अध्याय 36: लिंग और प्रतिमा की प्रतिष्ठा-विधि

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम् ।
लिंगस्यापि च बेरस्य शिवेन विहितं यथा

bhagavañchrotumicchāmi pratiṣṭhāvidhimuttamam |
liṃgasyāpi ca berasya śivena vihitaṃ yathā

अनात्मप्रतिकूले तु दिवसे शुक्लपक्षके ।
शिवशास्त्रोक्तमार्गेण कुर्याल्लिंगं प्रमाणवत्

anātmapratikūle tu divase śuklapakṣake |
śivaśāstroktamārgeṇa kuryālliṃgaṃ pramāṇavat

स्वीकृत्याथ शुभस्थानं भूपरीक्षां विधाय च ।
दशोपचारान्कुर्वीत लक्षणोद्धारपूर्वकान्

svīkṛtyātha śubhasthānaṃ bhūparīkṣāṃ vidhāya ca |
daśopacārānkurvīta lakṣaṇoddhārapūrvakān

तेषां दशोपचाराणां पूर्वं पूज्य विनायकम् ।
स्थानशुद्ध्यादिकं कृत्वालिंगं स्नानालयं नयेत्

teṣāṃ daśopacārāṇāṃ pūrvaṃ pūjya vināyakam |
sthānaśuddhyādikaṃ kṛtvāliṃgaṃ snānālayaṃ nayet

शलाकया कांचनया कुंकुमादिरसाक्तया ।
लक्षितं लक्षणं शिल्पशास्त्रेण विलिखेत्ततः

śalākayā kāṃcanayā kuṃkumādirasāktayā |
lakṣitaṃ lakṣaṇaṃ śilpaśāstreṇa vilikhettataḥ

अष्टमृत्सलिलैर्वाथ पञ्चमृत्सलिलैस्तथा ।
लिङ्गं पिंडिकया सार्धं पञ्चगव्यैश्च शोधयेत्

aṣṭamṛtsalilairvātha pañcamṛtsalilaistathā |
liṅgaṃ piṃḍikayā sārdhaṃ pañcagavyaiśca śodhayet

सवेदिकं समभ्यर्च्य दिव्याद्यं तु जलाशयम् ।
नीत्वाधिवासयेत्तत्र लिंगं पिंडिकया सह

savedikaṃ samabhyarcya divyādyaṃ tu jalāśayam |
nītvādhivāsayettatra liṃgaṃ piṃḍikayā saha

अधिवासालये शुद्धे सर्वशोभासमन्विते ।
सतोरणे सावरणे दर्भमालासमावृते

adhivāsālaye śuddhe sarvaśobhāsamanvite |
satoraṇe sāvaraṇe darbhamālāsamāvṛte

दिग्गजाष्टकसंपन्ने दिक्पालाष्टघटान्विते ।
अष्टमंगलकैर्युक्ते कृतदिक्पालकार्चिते

diggajāṣṭakasaṃpanne dikpālāṣṭaghaṭānvite |
aṣṭamaṃgalakairyukte kṛtadikpālakārcite

तेजसं दारवं वापि कृत्वा पद्मासनांकितम् ।
विन्यसेन्मध्यतस्तत्र विपुलं पीठकालयम्

tejasaṃ dāravaṃ vāpi kṛtvā padmāsanāṃkitam |
vinyasenmadhyatastatra vipulaṃ pīṭhakālayam

द्वारपालान्समभ्यर्च्य भद्रादींश्चतुरःक्रमात् ।
समुद्रश्च विभद्रश्च सुनंदश्च विनंदकः

dvārapālānsamabhyarcya bhadrādīṃścaturaḥkramāt |
samudraśca vibhadraśca sunaṃdaśca vinaṃdakaḥ

स्नापयित्वा समभ्यर्च्य लिंगं वेदिकया सह ।
सकूर्चाभ्यां तु वस्त्राभ्यां समावेष्ट्यं समंततः

snāpayitvā samabhyarcya liṃgaṃ vedikayā saha |
sakūrcābhyāṃ tu vastrābhyāṃ samāveṣṭyaṃ samaṃtataḥ

