अध्याय 18: शिष्य के छह अध्वों का शोधन

ततः स्नानादिकं सर्वं समाप्याचार्यचोदितः ।
गच्छेद्बद्धांजलिर्ध्यायञ्छिवमण्डलपार्श्वतः

tataḥ snānādikaṃ sarvaṃ samāpyācāryacoditaḥ |
gacchedbaddhāṃjalirdhyāyañchivamaṇḍalapārśvataḥ

अथ पूजां विना सर्वं कृत्वा पूर्वदिने यथा ।
नेत्रबंधनपर्यंतं दर्शयेन्मण्डलं गुरुः

atha pūjāṃ vinā sarvaṃ kṛtvā pūrvadine yathā |
netrabaṃdhanaparyaṃtaṃ darśayenmaṇḍalaṃ guruḥ

बद्धनेत्रेण शिष्येण पुष्पावकिरणे कृते ।
यत्रापतंति पुष्णाणि तस्य नामा ऽस्य संदिशेत्

baddhanetreṇa śiṣyeṇa puṣpāvakiraṇe kṛte |
yatrāpataṃti puṣṇāṇi tasya nāmā 'sya saṃdiśet

तं चोपनीय निर्माल्यमण्डले ऽस्मिन्यथा पुरा ।
पूजयेद्देवमीशानं जुहुयाच्च शिवानले

taṃ copanīya nirmālyamaṇḍale 'sminyathā purā |
pūjayeddevamīśānaṃ juhuyācca śivānale

शिष्येण यदि दुःस्वप्नो दृष्टस्तद्दोषशांतये ।
शतमर्धं तदर्धं वा जुहुयान्मूलविद्यया

śiṣyeṇa yadi duḥsvapno dṛṣṭastaddoṣaśāṃtaye |
śatamardhaṃ tadardhaṃ vā juhuyānmūlavidyayā

ततः सूत्रं शिखाबद्धं लंबयित्वा यथा पुरा ।
आधारपूजाप्रभृति यन्निवृत्तिकलाश्रयम्

tataḥ sūtraṃ śikhābaddhaṃ laṃbayitvā yathā purā |
ādhārapūjāprabhṛti yannivṛttikalāśrayam

वागीश्वरीपूजनांतं कुर्याद्धोमपुरस्सरम् ।
अथ प्रणम्य वागीशं निवृत्तेर्व्यापिकां सतीम्

vāgīśvarīpūjanāṃtaṃ kuryāddhomapurassaram |
atha praṇamya vāgīśaṃ nivṛttervyāpikāṃ satīm

मण्डले देवमभ्यर्च्य हुत्वा चैवाहुतित्रयम् ।
प्रापयेच्च शिशोः प्राप्तिं युगपत्सर्वयोनिषु

maṇḍale devamabhyarcya hutvā caivāhutitrayam |
prāpayecca śiśoḥ prāptiṃ yugapatsarvayoniṣu

सूत्रदेहे ऽथ शिष्यस्य ताडनप्रोक्षणादिकम् ।
कृत्वात्मानं समादाय द्वादशांते निवेद्य च

sūtradehe 'tha śiṣyasya tāḍanaprokṣaṇādikam |
kṛtvātmānaṃ samādāya dvādaśāṃte nivedya ca

ततो ऽप्यादाय मूलेन मुद्रया शास्त्रदृष्टया ।
योजयेन्मनसाचार्यो युगपत्सर्वयोनिषु

tato 'pyādāya mūlena mudrayā śāstradṛṣṭayā |
yojayenmanasācāryo yugapatsarvayoniṣu

देवानां जातयश्चाष्टौ तिरश्चां पञ्च जातयः ।
जात्यैकया च मानुष्या योनयश्च चतुर्दश

devānāṃ jātayaścāṣṭau tiraścāṃ pañca jātayaḥ |
jātyaikayā ca mānuṣyā yonayaśca caturdaśa

तासु सर्वासु युगपत्प्रवेशाय शिशोर्धिया ।
वागीशान्यां यथान्यायं शिष्यात्मानं निवेशयेत्

tāsu sarvāsu yugapatpraveśāya śiśordhiyā |
vāgīśānyāṃ yathānyāyaṃ śiṣyātmānaṃ niveśayet

गर्भनिष्पत्तये देवं संपूज्य प्रणिपत्य च ।
हुत्वा चैव यथान्यायं निष्पन्नं तदनुस्मरेत्

garbhaniṣpattaye devaṃ saṃpūjya praṇipatya ca |
hutvā caiva yathānyāyaṃ niṣpannaṃ tadanusmaret

