अध्याय 37: योग, उसके पाँच भेद और आठ अंग

ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य संग्रहात् ।
उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया

jñāne kriyāyāṃ caryāyāṃ sāramuddhṛtya saṃgrahāt |
uktaṃ bhagavatā sarvaṃ śrutaṃ śrutisamaṃ mayā

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् ।
साधिकारं च सांगं च सविधिं सप्रयोजनम्

idānīṃ śrotumicchāmi yogaṃ paramadurlabham |
sādhikāraṃ ca sāṃgaṃ ca savidhiṃ saprayojanam

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः ।
सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः

yadyasti maraṇaṃ pūrvaṃ yogādyanupamardataḥ |
sadyaḥ sādhayituṃ śakyaṃ yena syānnātmahā naraḥ

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च ।
तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

tacca tatkāraṇaṃ caiva tatkālakaraṇāni ca |
tadbhedatāratamyaṃ ca vaktumarhasi tattvataḥ

स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना ।
ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः

sthāne pṛṣṭaṃ tvayā kṛṣṇa sarvapraśnārthavedinā |
tataḥ krameṇa tatsarvaṃ vakṣye śṛṇu samāhitaḥ

निरुद्धवृत्त्यंतरस्यं शिवे चित्तस्य निश्चला ।
या वृत्तिः स समासेन योगः स खलु पञ्चधा

niruddhavṛttyaṃtarasyaṃ śive cittasya niścalā |
yā vṛttiḥ sa samāsena yogaḥ sa khalu pañcadhā

मंत्रयोगःस्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः ।
अभावयोगस्सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः

maṃtrayogaḥsparśayogo bhāvayogastathāparaḥ |
abhāvayogassarvebhyo mahāyogaḥ paro mataḥ

मंत्राभ्यासवशेनैव मंत्रवाच्यार्थगोचरः ।
अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मंत्रयोग उदाहृतः

maṃtrābhyāsavaśenaiva maṃtravācyārthagocaraḥ |
avyākṣepā manovṛttirmaṃtrayoga udāhṛtaḥ

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शे योगोभिधीयते ।
स मंत्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः

prāṇāyāmamukhā saiva sparśe yogobhidhīyate |
sa maṃtrasparśanirmukto bhāvayogaḥ prakīrtitaḥ

विलीनावयवं विश्वं रूपं संभाव्यते यतः ।
अभावयोगः संप्रोक्तो ऽनाभासाद्वस्तुनः सतः

vilīnāvayavaṃ viśvaṃ rūpaṃ saṃbhāvyate yataḥ |
abhāvayogaḥ saṃprokto 'nābhāsādvastunaḥ sataḥ

शिवस्वभाव एवैकश्चिंत्यते निरुपाधिकः ।
यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते

śivasvabhāva evaikaściṃtyate nirupādhikaḥ |
yathā śaivamanovṛttirmahāyoga ihocyate

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः ।
यस्य तस्याधिकारोस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित्

dṛṣṭe tathānuśravike viraktaṃ viṣaye manaḥ |
yasya tasyādhikārosti yoge nānyasya kasyacit

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च ।
दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः

viṣayadvayadoṣāṇāṃ guṇānāmīśvarasya ca |
darśanādeva satataṃ viraktaṃ jāyate manaḥ

अष्टांगो वा षडंगो वा सर्वयोगः समासतः ।
यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम्

aṣṭāṃgo vā ṣaḍaṃgo vā sarvayogaḥ samāsataḥ |
yamaśca niyamaścaiva svastikādyaṃ tathāsanam

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ।
समाधिरिति योगांगान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः

prāṇāyāmaḥ pratyāhāro dhāraṇā dhyānameva ca |
samādhiriti yogāṃgānyaṣṭāvuktāni sūribhiḥ

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोथ धारणा ।
ध्यानं समाधिर्योगस्य षडंगानि समासतः

āsanaṃ prāṇasaṃrodhaḥ pratyāhārotha dhāraṇā |
dhyānaṃ samādhiryogasya ṣaḍaṃgāni samāsataḥ

