अध्याय 39: शिव-ध्यान और योगी का देहान्त

श्रीकंठनाथं स्मरतां सद्यः सर्वार्थसिद्धयः ।
प्रसिध्यंतीति मत्वैके तं वै ध्यायंति योगिनः

śrīkaṃṭhanāthaṃ smaratāṃ sadyaḥ sarvārthasiddhayaḥ |
prasidhyaṃtīti matvaike taṃ vai dhyāyaṃti yoginaḥ

स्थित्यर्थं मनसः केचित्स्थूलध्यानं प्रकुर्वते ।
स्थूलं तु निश्चलं चेतो भवेत्सूक्ष्मे तु तत्स्थिरम्

sthityarthaṃ manasaḥ kecitsthūladhyānaṃ prakurvate |
sthūlaṃ tu niścalaṃ ceto bhavetsūkṣme tu tatsthiram

शिवे तु चिंतिते साक्षात्सर्वाः सिध्यन्ति सिद्धयः ।
मूर्त्यंतरेषु ध्यातेषु शिवरूपं विचिंतयेत्

śive tu ciṃtite sākṣātsarvāḥ sidhyanti siddhayaḥ |
mūrtyaṃtareṣu dhyāteṣu śivarūpaṃ viciṃtayet

लक्षयेन्मनसः स्थैर्यं तत्तद्ध्यायेत्पुनः पुनः ।
ध्यानमादौ सविषयं ततो निर्विषयं जगुः

lakṣayenmanasaḥ sthairyaṃ tattaddhyāyetpunaḥ punaḥ |
dhyānamādau saviṣayaṃ tato nirviṣayaṃ jaguḥ

तत्र निर्विषयं ध्यानं नास्तीत्येव सतां मतम् ।
बुद्धेर्हि सन्ततिः काचिद्ध्यानमित्यभिधीयते

tatra nirviṣayaṃ dhyānaṃ nāstītyeva satāṃ matam |
buddherhi santatiḥ kāciddhyānamityabhidhīyate

तेन निर्विषया बुद्धिः केवलेह प्रवर्तते ।
तस्मात्सविषयं ध्यानं बालार्ककिरणाश्रयम्

tena nirviṣayā buddhiḥ kevaleha pravartate |
tasmātsaviṣayaṃ dhyānaṃ bālārkakiraṇāśrayam

सूक्ष्माश्रयं निर्विषयं नापरं परमार्थतः ।
यद्वा सविषयं ध्यानं तत्साकारसमाश्रयम्

sūkṣmāśrayaṃ nirviṣayaṃ nāparaṃ paramārthataḥ |
yadvā saviṣayaṃ dhyānaṃ tatsākārasamāśrayam

निराकारात्मसंवित्तिर्ध्यानं निर्विषयं मतम् ।
निर्बीजं च सबीजं च तदेव ध्यानमुच्यते

nirākārātmasaṃvittirdhyānaṃ nirviṣayaṃ matam |
nirbījaṃ ca sabījaṃ ca tadeva dhyānamucyate

निराकारश्रयत्वेन साकाराश्रयतस्तथा ।
तस्मात्सविषयं ध्यानमादौ कृत्वा सबीजकम्

nirākāraśrayatvena sākārāśrayatastathā |
tasmātsaviṣayaṃ dhyānamādau kṛtvā sabījakam

अंते निर्विषयं कुर्यान्निर्बीजं सर्वसिद्धये ।
प्राणायामेन सिध्यंति देव्याः शांत्यादयः क्रमात्

aṃte nirviṣayaṃ kuryānnirbījaṃ sarvasiddhaye |
prāṇāyāmena sidhyaṃti devyāḥ śāṃtyādayaḥ kramāt

शांतिः प्रशांतिर्दीप्तिश्च प्रसादश्च ततः परम् ।
शमः सर्वापदां चैव शांतिरित्यभिधीयते

śāṃtiḥ praśāṃtirdīptiśca prasādaśca tataḥ param |
śamaḥ sarvāpadāṃ caiva śāṃtirityabhidhīyate

