अध्याय 40: नैमिष के ऋषि काशी जाते हैं

इति स विजितमन्योर्यादवेनोपमन्योरधिगतमभिधाय ज्ञानयोगं मुनिभ्यः ।
प्रणतिमुपगतेभ्यस्तेभ्य उद्भावितात्मा सपदि वियति वायुः सायमन्तर्हितो ऽभूत्

iti sa vijitamanyoryādavenopamanyoradhigatamabhidhāya jñānayogaṃ munibhyaḥ |
praṇatimupagatebhyastebhya udbhāvitātmā sapadi viyati vāyuḥ sāyamantarhito 'bhūt

ततः प्रभातसमये नैमिषीयास्तपोधनाः ।
सत्रान्ते ऽवभृथं कर्तुं सर्व एव समुद्ययुः

tataḥ prabhātasamaye naimiṣīyāstapodhanāḥ |
satrānte 'vabhṛthaṃ kartuṃ sarva eva samudyayuḥ

तदा ब्रह्मसमादेशाद्देवी साक्षात्सरस्वती ।
प्रसन्ना स्वादुसलिला प्रावर्तत नदीशुभा

tadā brahmasamādeśāddevī sākṣātsarasvatī |
prasannā svādusalilā prāvartata nadīśubhā

सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा मुनयो हृष्टमानसाः ।
समाप्य सत्रं प्रारब्धं चक्रुस्तत्रावगाहनम्

sarasvatīṃ nadīṃ dṛṣṭvā munayo hṛṣṭamānasāḥ |
samāpya satraṃ prārabdhaṃ cakrustatrāvagāhanam

अथ संतर्प्य देवादींस्तदीयैः सलिलैः शिवैः ।
स्मरन्तः पूर्ववृत्तान्तं ययुर्वाराणसीं प्रति

atha saṃtarpya devādīṃstadīyaiḥ salilaiḥ śivaiḥ |
smarantaḥ pūrvavṛttāntaṃ yayurvārāṇasīṃ prati

तदा ते हिमवत्पादात्पंततीं दक्षिणामुखीम् ।
दृष्ट्वा भागीरथी तत्र स्नात्वा तत्तीरतो ययुः

tadā te himavatpādātpaṃtatīṃ dakṣiṇāmukhīm |
dṛṣṭvā bhāgīrathī tatra snātvā tattīrato yayuḥ

ततो वाराणसीं प्राप्य मुदितास्सर्व एव ते ।
तदोत्तरप्रवाहायां गंगायामवगाह्य च

tato vārāṇasīṃ prāpya muditāssarva eva te |
tadottarapravāhāyāṃ gaṃgāyāmavagāhya ca

अविमुक्तेश्वरं लिंगं दृष्ट्वाभ्यर्च्य विधानतः ।
प्रयातुमुद्यतास्तत्र ददृशुर्दिवि भास्वरम्

avimukteśvaraṃ liṃgaṃ dṛṣṭvābhyarcya vidhānataḥ |
prayātumudyatāstatra dadṛśurdivi bhāsvaram

सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोदिव्यं महाद्भुतम् ।
आत्मप्रभावितानेन व्याप्तसर्वदिगन्तरम्

sūryakoṭipratīkāśaṃ tejodivyaṃ mahādbhutam |
ātmaprabhāvitānena vyāptasarvadigantaram

अथ पाशुपताः सिद्धाः भस्मसञ्छन्नविग्रहाः ।
मुनयो ऽभ्येत्य शतशो लीनाः स्युस्तत्र तेजसि

atha pāśupatāḥ siddhāḥ bhasmasañchannavigrahāḥ |
munayo 'bhyetya śataśo līnāḥ syustatra tejasi

तथा विलीयमानेषु तपस्विषु महात्मसु ।
सद्यस्तिरोदधे तेजस्तदद्भुतमिवाभवत्

tathā vilīyamāneṣu tapasviṣu mahātmasu |
sadyastirodadhe tejastadadbhutamivābhavat

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नैमिषीया महर्षयः ।
किमेतदित्यजानन्तो ययुर्ब्रह्मवनं प्रति

taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ naimiṣīyā maharṣayaḥ |
kimetadityajānanto yayurbrahmavanaṃ prati