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् ।
शिवागमेषु चान्येषु विशेषात्कामिकादिषु

pṛthaglakṣaṇameteṣāṃ śivaśāstre samīritam |
śivāgameṣu cānyeṣu viśeṣātkāmikādiṣu

योगशास्त्रेष्वपि तथा पुराणेष्वपि केषु च ।
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहः ।
यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः

yogaśāstreṣvapi tathā purāṇeṣvapi keṣu ca |
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahaḥ |
yama ityucyate sadbhiḥ pañcāvayavayogataḥ

शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च ।
इति पञ्चप्रभेदस्स्यान्नियमः स्वांशभेदतः

śaucaṃ tuṣṭistapaścaiva japaḥ praṇidhireva ca |
iti pañcaprabhedassyānniyamaḥ svāṃśabhedataḥ

स्वस्तिकं पद्ममध्येंदुं वीरं योगं प्रसाधितम् ।
पर्यंकं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा

svastikaṃ padmamadhyeṃduṃ vīraṃ yogaṃ prasādhitam |
paryaṃkaṃ ca yatheṣṭaṃ ca proktamāsanamaṣṭadhā

प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम् ।
तद्रोचकं पूरकं च कुंभकं च त्रिधोच्यते

prāṇaḥ svadehajo vāyustasyāyāmo nirodhanam |
tadrocakaṃ pūrakaṃ ca kuṃbhakaṃ ca tridhocyate

नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु ।
औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः

nāsikāpuṭamaṃgulyā pīḍyaikamapareṇa tu |
audaraṃ recayedvāyuṃ tathāyaṃ recakaḥ smṛtaḥ

बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत् ।
नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम्

bāhyena marutā dehaṃ dṛtivatparipūrayet |
nāsāpuṭenāpareṇa pūraṇātpūrakaṃ matam

न मुंचति न गृह्णाति वायुमंतर्बहिः स्थितम् ।
संपूर्णं कुंभवत्तिष्ठेदचलः स तु कुंभक

na muṃcati na gṛhṇāti vāyumaṃtarbahiḥ sthitam |
saṃpūrṇaṃ kuṃbhavattiṣṭhedacalaḥ sa tu kuṃbhaka

रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलंबितम् ।
तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः

recakādyaṃ trayamidaṃ na drutaṃ na vilaṃbitam |
tadyataḥ kramayogena tvabhyasedyogasādhakaḥ

रेचकादिषु योभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः ।
स्वेच्छोत्क्रमणपर्यंतः प्रोक्तो योगानुशासने

recakādiṣu yobhyāso nāḍīśodhanapūrvakaḥ |
svecchotkramaṇaparyaṃtaḥ prokto yogānuśāsane

कन्यकादिक्रमवशात्प्राणायामनिरोधनम् ।
तच्चतुर्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः

kanyakādikramavaśātprāṇāyāmanirodhanam |
taccaturdhopadiṣṭaṃ syānmātrāguṇavibhāgataḥ

कन्यकस्तु चतुर्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः ।
मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः

kanyakastu caturdhā syātsa ca dvādaśamātrakaḥ |
madhyamastu dviruddhātaścaturviṃśatimātrakaḥ

उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन्मात्रकः परः ।
स्वेदकंपादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः

uttamastu triruddhātaḥ ṣaḍviṃśanmātrakaḥ paraḥ |
svedakaṃpādijanakaḥ prāṇāyāmastaduttaraḥ

आनंदोद्भवरोमांचनेत्राश्रूणां विमोचनम् ।
जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम्

ānaṃdodbhavaromāṃcanetrāśrūṇāṃ vimocanam |
jalpabhramaṇamūrchādyaṃ jāyate yoginaḥ param

जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलंबितम् ।
अंगुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता

jānuṃ pradakṣiṇīkṛtya na drutaṃ na vilaṃbitam |
aṃgulīsphoṭanaṃ kuryātsā mātreti prakīrtitā