तमसो ऽन्तबहिर्नाशः प्रशान्तिः परिगीयते ।
बहिरन्तःप्रकाशो यो दीप्तिरित्यभिधीयते

tamaso 'ntabahirnāśaḥ praśāntiḥ parigīyate |
bahirantaḥprakāśo yo dīptirityabhidhīyate

स्वस्थता या तु सा बुद्धः प्रसादः परिकीर्तितः ।
कारणानि च सर्वाणि सबाह्याभ्यंतराणि च

svasthatā yā tu sā buddhaḥ prasādaḥ parikīrtitaḥ |
kāraṇāni ca sarvāṇi sabāhyābhyaṃtarāṇi ca

बुद्धेः प्रसादतः क्षिप्रं प्रसन्नानि भवन्त्युत ।
ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यद्वा ध्यानप्रयोजनम् ।
एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा ध्याता ध्यानं समाचरेत्

buddheḥ prasādataḥ kṣipraṃ prasannāni bhavantyuta |
dhyātā dhyānaṃ tathā dhyeyaṃ yadvā dhyānaprayojanam |
etaccatuṣṭayaṃ jñātvā dhyātā dhyānaṃ samācaret

ज्ञानवैराग्यसंपन्नो नित्यमव्यग्रमानसः ।
श्रद्दधानः प्रसन्नात्मा ध्याता सद्भिरुदाहृतः

jñānavairāgyasaṃpanno nityamavyagramānasaḥ |
śraddadhānaḥ prasannātmā dhyātā sadbhirudāhṛtaḥ

ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः

dhyai ciṃtāyāṃ smṛto dhātuḥ śivaciṃtā muhurmuhuḥ

योगाभ्यासस्तथाल्पे ऽपि यथा पापं विनाशयेत् ।
ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम्

yogābhyāsastathālpe 'pi yathā pāpaṃ vināśayet |
dhyāyataḥ kṣaṇamātraṃ vā śraddhayā parameśvaram

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते

avyākṣiptena manasā dhyānamityabhidhīyate

बुद्धिप्रवाहरूपस्य ध्यानस्यास्यावलंबनम् ।
ध्येयमित्युच्यते सद्भिस्तच्च सांबः स्वयं शिवः

buddhipravāharūpasya dhyānasyāsyāvalaṃbanam |
dhyeyamityucyate sadbhistacca sāṃbaḥ svayaṃ śivaḥ

विमुक्तिप्रत्ययं पूर्णमैश्वर्यं चाणिमादिकम् ।
शिवध्यानस्य पूर्णस्य साक्षादुक्तं प्रयोजनम्

vimuktipratyayaṃ pūrṇamaiśvaryaṃ cāṇimādikam |
śivadhyānasya pūrṇasya sākṣāduktaṃ prayojanam

यस्मात्सौख्यं च मोक्षं च ध्यानादभयमाप्नुयात् ।
तस्मात्सर्वं परित्यज्य ध्यानयुक्तो भवेन्नरः

yasmātsaukhyaṃ ca mokṣaṃ ca dhyānādabhayamāpnuyāt |
tasmātsarvaṃ parityajya dhyānayukto bhavennaraḥ

नास्ति ध्यानं विना ज्ञानं नास्ति ध्यानमयोगिनः ।
ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः

nāsti dhyānaṃ vinā jñānaṃ nāsti dhyānamayoginaḥ |
dhyānaṃ jñānaṃ ca yasyāsti tīrṇastena bhavārṇavaḥ

ज्ञानं प्रसन्नमेकाग्रमशेषोपाधिवर्जितम् ।
योगाभ्यासेन युक्तस्य योगिनस्त्वेव सिध्यति

jñānaṃ prasannamekāgramaśeṣopādhivarjitam |
yogābhyāsena yuktasya yoginastveva sidhyati

प्रक्षीणाशेषपापानां ज्ञाने ध्याने भवेन्मतिः ।
पापोपहतबुद्धीनां तद्वार्तापि सुदुर्लभा

prakṣīṇāśeṣapāpānāṃ jñāne dhyāne bhavenmatiḥ |
pāpopahatabuddhīnāṃ tadvārtāpi sudurlabhā