प्रागेवैषां तु गमनात्पवनो लोकपावनः ।
दर्शनं नैमिषीयाणां संवादस्तैर्महात्मनः

prāgevaiṣāṃ tu gamanātpavano lokapāvanaḥ |
darśanaṃ naimiṣīyāṇāṃ saṃvādastairmahātmanaḥ

शद्धां बुद्धिं ततस्तेषां सांबे सानुचरे शिवे ।
समाप्तिं चापि सत्रस्य दीर्घपूर्वस्य सत्रिणाम्

śaddhāṃ buddhiṃ tatasteṣāṃ sāṃbe sānucare śive |
samāptiṃ cāpi satrasya dīrghapūrvasya satriṇām

विज्ञाप्य जगतां धात्रे ब्रह्मणे ब्रह्मयोनये ।
स्वकार्ये तदनुज्ञातो जगाम स्वपुरं प्रति

vijñāpya jagatāṃ dhātre brahmaṇe brahmayonaye |
svakārye tadanujñāto jagāma svapuraṃ prati

अथ स्थानगतो ब्रह्मा तुम्बुरोर्नारदस्य च ।
परस्पर स्पर्धितयोर्गाने विवदमानयोः

atha sthānagato brahmā tumburornāradasya ca |
paraspara spardhitayorgāne vivadamānayoḥ

तदुद्भावितगानोत्थरसैर्माध्यस्थमाचरन् ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सुखमास्ते निषेवितः

tadudbhāvitagānottharasairmādhyasthamācaran |
gandharvairapsarobhiśca sukhamāste niṣevitaḥ

तदानवसरादेव द्वाःस्थैर्द्वारि निवारिताः ।
मुनयो ब्रह्मभवनाद्बहिः पार्श्वमुपाविशन्

tadānavasarādeva dvāḥsthairdvāri nivāritāḥ |
munayo brahmabhavanādbahiḥ pārśvamupāviśan

अथ तुम्बुरुणा गाने समतां प्राप्य नारदः ।
साहचर्येष्वनुज्ञातो ब्रह्मणा परमेष्ठिना

atha tumburuṇā gāne samatāṃ prāpya nāradaḥ |
sāhacaryeṣvanujñāto brahmaṇā parameṣṭhinā

त्यक्त्वा परस्परस्पर्धां मैत्रीं च परमां गतः ।
सह तेनाप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च समावृतः

tyaktvā parasparaspardhāṃ maitrīṃ ca paramāṃ gataḥ |
saha tenāpsarobhiśca gandharvaiśca samāvṛtaḥ

उपवीणयितुं देवं नकुलीश्वरमीश्वरम् ।
भवनान्निर्ययौ धातुर्जलदादंशुमानिव

upavīṇayituṃ devaṃ nakulīśvaramīśvaram |
bhavanānniryayau dhāturjaladādaṃśumāniva

तं दृष्ट्वा षट्कुलीयास्ते नारदं मुनिगोवृषम् ।
प्रणम्यावसरं शंभोः पप्रच्छुः परमादरात्

taṃ dṛṣṭvā ṣaṭkulīyāste nāradaṃ munigovṛṣam |
praṇamyāvasaraṃ śaṃbhoḥ papracchuḥ paramādarāt

स चावसर एवायमितोंतर्गम्यतामिति ।
वदन्ययावन्यपरस्त्वरया परया युतः

sa cāvasara evāyamitoṃtargamyatāmiti |
vadanyayāvanyaparastvarayā parayā yutaḥ

ततो द्वारि स्थिता ये वै ब्रह्मणे तान्न्यवेदयन् ।
तेन ते विविशुर्वेश्म पिंडीभूयांडजन्मनः

tato dvāri sthitā ye vai brahmaṇe tānnyavedayan |
tena te viviśurveśma piṃḍībhūyāṃḍajanmanaḥ

प्रविश्य दूरतो देवं प्रणम्य भुवि दंडवत् ।
समीपे तदनुज्ञाताः परिवृत्योपतस्थिरे

praviśya dūrato devaṃ praṇamya bhuvi daṃḍavat |
samīpe tadanujñātāḥ parivṛtyopatasthire