मात्राक्रमेण विज्ञेयाश्चोद्वातक्रमयोगतः ।
नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत्

mātrākrameṇa vijñeyāścodvātakramayogataḥ |
nāḍīviśuddhipūrvaṃ tu prāṇāyāmaṃ samācaret

अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः ।
जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात्

agarbhaśca sagarbhaśca prāṇāyāmo dvidhā smṛtaḥ |
japaṃ dhyānaṃ vināgarbhaḥ sagarbhastatsamanvayāt

अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामःशताधिकः ।
तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम्

agarbhādgarbhasaṃyuktaḥ prāṇāyāmaḥśatādhikaḥ |
tasmātsagarbhaṃ kurvanti yoginaḥ prāṇasaṃyamam

प्राणस्य विजयादेव जीयंते देह आयवः ।
प्राणो ऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च

prāṇasya vijayādeva jīyaṃte deha āyavaḥ |
prāṇo 'pānaḥ samānaśca hyudāno vyāna eva ca

नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः ।
प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणो ऽभिधीयते

nāgaḥ kūrmaśca kṛkalo devadatto dhanaṃjayaḥ |
prayāṇaṃ kurute yasmāttasmātprāṇo 'bhidhīyate

अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते ।
व्यानो व्यानशयत्यंगान्यशेषाणि विवर्धयन्

avāṅnayatyapānākhyo yadāhārādi bhujyate |
vyāno vyānaśayatyaṃgānyaśeṣāṇi vivardhayan

उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः ।
समं नयति सर्वांगं समानस्तेन गीयते

udvejayati marmāṇītyudāno vāyurīritaḥ |
samaṃ nayati sarvāṃgaṃ samānastena gīyate

उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः ।
कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृंभणे

udgāre nāga ākhyātaḥ kūrma unmīlane sthitaḥ |
kṛkalaḥ kṣavathau jñeyo devadatto vijṛṃbhaṇe

न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः ।
क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान्

na jahāti mṛtaṃ cāpi sarvavyāpī dhanaṃjayaḥ |
krameṇābhyasyamānoyaṃ prāṇāyāmapramāṇavān

निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति ।
प्राणे तु विजिते सम्यक्तच्चिह्नान्युपलक्षयेत्

nirdahatyakhilaṃ doṣaṃ karturdehaṃ ca rakṣati |
prāṇe tu vijite samyaktaccihnānyupalakṣayet

विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते ।
बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा

viṇmūtraśleṣmaṇāṃ tāvadalpabhāvaḥ prajāyate |
bahubhojanasāmarthyaṃ cirāducchvāsanaṃ tathā

लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम् ।
सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता

laghutvaṃ śīghragāmitvamutsāhaḥ svarasauṣṭhavam |
sarvarogakṣayaścaiva balaṃ tejaḥ surūpatā

धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता ।
तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः

dhṛtirmedhā yuvatvaṃ ca sthiratā ca prasannatā |
tapāṃsi pāpakṣayatā yajñadānavratādayaḥ

प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।
इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह

prāṇāyāmasya tasyaite kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm |
indriyāṇi prasaktāni yathāsvaṃ viṣayeṣviha

आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते ।
नमःपूर्वाणींद्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च

āhatya yannigṛhṇāti sa pratyāhāra ucyate |
namaḥpūrvāṇīṃdriyāṇi svargaṃ narakameva ca

निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ।
तस्मात्सुखार्थी मतिमाञ्ज्ञानवैराग्यमास्थितः

nigṛhītanisṛṣṭāni svargāya narakāya ca |
tasmātsukhārthī matimāñjñānavairāgyamāsthitaḥ

इंद्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत् ।
धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धस्समासतः

iṃdriyāśvānnigṛhyāśu svātmanātmānamuddharet |
dhāraṇā nāma cittasya sthānabandhassamāsataḥ

स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः ।
कालं कंचावधीकृत्य स्थाने ऽवस्थापितं मनः

sthānaṃ ca śiva evaiko nānyaddoṣatrayaṃ yataḥ |
kālaṃ kaṃcāvadhīkṛtya sthāne 'vasthāpitaṃ manaḥ