यथावह्निर्महादीप्तः शुष्कमार्द्रं च निर्दहेत् ।
तथा शुभाशुभं कर्म ध्यानाग्निर्दहते क्षणात्

yathāvahnirmahādīptaḥ śuṣkamārdraṃ ca nirdahet |
tathā śubhāśubhaṃ karma dhyānāgnirdahate kṣaṇāt

अत्यल्पो ऽपि यथा दीपः सुमहन्नाशयेत्तमः ।
योगाभ्यासस्तथाल्पो ऽपि महापापं विनाशयेत्

atyalpo 'pi yathā dīpaḥ sumahannāśayettamaḥ |
yogābhyāsastathālpo 'pi mahāpāpaṃ vināśayet

ध्यायतः क्षणमात्रं वा श्रद्धया परमेश्वरम् ।
यद्भवेत्सुमहच्छ्रेयस्तस्यांतो नैव विद्यते

dhyāyataḥ kṣaṇamātraṃ vā śraddhayā parameśvaram |
yadbhavetsumahacchreyastasyāṃto naiva vidyate

नास्ति ध्यानसमं तीर्थं नास्ति ध्यानसमं तपः ।
नास्ति ध्यानसमो यज्ञस्तस्माद्ध्यानं समाचरेत्

nāsti dhyānasamaṃ tīrthaṃ nāsti dhyānasamaṃ tapaḥ |
nāsti dhyānasamo yajñastasmāddhyānaṃ samācaret

तीर्थानि तोयपूर्णानि देवान्पाषाणमृन्मयान् ।
योगिनो न प्रपद्यंते स्वात्मप्रत्ययकारणात्

tīrthāni toyapūrṇāni devānpāṣāṇamṛnmayān |
yogino na prapadyaṃte svātmapratyayakāraṇāt

योगिनां च वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् ।
यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम्

yogināṃ ca vapuḥ sūkṣmaṃ bhavetpratyakṣamaiśvaram |
yathā sthūlamayuktānāṃ mṛtkāṣṭhādyaiḥ prakalpitam

यथेहांतश्चरा राज्ञः प्रियाः स्युर्न बहिश्चराः ।
तथांतर्ध्याननिरताः प्रियाश्शंभोर्न कर्मिणः

yathehāṃtaścarā rājñaḥ priyāḥ syurna bahiścarāḥ |
tathāṃtardhyānaniratāḥ priyāśśaṃbhorna karmiṇaḥ

बहिस्करा यथा लोके नातीव फलभोगिनः ।
दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः

bahiskarā yathā loke nātīva phalabhoginaḥ |
dṛṣṭvā narendrabhavane tadvadatrāpi karmiṇaḥ

यद्यंतरा विपद्यंते ज्ञानयोगार्थमुद्यतः ।
योगस्योद्योगमात्रेण रुद्रलोकं गमिष्यति

yadyaṃtarā vipadyaṃte jñānayogārthamudyataḥ |
yogasyodyogamātreṇa rudralokaṃ gamiṣyati

अनुभूय सुखं तत्र स जातो योगिनां कुले ।
ज्ञानयोगं पुनर्लब्ध्वा संसारमतिवर्तते

anubhūya sukhaṃ tatra sa jāto yogināṃ kule |
jñānayogaṃ punarlabdhvā saṃsāramativartate

जिज्ञासुरपि योगस्य यां गतिं लभते नरः ।
न तां गतिमवाप्नोति सर्वैरपि महामखैः

jijñāsurapi yogasya yāṃ gatiṃ labhate naraḥ |
na tāṃ gatimavāpnoti sarvairapi mahāmakhaiḥ

द्विजानां वेदविदुषां कोटिं संपूज्य यत्फलम् ।
भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं शिवयोगिने

dvijānāṃ vedaviduṣāṃ koṭiṃ saṃpūjya yatphalam |
bhikṣāmātrapradānena tatphalaṃ śivayogine

यज्ञाग्निहोत्रदानेन तीर्थहोमेषु यत्फलम् ।
योगिनामन्नदानेन तत्समस्तं फलं लभेत्

yajñāgnihotradānena tīrthahomeṣu yatphalam |
yogināmannadānena tatsamastaṃ phalaṃ labhet