तांस्तत्रावस्थितान् पृष्ट्वा कुशलं कमलासनः ।
वृत्तांतं वो मया ज्ञातं वायुरेवाह नो यतः

tāṃstatrāvasthitān pṛṣṭvā kuśalaṃ kamalāsanaḥ |
vṛttāṃtaṃ vo mayā jñātaṃ vāyurevāha no yataḥ

भवद्भिः किं कृतं पश्चान्मारुतेंतर्हिते सति ।
इत्युक्तवति देवेशे मुनयो ऽवभृथात्परम्

bhavadbhiḥ kiṃ kṛtaṃ paścānmāruteṃtarhite sati |
ityuktavati deveśe munayo 'vabhṛthātparam

गंगातीर्थेस्य गमनं यात्रां वाराणसीं प्रति ।
दर्शनं तत्र लिंगानां स्थापितानां सुरेश्वरैः

gaṃgātīrthesya gamanaṃ yātrāṃ vārāṇasīṃ prati |
darśanaṃ tatra liṃgānāṃ sthāpitānāṃ sureśvaraiḥ

अविमुक्तेश्वरस्यापि लिंगस्याभ्यर्चनं सकृत् ।
आकाशे महतस्तस्य तेजोराशेश्च दर्शनम्

avimukteśvarasyāpi liṃgasyābhyarcanaṃ sakṛt |
ākāśe mahatastasya tejorāśeśca darśanam

मुनीनां विलयं तत्र निरोधं तेजसस्ततः ।
याथात्म्यवेदनं तस्य चिंतितस्यापि चात्मभिः

munīnāṃ vilayaṃ tatra nirodhaṃ tejasastataḥ |
yāthātmyavedanaṃ tasya ciṃtitasyāpi cātmabhiḥ

सर्वं सविस्तरं तस्मै प्रणम्याहुर्मुहुर्मुहुः ।
मुनिभिः कथितं श्रुत्वा विश्वकर्मा चतुर्मुखः

sarvaṃ savistaraṃ tasmai praṇamyāhurmuhurmuhuḥ |
munibhiḥ kathitaṃ śrutvā viśvakarmā caturmukhaḥ

कंपयित्वा शिरः किंचित्प्राह गंभीरया गिरा ।
प्रत्यासीदति युष्माकं सिद्धिरामुष्मिकी परा

kaṃpayitvā śiraḥ kiṃcitprāha gaṃbhīrayā girā |
pratyāsīdati yuṣmākaṃ siddhirāmuṣmikī parā

भवद्भिर्दीर्घसत्रेण चिरमाराधितः प्रभुः ।
प्रसादाभिमुखो भूत इति भुतार्थसूचितम्

bhavadbhirdīrghasatreṇa ciramārādhitaḥ prabhuḥ |
prasādābhimukho bhūta iti bhutārthasūcitam

वाराणस्यां तु युष्माभिर्यद्दृष्टं दिवि दीप्तिमत् ।
तल्लिंगसंज्ञितं साक्षात्तेजो माहेश्वरं परम्

vārāṇasyāṃ tu yuṣmābhiryaddṛṣṭaṃ divi dīptimat |
talliṃgasaṃjñitaṃ sākṣāttejo māheśvaraṃ param

तत्र लीनाश्च मुनयः श्रौतपाशुपतव्रताः ।
मुक्ता बभूवुः स्वस्थाश्च नैष्ठिका दग्धकिल्बिषाः

tatra līnāśca munayaḥ śrautapāśupatavratāḥ |
muktā babhūvuḥ svasthāśca naiṣṭhikā dagdhakilbiṣāḥ

प्राप्यानेन यथा मुक्तिरचिराद्भवतामपि ।
स चायमर्थः सूच्येत युष्मद्दृष्टेन तेजसा

prāpyānena yathā muktiracirādbhavatāmapi |
sa cāyamarthaḥ sūcyeta yuṣmaddṛṣṭena tejasā