प्रापय्य शनकैस्तोयं पीठिकोपरि शाययेत् ।
प्राक्शिरस्कमधःसूत्रं पिंडिकां चास्य पश्चिमे

prāpayya śanakaistoyaṃ pīṭhikopari śāyayet |
prākśiraskamadhaḥsūtraṃ piṃḍikāṃ cāsya paścime

सर्वमंगलसंयुक्तं लिंगं तत्राधिवासयेत् ।
पञ्चरात्रं त्रिरात्रं वाप्येकरात्रमथापि वा

sarvamaṃgalasaṃyuktaṃ liṃgaṃ tatrādhivāsayet |
pañcarātraṃ trirātraṃ vāpyekarātramathāpi vā

विसृज्य पूजितं तत्र शोधयित्वा च पूर्ववत् ।
संपूज्योत्सवमार्गेण शयनालयमानयेत्

visṛjya pūjitaṃ tatra śodhayitvā ca pūrvavat |
saṃpūjyotsavamārgeṇa śayanālayamānayet

तत्रापि शयनस्थानं कुर्यान्मंडलमध्यतः ।
शुद्धैर्जलैः स्नापयित्वा लिंगमभ्यर्चयेत्क्रमात्

tatrāpi śayanasthānaṃ kuryānmaṃḍalamadhyataḥ |
śuddhairjalaiḥ snāpayitvā liṃgamabhyarcayetkramāt

ऐशान्यां पद्ममालिख्य शुद्धलिप्ते महीतले ।
शिवकुंभं शोधयित्वा तत्रावाह्य शिवं यजेत्

aiśānyāṃ padmamālikhya śuddhalipte mahītale |
śivakuṃbhaṃ śodhayitvā tatrāvāhya śivaṃ yajet

वेदीमध्ये सितं पद्मं परिकल्प्य विधानतः ।
तस्य पश्चिमतश्चापि चंडिकापद्ममालिखेत्

vedīmadhye sitaṃ padmaṃ parikalpya vidhānataḥ |
tasya paścimataścāpi caṃḍikāpadmamālikhet

क्षौमाद्यैर्वाहतैर्वस्त्रैः पुष्पैर्दर्भैरथापि वा ।
प्रकल्प्य शयनं तस्मिन्हेमपुष्पं विनिक्षिपेत्

kṣaumādyairvāhatairvastraiḥ puṣpairdarbhairathāpi vā |
prakalpya śayanaṃ tasminhemapuṣpaṃ vinikṣipet

तत्र लिंगं समानीय सर्वमंगलनिःस्वनैः ।
रक्तेन वस्त्रयुग्मेन सकूर्चेन समंततः

tatra liṃgaṃ samānīya sarvamaṃgalaniḥsvanaiḥ |
raktena vastrayugmena sakūrcena samaṃtataḥ

सह पिंडिकयावेष्ट्य शाययेच्च यथा पुरा ।
पुरस्तात्पद्ममालिख्य तद्दलेषु यथाक्रमम्

saha piṃḍikayāveṣṭya śāyayecca yathā purā |
purastātpadmamālikhya taddaleṣu yathākramam

विद्येशकलशान्न्यस्येन्मध्ये शैवीं च वर्धनीम् ।
परीत्य पद्मत्रितयं जुहुयुर्द्विजसत्तमाः

vidyeśakalaśānnyasyenmadhye śaivīṃ ca vardhanīm |
parītya padmatritayaṃ juhuyurdvijasattamāḥ

ते चाष्टमूर्तयः कल्प्याः पूर्वादिपरितः स्थिताः ।
चत्वारश्चाथ वा दिक्षु स्वध्येतारस्सजापकाः

te cāṣṭamūrtayaḥ kalpyāḥ pūrvādiparitaḥ sthitāḥ |
catvāraścātha vā dikṣu svadhyetārassajāpakāḥ

जुहुयुस्ते विरंच्याद्याश्चतस्रो मूर्तयः स्मृताः ।
दैशिकः प्रथमं तेषामैशान्यां पश्चिमे ऽथ वा

juhuyuste viraṃcyādyāścatasro mūrtayaḥ smṛtāḥ |
daiśikaḥ prathamaṃ teṣāmaiśānyāṃ paścime 'tha vā

प्रधानहोमं कुर्वीत सप्तद्रव्यैर्यथाक्रमम् ।
आचार्यात्पादमर्धं वा जुहुयुश्चापरे द्विजाः

pradhānahomaṃ kurvīta saptadravyairyathākramam |
ācāryātpādamardhaṃ vā juhuyuścāpare dvijāḥ

प्रधानमेकमेवात्र जुहुयादथ वा गुरुः ।
पूर्वं पूर्णाहुतिं हुत्वा घृतेनाष्टोत्तरं शतम्

pradhānamekamevātra juhuyādatha vā guruḥ |
pūrvaṃ pūrṇāhutiṃ hutvā ghṛtenāṣṭottaraṃ śatam

मूर्ध्नि मूलेन लिंगस्य शिवहस्तं प्रविन्यसेत् ।
शतमर्धं तदर्धं वा क्रमाद्द्रव्यैश्च सप्तभिः

mūrdhni mūlena liṃgasya śivahastaṃ pravinyaset |
śatamardhaṃ tadardhaṃ vā kramāddravyaiśca saptabhiḥ

हुत्वाहुत्वा स्पृशेल्लिंगं वेदिकां च पुनः पुनः ।
पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा क्रमाद्दद्याच्च दक्षिणाम्

hutvāhutvā spṛśelliṃgaṃ vedikāṃ ca punaḥ punaḥ |
pūrṇāhutiṃ tato hutvā kramāddadyācca dakṣiṇām

आचार्यात्पादमर्धं वा होत्ःणां स्थपतेरपि ।
तदर्धं देयमन्येभ्यः सदस्येभ्यश्च शक्तितः

ācāryātpādamardhaṃ vā hotḥṇāṃ sthapaterapi |
tadardhaṃ deyamanyebhyaḥ sadasyebhyaśca śaktitaḥ

ततः श्वभ्रे वृषं हैमं कूर्चं वापि निवेश्य च ।
मृदंभसा पञ्चगव्यैः पुनः शुद्धजलेन च

tataḥ śvabhre vṛṣaṃ haimaṃ kūrcaṃ vāpi niveśya ca |
mṛdaṃbhasā pañcagavyaiḥ punaḥ śuddhajalena ca

शोधितां चंदनालिप्तां श्वभ्रे ब्रह्मशिलां क्षिपेत् ।
करन्यासं ततः कृत्वा नवभिः शक्तिनामभिः

śodhitāṃ caṃdanāliptāṃ śvabhre brahmaśilāṃ kṣipet |
karanyāsaṃ tataḥ kṛtvā navabhiḥ śaktināmabhiḥ

हरितालादिधातूंश्च बीजगंधौषधैरपि ।
शिवशास्त्रोक्तविधिना क्षिपेद्ब्रह्मशिलोपरि

haritālādidhātūṃśca bījagaṃdhauṣadhairapi |
śivaśāstroktavidhinā kṣipedbrahmaśilopari

प्रतिलिंगं तु संस्थाप्य क्षीरं वृक्षसमुद्भवम् ।
स्थितं बुद्ध्वा तदुत्सृज्य लिंगं ब्रह्मशिलोपरि

pratiliṃgaṃ tu saṃsthāpya kṣīraṃ vṛkṣasamudbhavam |
sthitaṃ buddhvā tadutsṛjya liṃgaṃ brahmaśilopari

प्रागुदक्प्रवरां किंचित्स्थापयेन्मूलविद्यया ।
पिंडिकां चाथ संयोज्य शाक्तं मूलमनुस्मरन्

prāgudakpravarāṃ kiṃcitsthāpayenmūlavidyayā |
piṃḍikāṃ cātha saṃyojya śāktaṃ mūlamanusmaran

बन्धनं बंधकद्रव्यैः कृत्वा स्थानं विशोध्य च ।
दत्त्वा चार्घ्यं च पुष्पाणि कुर्युर्यवनिकां पुनः

bandhanaṃ baṃdhakadravyaiḥ kṛtvā sthānaṃ viśodhya ca |
dattvā cārghyaṃ ca puṣpāṇi kuryuryavanikāṃ punaḥ

यथायोग्यं निषेकादि लिंगस्य पुरतस्तदा ।
आनीय शयनस्थानात्कलशान्विन्यसेत्क्रमात्

yathāyogyaṃ niṣekādi liṃgasya puratastadā |
ānīya śayanasthānātkalaśānvinyasetkramāt

महापूजामथारभ्य संपूज्य कलशान्दश ।
शिवमंत्रमनुस्मृत्य शिवकुंभजलांतरे

mahāpūjāmathārabhya saṃpūjya kalaśāndaśa |
śivamaṃtramanusmṛtya śivakuṃbhajalāṃtare

अंगुष्ठानामिकायोगादादाय तमुदीरयेत् ।
न्यसेदीशानभागस्य मध्ये लिंगस्य मंत्रवित्

aṃguṣṭhānāmikāyogādādāya tamudīrayet |
nyasedīśānabhāgasya madhye liṃgasya maṃtravit

शक्तिं न्यसेत्तथा विद्यां विद्येशांश्च यथाक्रमम् ।
लिङ्गमूले शिवजलैस्ततो लिंगं निषेचयेत्

śaktiṃ nyasettathā vidyāṃ vidyeśāṃśca yathākramam |
liṅgamūle śivajalaistato liṃgaṃ niṣecayet

वर्धन्यां पिंडिकालिंगं विद्येशकलशैः पुनः ।
अभिषिच्यासनं पश्चादाधाराद्यं प्रकल्पयेत्

vardhanyāṃ piṃḍikāliṃgaṃ vidyeśakalaśaiḥ punaḥ |
abhiṣicyāsanaṃ paścādādhārādyaṃ prakalpayet

कृत्वा पञ्चकलान्यासं दीप्तं लिंगमनुस्मरेत् ।
आवाहयेच्छिवौ साक्षात्प्राञ्जलिः प्रागुदङ्मुखः

kṛtvā pañcakalānyāsaṃ dīptaṃ liṃgamanusmaret |
āvāhayecchivau sākṣātprāñjaliḥ prāgudaṅmukhaḥ

वृषाधिराजमारुह्य विमानं वा नभस्तलात् ।
अलंकृतं सहायांतं देव्या देवमनुस्मरन् ।
सर्वाभरणशोभाढ्यं सर्वमंगलनिस्वनैः

vṛṣādhirājamāruhya vimānaṃ vā nabhastalāt |
alaṃkṛtaṃ sahāyāṃtaṃ devyā devamanusmaran |
sarvābharaṇaśobhāḍhyaṃ sarvamaṃgalanisvanaiḥ

ब्रह्मविष्णुमहेशार्कशक्राद्यैर्देवदानवैः ।
आनंदक्लिन्नसर्वांगैर्विन्यस्तांजलिमस्तकैः

brahmaviṣṇumaheśārkaśakrādyairdevadānavaiḥ |
ānaṃdaklinnasarvāṃgairvinyastāṃjalimastakaiḥ

स्तुवद्भिरेव नृत्यद्भिर्नामद्भिरभितो वृतम् ।
ततः पञ्चोपचारांश्च कृत्वा पूजां समापयेत्

stuvadbhireva nṛtyadbhirnāmadbhirabhito vṛtam |
tataḥ pañcopacārāṃśca kṛtvā pūjāṃ samāpayet

नातः परतरः कश्चिद्विधिः पञ्चोपचारकात् ।
प्रतिष्ठां लिंगवत्कुर्यात्प्रतिमास्वपि सर्वतः

nātaḥ parataraḥ kaścidvidhiḥ pañcopacārakāt |
pratiṣṭhāṃ liṃgavatkuryātpratimāsvapi sarvataḥ

लक्षणोद्धारसमये कार्यं नयनमोचनम् ।
जलाधिवासे शयने शाययेत्तान्त्वधोमुखीम्

lakṣaṇoddhārasamaye kāryaṃ nayanamocanam |
jalādhivāse śayane śāyayettāntvadhomukhīm

कुम्भोदशायितां मंत्रैर्हृदि तां सन्नियोजयेत् ।
कृतालयां परामाहुः प्रतिष्ठामकृतालयात्

kumbhodaśāyitāṃ maṃtrairhṛdi tāṃ sanniyojayet |
kṛtālayāṃ parāmāhuḥ pratiṣṭhāmakṛtālayāt

शक्तः कृतालयः पश्चात्प्रतिष्ठाविधिमाचरेत् ।
अशक्तश्चेत्प्रतिष्ठाप्य लिंगं बेरमथापि वा

śaktaḥ kṛtālayaḥ paścātpratiṣṭhāvidhimācaret |
aśaktaścetpratiṣṭhāpya liṃgaṃ beramathāpi vā

शक्तेरनुगुणं पश्चात्प्रकुर्वीत शिवालयम् ।
गृहार्चां च पुनर्वक्ष्ये प्रतिष्ठाविधिमुत्तमम्

śakteranuguṇaṃ paścātprakurvīta śivālayam |
gṛhārcāṃ ca punarvakṣye pratiṣṭhāvidhimuttamam

कृत्वा कनीयसंबेरं लिंगं वा लक्षणान्वितम् ।
अयने चोत्तरे प्राप्ते शुक्लपक्शे शुभे दिने

kṛtvā kanīyasaṃberaṃ liṃgaṃ vā lakṣaṇānvitam |
ayane cottare prāpte śuklapakśe śubhe dine

देवीं कृत्वा शुभे देशे तत्राब्जं पूर्ववल्लिखेत् ।
विकीर्य पत्रपुष्पाद्यैर्मध्ये कुंभं निधाय च

devīṃ kṛtvā śubhe deśe tatrābjaṃ pūrvavallikhet |
vikīrya patrapuṣpādyairmadhye kuṃbhaṃ nidhāya ca

परितस्तस्य चतुरः कलशान् दिक्षु विन्यसेत् ।
पञ्च ब्रह्माणि तद्बीजैस्तेषु पञ्चसु पञ्चभिः

paritastasya caturaḥ kalaśān dikṣu vinyaset |
pañca brahmāṇi tadbījaisteṣu pañcasu pañcabhiḥ

न्यस्य संपूज्य मुद्रादि दर्शयित्वाभिरक्ष्य च ।
विशोध्य लिंगं बेरं वा मृत्तोयाद्यैर्यथा पुरा

nyasya saṃpūjya mudrādi darśayitvābhirakṣya ca |
viśodhya liṃgaṃ beraṃ vā mṛttoyādyairyathā purā

स्थापयेत्पुष्पसंछन्नमुत्तरस्थे वरासने ।
निधाय पुष्पं शिरसि प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीजलैः

sthāpayetpuṣpasaṃchannamuttarasthe varāsane |
nidhāya puṣpaṃ śirasi prokṣayetprokṣaṇījalaiḥ

समभ्यर्च्य पुनः पुष्पैर्जयशब्दादिपूर्वकम् ।
कुम्भैरीशानविद्यांतैः स्नापयेन्मूलविद्यया

samabhyarcya punaḥ puṣpairjayaśabdādipūrvakam |
kumbhairīśānavidyāṃtaiḥ snāpayenmūlavidyayā

ततः पञ्चकलान्यासं कृत्वा पूजां च पूर्ववत् ।
नित्यमाराधयेत्तत्र देव्या देवं त्रिलोचनम्

tataḥ pañcakalānyāsaṃ kṛtvā pūjāṃ ca pūrvavat |
nityamārādhayettatra devyā devaṃ trilocanam

एकमेवाथ वा कुंभं मूर्तिमन्त्रसमन्वितम् ।
न्यस्य पद्मांतरे सर्वं शेषं पूर्ववदाचरेत्

ekamevātha vā kuṃbhaṃ mūrtimantrasamanvitam |
nyasya padmāṃtare sarvaṃ śeṣaṃ pūrvavadācaret

अत्यंतोपहतं लिंगं विशोध्य स्थापयेत्पुनः ।
संप्रोक्षयेदुपहतमनागुपहतं यजेत्

atyaṃtopahataṃ liṃgaṃ viśodhya sthāpayetpunaḥ |
saṃprokṣayedupahatamanāgupahataṃ yajet

