्या परा चेति शार्वं रूपं परं विदुः

rūpameva na saṃdeho viśvaṃ tasya vaśe yataḥ |
bhrāṃtirvidyā parā ceti śārvaṃ rūpaṃ paraṃ viduḥ

अयथाबुद्धिरर्थेषु बहुधा भ्रांतिरुच्यते ।
यथार्थाकारसंवित्तिर्विद्येति परिकीर्त्यते

ayathābuddhirartheṣu bahudhā bhrāṃtirucyate |
yathārthākārasaṃvittirvidyeti parikīrtyate

विकल्परहितं तत्त्वं परमित्यभिधीयते ।
वैपरीत्यादसच्छब्दः कथ्यते वेदवादिभिः

vikalparahitaṃ tattvaṃ paramityabhidhīyate |
vaiparītyādasacchabdaḥ kathyate vedavādibhiḥ

तयोः पतित्वात्तु शिवः सदसत्पतिरुच्यते ।
क्षराक्षरात्मकं प्राहुः क्षराक्षरपरं परे

tayoḥ patitvāttu śivaḥ sadasatpatirucyate |
kṣarākṣarātmakaṃ prāhuḥ kṣarākṣaraparaṃ pare

क्षरस्सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते ।
उभे ते परमेशस्य रूपे तस्य वशे यतः

kṣarassarvāṇi bhūtāni kūṭastho 'kṣara ucyate |
ubhe te parameśasya rūpe tasya vaśe yataḥ

तयोः परः शिवः शांतः क्षराक्षरापरस्स्मृतः ।
समष्टिव्यष्ठिरूपं च समष्टिव्यष्टिकारणम्

tayoḥ paraḥ śivaḥ śāṃtaḥ kṣarākṣarāparassmṛtaḥ |
samaṣṭivyaṣṭhirūpaṃ ca samaṣṭivyaṣṭikāraṇam

वदंति मुनयः केचिच्छिवं परमकारणम् ।
समष्टिमाहुरव्यक्तं व्यष्टिं व्यक्तं तथैव च

vadaṃti munayaḥ kecicchivaṃ paramakāraṇam |
samaṣṭimāhuravyaktaṃ vyaṣṭiṃ vyaktaṃ tathaiva ca

ते रूपे परमेशस्य तदिच्छायाः प्रवर्तनात् ।
तयोः कारणभावेन शिवं परमकारणम्

te rūpe parameśasya tadicchāyāḥ pravartanāt |
tayoḥ kāraṇabhāvena śivaṃ paramakāraṇam

कारणार्थविदः प्राहुः समष्टिव्यष्टिकारणम् ।
जातिव्यक्तिस्वरूपीति कथ्यते कैश्चिदीश्वरः

kāraṇārthavidaḥ prāhuḥ samaṣṭivyaṣṭikāraṇam |
jātivyaktisvarūpīti kathyate kaiścidīśvaraḥ

या पिंडेप्यनुवर्तेत सा जातिरिति कथ्यते ।
व्यक्तिर्व्यावृत्तिरूपं तं पिण्डजातेः समाश्रयम्

yā piṃḍepyanuvarteta sā jātiriti kathyate |
vyaktirvyāvṛttirūpaṃ taṃ piṇḍajāteḥ samāśrayam

जातयो व्यक्तयश्चैव तदाज्ञापरिपालिताः ।
यतस्ततो महादेवो जातिव्यक्तिवपुः स्मृतः

jātayo vyaktayaścaiva tadājñāparipālitāḥ |
yatastato mahādevo jātivyaktivapuḥ smṛtaḥ

प्रधानपुरुषव्यक्तकालात्मा कथ्यते शिवः ।
प्रधानं प्रकृतिं प्राहुःक्षेत्रज्ञं पुरुषं तथा

pradhānapuruṣavyaktakālātmā kathyate śivaḥ |
pradhānaṃ prakṛtiṃ prāhuḥkṣetrajñaṃ puruṣaṃ tathā

त्रयोविंशतितत्त्वानि व्यक्तमाहुर्मनीषिणः ।
कालः कार्यप्रपञ्चस्य परिणामैककारणम्

trayoviṃśatitattvāni vyaktamāhurmanīṣiṇaḥ |
kālaḥ kāryaprapañcasya pariṇāmaikakāraṇam

एषामीशो ऽधिपो धाता प्रवर्तकनिवर्तकः ।
आविर्भावतिरोभावहेतुरेकः स्वराडजः

eṣāmīśo 'dhipo dhātā pravartakanivartakaḥ |
āvirbhāvatirobhāvaheturekaḥ svarāḍajaḥ

तस्मात्प्रधानपुरुषव्यक्तकालस्वरूपवान् ।
हेतुर्नेताधिपस्तेषां धाता चोक्ता महेश्वरः

tasmātpradhānapuruṣavyaktakālasvarūpavān |
heturnetādhipasteṣāṃ dhātā coktā maheśvaraḥ

विराड्ढिरण्यगर्भात्मा कैश्चिदीशो निगद्यते ।
हिरण्यगर्भो लोकानां हेतुर्विश्वात्मको विराट्

virāḍḍhiraṇyagarbhātmā kaiścidīśo nigadyate |
hiraṇyagarbho lokānāṃ heturviśvātmako virāṭ