तत्र वः काल एवैष दैवादुपनतः स्वयम् ।
प्रयात दक्षिणं मेरोः शिखरं देवसेवितम्

tatra vaḥ kāla evaiṣa daivādupanataḥ svayam |
prayāta dakṣiṇaṃ meroḥ śikharaṃ devasevitam

सनत्कुमारो यत्रास्ते मम पुत्रः परो मुनिः ।
प्रतीक्ष्यागमनं साक्षाद्भूतनाथस्य नंदिनः

sanatkumāro yatrāste mama putraḥ paro muniḥ |
pratīkṣyāgamanaṃ sākṣādbhūtanāthasya naṃdinaḥ

पुरा सनत्कुमारोपि दृष्ट्वापि परमेश्वरम् ।
अज्ञानात्सर्वयोगीन्द्रमानी विनयदूषितः

purā sanatkumāropi dṛṣṭvāpi parameśvaram |
ajñānātsarvayogīndramānī vinayadūṣitaḥ

अभ्युत्थानादिकं युक्तमकुर्वन्नतिनिर्भयः ।
ततो ऽपराधात्क्रुद्धेन महोष्ट्रो नंदिना कृतः

abhyutthānādikaṃ yuktamakurvannatinirbhayaḥ |
tato 'parādhātkruddhena mahoṣṭro naṃdinā kṛtaḥ

अथ कालेन महता तदर्थे शोचता मया ।
उपास्य देवं देवीञ्च नंदिनं चानुनीय वै

atha kālena mahatā tadarthe śocatā mayā |
upāsya devaṃ devīñca naṃdinaṃ cānunīya vai

कथंचिदुष्ट्रता तस्य प्रयत्नेन निवारिता ।
प्रापितो हि यथापूर्वं सनत्पूर्वां कुमारताम्

kathaṃciduṣṭratā tasya prayatnena nivāritā |
prāpito hi yathāpūrvaṃ sanatpūrvāṃ kumāratām

तदाह च महादेवः स्मयन्निव गणाधिपम् ।
अवज्ञाय हि मामेव तथाहंकृतवान्मुनिः

tadāha ca mahādevaḥ smayanniva gaṇādhipam |
avajñāya hi māmeva tathāhaṃkṛtavānmuniḥ

अतस्त्वमेव याथात्म्यं ममास्मै कथयानघ ।
ब्रह्मणः पूर्वजः पुत्रो मां मूढ इव संस्मरन्

atastvameva yāthātmyaṃ mamāsmai kathayānagha |
brahmaṇaḥ pūrvajaḥ putro māṃ mūḍha iva saṃsmaran

मयैव शिष्यते दत्तो मम ज्ञानप्रवर्तकः ।
धर्माध्यक्षाभिषेकं च तव निर्वर्तयिष्यति

mayaiva śiṣyate datto mama jñānapravartakaḥ |
dharmādhyakṣābhiṣekaṃ ca tava nirvartayiṣyati

स एवं व्याहृतो भूयस्सर्वभूतगणाग्रणीः ।
यत्पराज्ञापनं मूर्ध्ना प्रातः प्रतिगृहीतवान्

sa evaṃ vyāhṛto bhūyassarvabhūtagaṇāgraṇīḥ |
yatparājñāpanaṃ mūrdhnā prātaḥ pratigṛhītavān

तथा सनत्कुमारो ऽपि मेरौ मदनुशासनात् ।
प्रसादार्थं गणस्यास्य तपश्चरति दुश्चरम्

tathā sanatkumāro 'pi merau madanuśāsanāt |
prasādārthaṃ gaṇasyāsya tapaścarati duścaram

द्रष्टव्यश्चेति युष्माभिः प्राग्गणेशसमागमात् ।
तत्प्रसादार्थमचिरान्नंदी तत्रागमिष्यति

draṣṭavyaśceti yuṣmābhiḥ prāggaṇeśasamāgamāt |
tatprasādārthamacirānnaṃdī tatrāgamiṣyati

इति सत्वरमादिश्य प्रेषिता विश्वयोगिना ।
कुमारशिखरं मेरोर्दक्षिणं मुनयो ययुः

iti satvaramādiśya preṣitā viśvayoginā |
kumāraśikharaṃ merordakṣiṇaṃ munayo yayuḥ