लिंगानि बाणसंज्ञानि स्थापनीयानि वा न वा ।
तानि पूर्वं शिवेनैव संस्कृतानि यतस्ततः

liṃgāni bāṇasaṃjñāni sthāpanīyāni vā na vā |
tāni pūrvaṃ śivenaiva saṃskṛtāni yatastataḥ

शेषाणि स्थापनीयानि यानि दृष्टानि बाणवत् ।
स्वयमुद्भूतलिंगे च दिव्ये चार्षे तथैव च

śeṣāṇi sthāpanīyāni yāni dṛṣṭāni bāṇavat |
svayamudbhūtaliṃge ca divye cārṣe tathaiva ca

अपीठे पीठमावेश्य कृत्वा संप्रोक्षणं विधिम् ।
यजेत्तत्र शिवं तेषां प्रतिष्ठा न विधीयते

apīṭhe pīṭhamāveśya kṛtvā saṃprokṣaṇaṃ vidhim |
yajettatra śivaṃ teṣāṃ pratiṣṭhā na vidhīyate

दग्धं श्लथं क्षतांगं च क्षिपेल्लिंगं जलाशये ।
संधानयोग्यं संधाय प्रतिष्ठाविधिमाचरेत्

dagdhaṃ ślathaṃ kṣatāṃgaṃ ca kṣipelliṃgaṃ jalāśaye |
saṃdhānayogyaṃ saṃdhāya pratiṣṭhāvidhimācaret

बेराद्वा विकलाल्लिंगाद्देवपूजापुरस्सरम् ।
उद्वास्य हृदि संधानं त्यागं वा युक्तमाचरेत्

berādvā vikalālliṃgāddevapūjāpurassaram |
udvāsya hṛdi saṃdhānaṃ tyāgaṃ vā yuktamācaret

एकाहपूजाविहतौ कुर्याद्द्विगुणमर्चनम् ।
द्विरात्रे च महापूजां संप्रोक्षणमतः परम्

ekāhapūjāvihatau kuryāddviguṇamarcanam |
dvirātre ca mahāpūjāṃ saṃprokṣaṇamataḥ param

मासादूर्ध्वमनेकाहं पूजा यदि विहन्यते ।
प्रतिष्ठा प्रोच्यते कैश्चित्कैश्चित्संप्रोक्षणक्रमः

māsādūrdhvamanekāhaṃ pūjā yadi vihanyate |
pratiṣṭhā procyate kaiścitkaiścitsaṃprokṣaṇakramaḥ

संप्रोक्षणे तु लिंगादेर्देवमुद्वास्य पूर्ववत् ।
अष्टपञ्चक्रमेणैव स्नापयित्वा मृदंभसा

saṃprokṣaṇe tu liṃgāderdevamudvāsya pūrvavat |
aṣṭapañcakrameṇaiva snāpayitvā mṛdaṃbhasā

गवां रसैश्च संस्नाप्य दर्भतोयैर्विशोध्य च ।
प्रोक्षयेत्प्रोक्षणीतोयैर्मूलेनाष्टोत्तरं शतम्

gavāṃ rasaiśca saṃsnāpya darbhatoyairviśodhya ca |
prokṣayetprokṣaṇītoyairmūlenāṣṭottaraṃ śatam

सपुष्पं सकुशं पाणिं न्यस्य लिंगस्य मस्तके ।
पञ्चवारं जपेन्मूलमष्टोत्तरशतं ततः

sapuṣpaṃ sakuśaṃ pāṇiṃ nyasya liṃgasya mastake |
pañcavāraṃ japenmūlamaṣṭottaraśataṃ tataḥ

ततो मूलेन मूर्धादिपीठांतं संस्पृशेदपि ।
पूजां च महतीं कुर्याद्देवमावाह्य पूर्ववत्

tato mūlena mūrdhādipīṭhāṃtaṃ saṃspṛśedapi |
pūjāṃ ca mahatīṃ kuryāddevamāvāhya pūrvavat

अलब्धे स्थापिते लिंगे शिवस्थाने जले ऽथ वा ।
वह्नौ रवौ तथा व्योम्नि भगवंतं शिवं यजेत्

alabdhe sthāpite liṃge śivasthāne jale 'tha vā |
vahnau ravau tathā vyomni bhagavaṃtaṃ śivaṃ yajet