अध्याय 6: सब बन्धनों से परे शिव और प्रणव

नशिवस्याणवो बंधः कार्यो मायेय एव वा ।
प्राकृतो वाथ बोद्धा वा ह्यहंकारात्मकस्तथा

naśivasyāṇavo baṃdhaḥ kāryo māyeya eva vā |
prākṛto vātha boddhā vā hyahaṃkārātmakastathā

नैवास्य मानसो बंधो न चैत्तो नेंद्रियात्मकः ।
न च तन्मात्रबंधो ऽपि भूतबंधो न कश्चन

naivāsya mānaso baṃdho na caitto neṃdriyātmakaḥ |
na ca tanmātrabaṃdho 'pi bhūtabaṃdho na kaścana

न च कालः कला चैव न विद्या नियतिस्तथा ।
न रागो न च विद्वेषः शंभोरमिततेजसः

na ca kālaḥ kalā caiva na vidyā niyatistathā |
na rāgo na ca vidveṣaḥ śaṃbhoramitatejasaḥ

न चास्त्यभिनिवेशो ऽस्य कुशला ऽकुशलान्यपि ।
कर्माणि तद्विपाकश्च सुखदुःखे च तत्फले

na cāstyabhiniveśo 'sya kuśalā 'kuśalānyapi |
karmāṇi tadvipākaśca sukhaduḥkhe ca tatphale

आशयैर्नापि संबन्धः संस्कारैः कर्मणामपि ।
भोगैश्च भोगसंस्कारैः कालत्रितयगोचरैः

āśayairnāpi saṃbandhaḥ saṃskāraiḥ karmaṇāmapi |
bhogaiśca bhogasaṃskāraiḥ kālatritayagocaraiḥ

न तस्य कारणं कर्ता नादिरंतस्तथांतरम् ।
न कर्म करणं वापि नाकार्यं कार्यमेव च

na tasya kāraṇaṃ kartā nādiraṃtastathāṃtaram |
na karma karaṇaṃ vāpi nākāryaṃ kāryameva ca

नास्य बंधुरबंधुर्वा नियंता प्रेरको ऽपि वा ।
न पतिर्न गुरुस्त्राता नाधिको न समस्तथा

nāsya baṃdhurabaṃdhurvā niyaṃtā prerako 'pi vā |
na patirna gurustrātā nādhiko na samastathā

न जन्ममरणे तस्य न कांक्षितमकांक्षितम् ।
न विधिर्न निषेधश्च न मुक्तिर्न च बन्धनम्

na janmamaraṇe tasya na kāṃkṣitamakāṃkṣitam |
na vidhirna niṣedhaśca na muktirna ca bandhanam

नास्ति यद्यदकल्याणं तत्तदस्य कदाचन ।
कल्याणं सकलं चास्ति परमात्मा शिवो यतः

nāsti yadyadakalyāṇaṃ tattadasya kadācana |
kalyāṇaṃ sakalaṃ cāsti paramātmā śivo yataḥ

स शिवस्सर्वमेवेदमधिष्ठाय स्वशक्तिभिः ।
अप्रच्युतस्स्वतो भावः स्थितः स्थाणुरतः स्मृतः

sa śivassarvamevedamadhiṣṭhāya svaśaktibhiḥ |
apracyutassvato bhāvaḥ sthitaḥ sthāṇurataḥ smṛtaḥ

शिवेनाधिष्ठितं यस्माज्जगत्स्थावरजंगमम् ।
सर्वरूपः स्मृतश्शर्वस्तथा ज्ञात्वा न मुह्यति

śivenādhiṣṭhitaṃ yasmājjagatsthāvarajaṃgamam |
sarvarūpaḥ smṛtaśśarvastathā jñātvā na muhyati

शर्वो रुद्रो नमस्तस्मै पुरुषः सत्परो महान् ।
हिरण्यबाहुर्भगवान्हिरण्यपतिरीश्वरः

śarvo rudro namastasmai puruṣaḥ satparo mahān |
hiraṇyabāhurbhagavānhiraṇyapatirīśvaraḥ

अंबिकापतिरीशानः पिनाकी वृषवाहनः ।
एको रुद्रः परं ब्रह्म पुरुषः कृष्णपिंगलः

aṃbikāpatirīśānaḥ pinākī vṛṣavāhanaḥ |
eko rudraḥ paraṃ brahma puruṣaḥ kṛṣṇapiṃgalaḥ

बालाग्रमात्रो हृन्मध्ये विचिंत्यो दहरांतरे ।
हिरण्यकेशः पद्माक्षो ह्यरुणस्ताम्र एव च

bālāgramātro hṛnmadhye viciṃtyo daharāṃtare |
hiraṇyakeśaḥ padmākṣo hyaruṇastāmra eva ca

यो ऽवसर्पत्य सौ देवो नीलग्रीवो हिरण्मयः ।
सौम्यो घोरस्तथा मिश्रश्चाक्षारश्चामृतो ऽव्ययः

yo 'vasarpatya sau devo nīlagrīvo hiraṇmayaḥ |
saumyo ghorastathā miśraścākṣāraścāmṛto 'vyayaḥ