ये चापवादं कुर्वंति विमूढाश्शिवयोगिनाम् ।
श्रोतृभिस्ते प्रपद्यन्ते नरकेष्वामहीक्षयात्

ye cāpavādaṃ kurvaṃti vimūḍhāśśivayoginām |
śrotṛbhiste prapadyante narakeṣvāmahīkṣayāt

सति श्रोतरि वक्तास्यादपवादस्य योगिनाम् ।
तस्माच्छ्रोता च पापीयान्दण्ड्यस्सुमहतां मतः ।
ये पुनः सततं भक्त्या भजंति शवयोगिनः

sati śrotari vaktāsyādapavādasya yoginām |
tasmācchrotā ca pāpīyāndaṇḍyassumahatāṃ mataḥ |
ye punaḥ satataṃ bhaktyā bhajaṃti śavayoginaḥ

ते विदंति महाभोगानंते योगं च शांकरम् ।
भोगार्थिभिर्नरैस्तस्मात्संपूज्याः शिवयोगिनः

te vidaṃti mahābhogānaṃte yogaṃ ca śāṃkaram |
bhogārthibhirnaraistasmātsaṃpūjyāḥ śivayoginaḥ

प्रतिश्रयान्नपानाद्यैः शय्याप्रावरणादिभिः ।
योगधर्मः ससारत्वादभेद्यः पापमुद्गरैः

pratiśrayānnapānādyaiḥ śayyāprāvaraṇādibhiḥ |
yogadharmaḥ sasāratvādabhedyaḥ pāpamudgaraiḥ

वज्रतंदुलवज्ज्ञेयं तथा पापेन योगिनः ।
न लिप्यंते च तापौघैः पद्मपत्रं यथांभसा

vajrataṃdulavajjñeyaṃ tathā pāpena yoginaḥ |
na lipyaṃte ca tāpaughaiḥ padmapatraṃ yathāṃbhasā

यस्मिन्देशे वसेन्नित्यं शिवयोगरतो मुनिः ।
सो ऽपि देशो भवेत्पूतः सपूत इति किं पुनः

yasmindeśe vasennityaṃ śivayogarato muniḥ |
so 'pi deśo bhavetpūtaḥ sapūta iti kiṃ punaḥ

तस्मात्सर्वं परित्यज्य कृत्यमन्यद्विचक्षणः ।
सर्वदुःखप्रहाणाय शिवयोगं समभ्यसेत्

tasmātsarvaṃ parityajya kṛtyamanyadvicakṣaṇaḥ |
sarvaduḥkhaprahāṇāya śivayogaṃ samabhyaset

सिद्धयोगफलो योगी लोकानां हितकाम्यया ।
भोगान्भुक्त्वा यथाकामं विहरेद्वात्र वर्तताम्

siddhayogaphalo yogī lokānāṃ hitakāmyayā |
bhogānbhuktvā yathākāmaṃ viharedvātra vartatām

अथवा क्षुद्रमित्येव मत्वा वैषयिकं सुखम् ।
त्यक्त्वा विरागयोगेन स्वेच्छया कर्म मुच्यताम्

athavā kṣudramityeva matvā vaiṣayikaṃ sukham |
tyaktvā virāgayogena svecchayā karma mucyatām

यस्त्वासन्नां मृतिं मर्त्यो दृष्टारिष्टं च भूयसा ।
स योगारम्भनिरतः शिवक्षेत्रं समाश्रयेत्

yastvāsannāṃ mṛtiṃ martyo dṛṣṭāriṣṭaṃ ca bhūyasā |
sa yogārambhanirataḥ śivakṣetraṃ samāśrayet

स तत्र निवसन्नेव यदि धीरमना नरः ।
प्राणान्विनापि रोगाद्यैः स्वयमेव परित्यजेत्

sa tatra nivasanneva yadi dhīramanā naraḥ |
prāṇānvināpi rogādyaiḥ svayameva parityajet

कृत्वाप्यनशनं चैव हुत्वा चांगं शिवानले ।
क्षिप्त्वा वा शिवतीर्थेषु स्वदेहमवगाहनात्

kṛtvāpyanaśanaṃ caiva hutvā cāṃgaṃ śivānale |
kṣiptvā vā śivatīrtheṣu svadehamavagāhanāt

शिवशास्त्रोक्तविधिवत्प्राणान्यस्तु परित्यजेत्

śivaśāstroktavidhivatprāṇānyastu parityajet

सद्य एव विमुच्येत नात्र कार्या विचारणा
रोगाद्यैर्वाथ विवशः शिवक्षेत्रं समाश्रितः ।
म्रियते यदि सोप्येवं मुच्यते नात्र संशयः

sadya eva vimucyeta nātra kāryā vicāraṇā
rogādyairvātha vivaśaḥ śivakṣetraṃ samāśritaḥ |
mriyate yadi sopyevaṃ mucyate nātra saṃśayaḥ

यथा हि मरणं श्रेष्ठमुशंत्यनशनादिभिः ।
शास्त्रविश्रंभधीरेण मनसा क्रियते यतः

yathā hi maraṇaṃ śreṣṭhamuśaṃtyanaśanādibhiḥ |
śāstraviśraṃbhadhīreṇa manasā kriyate yataḥ

शिवनिन्दारतं हत्वा पीडितः स्वयमेव वा ।
यस्त्यजेद्दुस्त्यजान्प्राणान्न स भूयः प्रजायते

śivanindārataṃ hatvā pīḍitaḥ svayameva vā |
yastyajeddustyajānprāṇānna sa bhūyaḥ prajāyate

शिवनिन्दारतं हंतुमशक्तो यः स्वयं मृतः ।
सद्य एव प्रमुच्येत त्रिः सप्तकुलसंयुतः

śivanindārataṃ haṃtumaśakto yaḥ svayaṃ mṛtaḥ |
sadya eva pramucyeta triḥ saptakulasaṃyutaḥ

शिवार्थे यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवभक्तार्थमेव वा ।
न तेन सदृशः कश्चिन्मुक्तिमार्गस्थितो नरः

śivārthe yastyajetprāṇāñchivabhaktārthameva vā |
na tena sadṛśaḥ kaścinmuktimārgasthito naraḥ

तस्माच्छीघ्रतरा मुक्तिस्तस्य संसारमंडलात् ।
एतेष्वन्यतमोपायं कथमप्यवलम्ब्य वा

tasmācchīghratarā muktistasya saṃsāramaṃḍalāt |
eteṣvanyatamopāyaṃ kathamapyavalambya vā

षडध्वशुद्धिं विधिवत्प्राप्तो वा म्रियते यदि ।
पशूनामिव तस्येह न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्

ṣaḍadhvaśuddhiṃ vidhivatprāpto vā mriyate yadi |
paśūnāmiva tasyeha na kuryādaurdhvadaihikam

नैवाशौचं प्रपद्येत तत्पुत्रादिविशेषतः ।
शिवचारार्थमथवा शिवविद्यार्थमेव वा ।
खनेद्वा भुवि तद्देहं दहेद्वा शुचिनाग्निना

naivāśaucaṃ prapadyeta tatputrādiviśeṣataḥ |
śivacārārthamathavā śivavidyārthameva vā |
khanedvā bhuvi taddehaṃ dahedvā śucināgninā

क्षिपेद्वाप्सु शिवास्वेव त्यजेद्वा काष्ठलोष्टवत् ।
अथैनमपि चोद्दिश्य कर्म चेत्कर्तुमीप्सितम्

kṣipedvāpsu śivāsveva tyajedvā kāṣṭhaloṣṭavat |
athainamapi coddiśya karma cetkartumīpsitam

कल्याणमेव कुर्वीत शक्त्या भक्तांश्च तर्पयेत् ।
धनं तस्य भजेच्छैवः शैवी चेतस्य सन्ततिः

kalyāṇameva kurvīta śaktyā bhaktāṃśca tarpayet |
dhanaṃ tasya bhajecchaivaḥ śaivī cetasya santatiḥ

नास्ति चेत्तच्छिवे दद्यान्नदद्यात्पशुसन्ततिः

nāsti cettacchive dadyānnadadyātpaśusantatiḥ