अंतर्यामी परश्चेति कथ्यते कविभिश्शिवः ।
प्राज्ञस्तैजसविश्वात्मेत्यपरे संप्रचक्षते

aṃtaryāmī paraśceti kathyate kavibhiśśivaḥ |
prājñastaijasaviśvātmetyapare saṃpracakṣate

तुरीयमपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः ।
माता मानं च मेयं च मतिं चाहुरथापरे

turīyamapare prāhuḥ saumyameva pare viduḥ |
mātā mānaṃ ca meyaṃ ca matiṃ cāhurathāpare

कर्ता क्रिया च कार्यं च करणं कारणं परे ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यात्मेत्यपरे संप्रचक्षते

kartā kriyā ca kāryaṃ ca karaṇaṃ kāraṇaṃ pare |
jāgratsvapnasuṣuptyātmetyapare saṃpracakṣate

तुरीयमपरे प्राहुस्तुर्यातीतमितीतरे ।
तमाहुर्विगुणं केचिद्गुणवन्तं परे विदुः

turīyamapare prāhusturyātītamitītare |
tamāhurviguṇaṃ kecidguṇavantaṃ pare viduḥ

केचित्संसारिणं प्राहुस्तमसंसारिणं परे ।
स्वतंत्रमपरे प्राहुरस्वतंत्रं परे विदुः

kecitsaṃsāriṇaṃ prāhustamasaṃsāriṇaṃ pare |
svataṃtramapare prāhurasvataṃtraṃ pare viduḥ

घोरमित्यपरे प्राहुः सौम्यमेव परे विदुः ।
रागवंतं परे प्राहुर्वीतरागं तथा परे

ghoramityapare prāhuḥ saumyameva pare viduḥ |
rāgavaṃtaṃ pare prāhurvītarāgaṃ tathā pare

निष्क्रियं च परे प्राहुः सक्रियं चेतरे जनाः ।
निरिंद्रियं परे प्राहुः सेंद्रियं च तथापरे

niṣkriyaṃ ca pare prāhuḥ sakriyaṃ cetare janāḥ |
niriṃdriyaṃ pare prāhuḥ seṃdriyaṃ ca tathāpare

ध्रुवमित्यपरे प्राहुस्तमध्रुवामितीरते ।
अरूपं केचिदाहुर्वै रूपवंतं परे विदुः

dhruvamityapare prāhustamadhruvāmitīrate |
arūpaṃ kecidāhurvai rūpavaṃtaṃ pare viduḥ

अदृश्यमपरे प्राहुर्दृश्यमित्यपरे विदुः ।
वाच्यमित्यपरे प्राहुरवाच्यमिति चापरे ।
शब्दात्मकं परे प्राहुश्शब्दातीतमथापरे

adṛśyamapare prāhurdṛśyamityapare viduḥ |
vācyamityapare prāhuravācyamiti cāpare |
śabdātmakaṃ pare prāhuśśabdātītamathāpare

केचिच्चिन्तामयं प्राहुश्चिन्तया रहितं परे ।
ज्ञानात्मकं परे प्राहुर्विज्ञानमिति चापरे

keciccintāmayaṃ prāhuścintayā rahitaṃ pare |
jñānātmakaṃ pare prāhurvijñānamiti cāpare

केचिच्ज्ञेयमिति प्राहुरज्ञेयमिति केचन ।
परमेके तमेवाहुरपरं च तथा परे

kecicjñeyamiti prāhurajñeyamiti kecana |
parameke tamevāhuraparaṃ ca tathā pare

एवं विकल्प्यमानं तु याथात्म्यं परमेष्ठिनः ।
नाध्यवस्यंति मुनयो नानाप्रत्ययकारणात्

evaṃ vikalpyamānaṃ tu yāthātmyaṃ parameṣṭhinaḥ |
nādhyavasyaṃti munayo nānāpratyayakāraṇāt

ये पुनस्सर्वभावेन प्रपन्नाः परमेश्वरम् ।
ते हि जानंत्ययत्नेन शिवं परमकारणम्

ye punassarvabhāvena prapannāḥ parameśvaram |
te hi jānaṃtyayatnena śivaṃ paramakāraṇam

यावत्पशुर्नैव पश्यत्यनीशं पुराणं भुवनस्येशितारम् ।
तावद्दुःखे वर्तते बद्धपाशः संसारे ऽस्मिञ्चक्रनेमिक्रमेण

yāvatpaśurnaiva paśyatyanīśaṃ purāṇaṃ bhuvanasyeśitāram |
tāvadduḥkhe vartate baddhapāśaḥ saṃsāre 'smiñcakranemikrameṇa

यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् ।
तदाविद्वान्पुण्यपापे विधूय निरंजनः परममुपैति साम्यम्

yadā paśyaḥ paśyate rukmavarṇaṃ kartāramīśaṃ puruṣaṃ brahmayonim |
tadāvidvānpuṇyapāpe vidhūya niraṃjanaḥ paramamupaiti sāmyam