स पुंविशेषः परमो भगवानन्तकांतकः ।
चेतनचेतनोन्मुक्तः प्रपञ्चाच्च परात्परः

sa puṃviśeṣaḥ paramo bhagavānantakāṃtakaḥ |
cetanacetanonmuktaḥ prapañcācca parātparaḥ

शिवेनातिशयत्वेन ज्ञानैश्वर्ये विलोकिते ।
लोकेशातिशयत्वेन स्थितं प्राहुर्मनीषिणः

śivenātiśayatvena jñānaiśvarye vilokite |
lokeśātiśayatvena sthitaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ

प्रतिसर्गप्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् ।
उपदेष्टा स एवादौ कालावच्छेदवर्तिनाम्

pratisargaprasūtānāṃ brahmaṇāṃ śāstravistaram |
upadeṣṭā sa evādau kālāvacchedavartinām

कालावच्छेदयुक्तानां गुरूणामप्यसौ गुरुः ।
सर्वेषामेव सर्वेशः कालावच्छेदवर्जितः

kālāvacchedayuktānāṃ gurūṇāmapyasau guruḥ |
sarveṣāmeva sarveśaḥ kālāvacchedavarjitaḥ

शुद्धा स्वाभाविकी तस्य शक्तिस्सर्वातिशायिनी ।
ज्ञानमप्रतिमं नित्यं वपुरत्यन्तनिर्मितम्

śuddhā svābhāvikī tasya śaktissarvātiśāyinī |
jñānamapratimaṃ nityaṃ vapuratyantanirmitam

ऐश्वर्यमप्रतिद्वंद्वं सुखमात्यन्तिकं बलम् ।
तेजःप्रभावो वीर्यं च क्षमा कारुण्यमेव च

aiśvaryamapratidvaṃdvaṃ sukhamātyantikaṃ balam |
tejaḥprabhāvo vīryaṃ ca kṣamā kāruṇyameva ca

परिपूर्णस्य सर्गाद्यैर्नात्मनो ऽस्ति प्रयोजनम् ।
परानुग्रह एवास्य फलं सर्वस्य कर्मणः

paripūrṇasya sargādyairnātmano 'sti prayojanam |
parānugraha evāsya phalaṃ sarvasya karmaṇaḥ

प्रणवो वाचकस्तस्य शिवस्य परमात्मनः ।
शिवरुद्रादिशब्दानां प्रणवो हि परस्स्मृतः

praṇavo vācakastasya śivasya paramātmanaḥ |
śivarudrādiśabdānāṃ praṇavo hi parassmṛtaḥ

शंभो प्रणववाच्यस्य भवनात्तज्जपादपि ।
या सिद्धिस्सा परा प्राप्या भवत्येव न संशयः

śaṃbho praṇavavācyasya bhavanāttajjapādapi |
yā siddhissā parā prāpyā bhavatyeva na saṃśayaḥ

तस्मादेकाक्षरं देवमाहुरागमपारगाः ।
वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना मनस्विनः

tasmādekākṣaraṃ devamāhurāgamapāragāḥ |
vācyavācakayoraikyaṃ manyamānā manasvinaḥ

अस्य मात्राः समाख्याताश्चतस्रो वेदमूर्धनि ।
अकारश्चाप्युकारश्च मकारो नाद इत्यपि

asya mātrāḥ samākhyātāścatasro vedamūrdhani |
akāraścāpyukāraśca makāro nāda ityapi

अकारं बह्वृचं प्राहुरुकारो यजुरुच्यते ।
मकारः सामनादोस्य श्रुतिराथर्वणी स्मृताः

akāraṃ bahvṛcaṃ prāhurukāro yajurucyate |
makāraḥ sāmanādosya śrutirātharvaṇī smṛtāḥ

अकारश्च महाबीजं रजः स्रष्टा चतुर्मुखः ।
उकारः प्रकृतिर्योनिः सत्त्वं पालयिता हरिः

akāraśca mahābījaṃ rajaḥ sraṣṭā caturmukhaḥ |
ukāraḥ prakṛtiryoniḥ sattvaṃ pālayitā hariḥ

मकारः पुरुषो बीजं तमः संहारको हरः ।
नादः परः पुमानीशो निर्गुणो निष्क्रियः शिवः

makāraḥ puruṣo bījaṃ tamaḥ saṃhārako haraḥ |
nādaḥ paraḥ pumānīśo nirguṇo niṣkriyaḥ śivaḥ

सर्वं तिसृभिरेवेदं मात्राभिर्निखिलं त्रिधा ।
अभिधाय शिवात्मानं बोधयत्यर्धमात्रया

sarvaṃ tisṛbhirevedaṃ mātrābhirnikhilaṃ tridhā |
abhidhāya śivātmānaṃ bodhayatyardhamātrayā

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायो ऽस्ति किंचित् ।
वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्

yasmātparaṃ nāparamasti kiṃcidyasmānnāṇīyo na jyāyo 'sti kiṃcit |
vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam