अध्याय 28: वर्ष के उत्सव और उनका फल

अतः परं प्रवक्ष्यामि शिवाश्रमनिषेविणाम् ।
शिवशास्त्रोक्तमार्गेण नैमित्तिकविधिक्रमम्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śivāśramaniṣeviṇām |
śivaśāstroktamārgeṇa naimittikavidhikramam

सर्वेष्वपि च मासेषु पक्षयोरुभयोरपि ।
अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां तथा पर्वाणि च क्रमात्

sarveṣvapi ca māseṣu pakṣayorubhayorapi |
aṣṭābhyāṃ ca caturdaśyāṃ tathā parvāṇi ca kramāt

अयने विषुवे चैव ग्रहणेषु विशेषतः ।
कर्तव्या महती पूजा ह्यधिका वापि शक्तितः

ayane viṣuve caiva grahaṇeṣu viśeṣataḥ |
kartavyā mahatī pūjā hyadhikā vāpi śaktitaḥ

मासिमासि यथान्यायं ब्रह्मकूर्चं प्रसाध्य तु ।
स्नापयित्वा शिवं तेन पिबेच्छेषमुपोषितः

māsimāsi yathānyāyaṃ brahmakūrcaṃ prasādhya tu |
snāpayitvā śivaṃ tena pibeccheṣamupoṣitaḥ

ब्रह्महत्यादिदोषाणामतीव महतामपि ।
निष्कृतिर्ब्रह्मकूर्चस्य पानान्नान्या विशिष्यते

brahmahatyādidoṣāṇāmatīva mahatāmapi |
niṣkṛtirbrahmakūrcasya pānānnānyā viśiṣyate

पौषे पुष्यनक्षत्रे कुर्यान्नीराजनं विभोः ।
माघे मघाख्ये नक्षत्रे प्रदद्याद्घृतकंबलम्

pauṣe puṣyanakṣatre kuryānnīrājanaṃ vibhoḥ |
māghe maghākhye nakṣatre pradadyādghṛtakaṃbalam

फाल्गुने चोत्तरान्ते वै प्रारभेत महोत्सवम् ।
चैत्रे चित्रापौर्णमास्यां दोलां कुर्याद्यथाविधि

phālgune cottarānte vai prārabheta mahotsavam |
caitre citrāpaurṇamāsyāṃ dolāṃ kuryādyathāvidhi

वैशाख्यां तु विशाखायां कुर्यात्पुष्पमहालयम् ।
ज्येष्ठे मूलाख्यनक्षत्रे शीतकुम्भं प्रदापयेत्

vaiśākhyāṃ tu viśākhāyāṃ kuryātpuṣpamahālayam |
jyeṣṭhe mūlākhyanakṣatre śītakumbhaṃ pradāpayet

आषाढे चोत्तराषाढे पवित्रारोपणं तथा ।
श्रावणे प्राकृतान्यापि मण्डलानि प्रकल्पयेत्

āṣāḍhe cottarāṣāḍhe pavitrāropaṇaṃ tathā |
śrāvaṇe prākṛtānyāpi maṇḍalāni prakalpayet

श्रविष्ठाख्ये तु नक्षत्रे प्रौष्ठपद्यां ततः परम् ।
प्रोक्षयेच्च जलक्रीडां पूर्वाषाढाश्रये दिने

śraviṣṭhākhye tu nakṣatre prauṣṭhapadyāṃ tataḥ param |
prokṣayecca jalakrīḍāṃ pūrvāṣāḍhāśraye dine

आश्वयुज्यां ततो दद्यात्पायसं च नवोदनम् ।
अग्निकार्यं च तेनैव कुर्याच्छतभिषग्दिने

āśvayujyāṃ tato dadyātpāyasaṃ ca navodanam |
agnikāryaṃ ca tenaiva kuryācchatabhiṣagdine