न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा ।
मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते

na tu pracyavate lakṣyāddhāraṇā syānna cānyathā |
manasaḥ prathamaṃ sthairyaṃ dhāraṇātaḥ prajāyate

तस्माद्धीरं मनः कुर्याद्धारणाभ्यासयोगतः ।
ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः

tasmāddhīraṃ manaḥ kuryāddhāraṇābhyāsayogataḥ |
dhyai ciṃtāyāṃ smṛto dhātuḥ śivaciṃtā muhurmuhuḥ

अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते ।
ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः

avyākṣiptena manasā dhyānaṃ nāma taducyate |
dhyeyāvasthitacittasya sadṛśaḥ pratyayaśca yaḥ

प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते ।
सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवंकरः

pratyayāntaranirmuktaḥ pravāho dhyānamucyate |
sarvamanyatparityajya śiva eva śivaṃkaraḥ

परो ध्येयो ऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः ।
तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ

paro dhyeyo 'dhideveśaḥ samāptātharvaṇī śrutiḥ |
tathā śivā parā dhyeyā sarvabhūtagatau śivau

तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ ।
सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः

tau śrutau smṛtiśāstrebhyaḥ sarvagau sarvadoditau |
sarvajñau satataṃ dhyeyau nānārūpavibhedataḥ

विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम् ।
इत्येतद्द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम्

vimuktiḥ pratyayaḥ pūrvaḥ pratyayaścāṇimādikam |
ityetaddvividhaṃ jñeyaṃ dhyānasyāsya prayojanam

ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम् ।
एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित्

dhyātā dhyānaṃ tathā dhyeyaṃ yacca dhyānaprayojanam |
etaccatuṣṭayaṃ jñātvā yogaṃ yuñjīta yogavit

ज्ञानवैराग्यसंपन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः ।
निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः

jñānavairāgyasaṃpannaḥ śraddadhānaḥ kṣamānvitaḥ |
nirmamaśca sadotsāhī dhyātetthaṃ puruṣaḥ smṛtaḥ

जपाच्छ्रांतः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रांतः पुनर्जपेत् ।
जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति

japācchrāṃtaḥ punardhyāyeddhyānācchrāṃtaḥ punarjapet |
japadhyanābhiyuktasya kṣipraṃ yogaḥ prasiddhyati

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम् ।
ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते

dhāraṇā dvādaśāyāmā dhyānaṃ dvādaśadhāraṇam |
dhyānadvādaśakaṃ yāvatsamādhirabhidhīyate

समाधिर्न्नाम योगांगमन्तिमं परिकीर्तितम् ।
समाधिना च सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते

samādhirnnāma yogāṃgamantimaṃ parikīrtitam |
samādhinā ca sarvatra prajñālokaḥ pravartate

यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितो दधिवत्स्थितम् ।
स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते

yadarthamātranirbhāsaṃ stimito dadhivatsthitam |
svarūpaśūnyavadbhānaṃ samādhirabhidhīyate

ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम् ।
निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते

dhyeye manaḥ samāveśya paśyedapi ca susthiram |
nirvāṇānalavadyogī samādhisthaḥ pragīyate

न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति ।
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः

na śṛṇoti na cāghrāti na jalpati na paśyati |
na ca sparśaṃ vijānāti na saṃkalpayate manaḥ

नवाभिमन्यते किंचिद्बध्यते न च काष्टवत् ।
एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते

navābhimanyate kiṃcidbadhyate na ca kāṣṭavat |
evaṃ śive vilīnātmā samādhistha ihocyate

यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन ।
तथा समाधिनिष्ठो ऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः

yathā dīpo nivātasthaḥ spandate na kadācana |
tathā samādhiniṣṭho 'pi tasmānna vicaletsudhīḥ

एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम् ।
तदन्तराया नश्यंति विघ्नाः सर्वे शनैःशनैः

evamabhyasataścāraṃ yogino yogamuttamam |
tadantarāyā naśyaṃti vighnāḥ sarve śanaiḥśanaiḥ