कार्तिक्यां कृतिकायोगे दद्याद्दीपसहस्रकम् ।
मार्गशीर्षे तथार्द्रायां घृतेन स्नापयेच्छिवम्

kārtikyāṃ kṛtikāyoge dadyāddīpasahasrakam |
mārgaśīrṣe tathārdrāyāṃ ghṛtena snāpayecchivam

अशक्तस्तेषु कालेषु कुर्यादुत्सवमेव वा ।
आस्थानं वा महापूजामधिकं वा समर्चनम्

aśaktasteṣu kāleṣu kuryādutsavameva vā |
āsthānaṃ vā mahāpūjāmadhikaṃ vā samarcanam

आवृत्ते ऽपि च कल्याणे प्रशस्तेष्वपि कर्मसु ।
दौर्मनस्ये दुराचारे दुःस्वप्ने दुष्टदर्शने

āvṛtte 'pi ca kalyāṇe praśasteṣvapi karmasu |
daurmanasye durācāre duḥsvapne duṣṭadarśane

उत्पाते वाशुभेन्यस्मिन्रोगे वा प्रबले ऽथ वा ।
स्नानपूजाजपध्यानहोमदानादिकाः क्रियः

utpāte vāśubhenyasminroge vā prabale 'tha vā |
snānapūjājapadhyānahomadānādikāḥ kriyaḥ

निर्मितानुगुणाः कार्याः पुरश्चरणपूर्विकाः ।
शिवानले च विहते पुनस्सन्धानमाचरेत्

nirmitānuguṇāḥ kāryāḥ puraścaraṇapūrvikāḥ |
śivānale ca vihate punassandhānamācaret

य एवं शर्वधर्मिष्ठो वर्तते नित्यमुद्यतः ।
तस्यैकजन्मना मुक्तिं प्रयच्छति महेश्वरः

ya evaṃ śarvadharmiṣṭho vartate nityamudyataḥ |
tasyaikajanmanā muktiṃ prayacchati maheśvaraḥ

एतद्यथोत्तरं कुर्यान्नित्यनैमित्तिकेषु यः ।
दिव्यं श्रीकंठनाथस्य स्थानमाद्यं स गच्छति

etadyathottaraṃ kuryānnityanaimittikeṣu yaḥ |
divyaṃ śrīkaṃṭhanāthasya sthānamādyaṃ sa gacchati

तत्र भुक्त्वा महाभोगान्कल्पकोटिशतन्नरः ।
कालांतरेच्युतस्तस्मादौमं कौमारमेव च

tatra bhuktvā mahābhogānkalpakoṭiśatannaraḥ |
kālāṃtarecyutastasmādaumaṃ kaumārameva ca

संप्राप्य वैष्णवं ब्राह्मं रुद्रलोकं विशेषतः ।
तत्रोषित्वा चिरं कालं भुक्त्वा भोगान्यथोदितान्

saṃprāpya vaiṣṇavaṃ brāhmaṃ rudralokaṃ viśeṣataḥ |
tatroṣitvā ciraṃ kālaṃ bhuktvā bhogānyathoditān

पुनश्चोर्ध्वं गतस्तस्मादतीत्य स्थानपञ्चकम् ।
श्रीकण्ठाज्ज्ञानमासाद्य तस्माच्छैवपुरं व्रजेत्

punaścordhvaṃ gatastasmādatītya sthānapañcakam |
śrīkaṇṭhājjñānamāsādya tasmācchaivapuraṃ vrajet

अर्धचर्यारतश्चापि द्विरावृत्त्यैवमेव तु ।
पश्चाज्ज्ञानं समासाद्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्

ardhacaryārataścāpi dvirāvṛttyaivameva tu |
paścājjñānaṃ samāsādya śivasāyujyamāpnuyāt

अर्धार्धचरितो यस्तु देही देहक्षयात्परम् ।
अंडांतं वोर्ध्वमव्यक्तमतीत्य भुवनद्वयम्

ardhārdhacarito yastu dehī dehakṣayātparam |
aṃḍāṃtaṃ vordhvamavyaktamatītya bhuvanadvayam

संप्राप्य पौरुषं रौद्रस्थानमद्रीन्द्रजापतेः ।
अनेकयुगसाहस्रं भुक्त्वा भोगाननेकधा

saṃprāpya pauruṣaṃ raudrasthānamadrīndrajāpateḥ |
anekayugasāhasraṃ bhuktvā bhogānanekadhā

पुण्यक्षये क्षितिं प्राप्य कुले महति जायते ।
तत्रापि पूर्वसंस्कारवशेन स महाद्युतिः

puṇyakṣaye kṣitiṃ prāpya kule mahati jāyate |
tatrāpi pūrvasaṃskāravaśena sa mahādyutiḥ

पशुधर्मान्परित्यज्य शिवधर्मरतो भवेत् ।
तद्धर्मगौरवादेव ध्यात्वा शिवपुरं व्रजेत्

paśudharmānparityajya śivadharmarato bhavet |
taddharmagauravādeva dhyātvā śivapuraṃ vrajet

भोगांश्च विविधान्भुक्त्वा विद्येश्वरपदं व्रजेत् ।
तत्र विद्येश्वरैस्सार्धं भुक्त्वा भोगान्बहून्क्रमात्

bhogāṃśca vividhānbhuktvā vidyeśvarapadaṃ vrajet |
tatra vidyeśvaraissārdhaṃ bhuktvā bhogānbahūnkramāt

अण्डस्यांतर्बहिर्वाथ सकृदावर्तते पुनः ।
ततो लब्ध्वा शिवज्ञानं परां भक्तिमवाप्य च

aṇḍasyāṃtarbahirvātha sakṛdāvartate punaḥ |
tato labdhvā śivajñānaṃ parāṃ bhaktimavāpya ca

शिवसाधर्म्यमासाद्य न भूयो विनिवर्तते ।
यश्चातीव शिवे भक्तो विषयासक्तचित्तवत्

śivasādharmyamāsādya na bhūyo vinivartate |
yaścātīva śive bhakto viṣayāsaktacittavat

शिवदर्मानसो कुर्वन्नकुर्वन्वापि मुच्यते ।
एकावृत्तो द्विरावृत्तस्त्रिरावृत्तो निवर्तकः

śivadarmānaso kurvannakurvanvāpi mucyate |
ekāvṛtto dvirāvṛttastrirāvṛtto nivartakaḥ

न पुनश्चक्रवर्ती स्याच्छिवधर्माधिकारवान् ।
तस्माच्च्छिवाश्रितो भूत्वा येन केनापि हेतुना

na punaścakravartī syācchivadharmādhikāravān |
tasmāccchivāśrito bhūtvā yena kenāpi hetunā

शिवधर्मे मतिं कुर्याच्छ्रेयसे चेत्कृतोद्यमः ।
नात्र निर्बंधयिष्यामो वयं केचन केनचित्

śivadharme matiṃ kuryācchreyase cetkṛtodyamaḥ |
nātra nirbaṃdhayiṣyāmo vayaṃ kecana kenacit

निर्बन्धेभ्यो ऽतिवादेभ्यः प्रकृत्यैतन्न रोचते ।
रोचते वा परेभ्यस्तु पुण्यसंस्कारगौरवात्

nirbandhebhyo 'tivādebhyaḥ prakṛtyaitanna rocate |
rocate vā parebhyastu puṇyasaṃskāragauravāt

संसारकारणं येषां न प्ररोढुमलं भवेत् ।
प्रकृत्यनुगुणं तस्माद्विमृश्यैतदशेषतः

saṃsārakāraṇaṃ yeṣāṃ na praroḍhumalaṃ bhavet |
prakṛtyanuguṇaṃ tasmādvimṛśyaitadaśeṣataḥ

शिवधर्मे ऽधिकुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः

śivadharme 'dhikurvīta yadīcchecchivamātmanaḥ