निष्पन्नस्यैवमुत्पत्तिमनुवृत्तिं च कर्मणा ।
आर्जवं भोगनिष्पत्तिः कुर्यात्प्रीतिं परां तथा

niṣpannasyaivamutpattimanuvṛttiṃ ca karmaṇā |
ārjavaṃ bhoganiṣpattiḥ kuryātprītiṃ parāṃ tathā

निष्कृत्यर्थं च जात्यायुर्भोगसंस्कारसिद्धये ।
हुत्वाहुतित्रयं देवं प्रार्थयेद्देशिकोत्तमः

niṣkṛtyarthaṃ ca jātyāyurbhogasaṃskārasiddhaye |
hutvāhutitrayaṃ devaṃ prārthayeddeśikottamaḥ

भोक्तृत्वविषयासंगमलं तत्कायशोधनम् ।
कृत्वैवमेव शिष्यस्य छिंद्यात्पाशत्रयं ततः

bhoktṛtvaviṣayāsaṃgamalaṃ tatkāyaśodhanam |
kṛtvaivameva śiṣyasya chiṃdyātpāśatrayaṃ tataḥ

निकृत्या परि बद्धस्य पाशस्यात्यंतभेदतः ।
कृत्वा शिष्यस्य चैतन्यं स्वच्छं मन्येत केवलम्

nikṛtyā pari baddhasya pāśasyātyaṃtabhedataḥ |
kṛtvā śiṣyasya caitanyaṃ svacchaṃ manyeta kevalam

हुत्वा पूर्णाहुतिं वह्नौ ब्रह्माणं पूजयेत्ततः ।
हुत्वाहुतित्रयं तस्मै शिवाज्ञामनुसंदिशेत्

hutvā pūrṇāhutiṃ vahnau brahmāṇaṃ pūjayettataḥ |
hutvāhutitrayaṃ tasmai śivājñāmanusaṃdiśet

पितामह त्वया नास्य यातुः शैवं परं पदम् ।
प्रतिबन्धो विधातव्यः शैवाज्ञैषा गरीयसी

pitāmaha tvayā nāsya yātuḥ śaivaṃ paraṃ padam |
pratibandho vidhātavyaḥ śaivājñaiṣā garīyasī

इत्यादिश्य तमभ्यर्च्य विसृज च विधानतः ।
समभ्यर्च्य महादेवं जुहुयादाहुतित्रयम्

ityādiśya tamabhyarcya visṛja ca vidhānataḥ |
samabhyarcya mahādevaṃ juhuyādāhutitrayam

निवृत्त्या शुद्धमुद्धृत्य शिष्यात्मानं यथा पुरा ।
निवेश्यात्मनि सूत्रे च वागीशं पूजयेत्ततः

nivṛttyā śuddhamuddhṛtya śiṣyātmānaṃ yathā purā |
niveśyātmani sūtre ca vāgīśaṃ pūjayettataḥ

हुत्वाहुतित्रयं तस्मै प्रणम्य च विसृज्य ताम् ।
कुर्यान्निवृत्तः संधानं प्रतिष्ठां कलया सह

hutvāhutitrayaṃ tasmai praṇamya ca visṛjya tām |
kuryānnivṛttaḥ saṃdhānaṃ pratiṣṭhāṃ kalayā saha

संधाने युगपत्पूजां कृत्वा हुत्वाहुतित्रयम् ।
शिष्यात्मनः प्रतिष्ठायां प्रवेशं त्वथ भावयेत्

saṃdhāne yugapatpūjāṃ kṛtvā hutvāhutitrayam |
śiṣyātmanaḥ pratiṣṭhāyāṃ praveśaṃ tvatha bhāvayet

ततः प्रतिष्ठामावाह्य कृत्वाशेषं पुरोदितम् ।
तद्व्याप्तिं व्यापिकां तस्य वागीशानीं च भावयेत्

tataḥ pratiṣṭhāmāvāhya kṛtvāśeṣaṃ puroditam |
tadvyāptiṃ vyāpikāṃ tasya vāgīśānīṃ ca bhāvayet

पूर्णेदुमंडलप्रख्यां कृत्वा शेषं च पूर्ववत् ।
विष्णवे संविशेदाज्ञां शिवस्य परमात्मनः

pūrṇedumaṃḍalaprakhyāṃ kṛtvā śeṣaṃ ca pūrvavat |
viṣṇave saṃviśedājñāṃ śivasya paramātmanaḥ

विष्णोर्विसर्जनाद्यं च कृत्वा शेषं च विद्यया ।
प्रतिष्ठामनुसंधाय तस्यां चापि यथा पुरा

viṣṇorvisarjanādyaṃ ca kṛtvā śeṣaṃ ca vidyayā |
pratiṣṭhāmanusaṃdhāya tasyāṃ cāpi yathā purā

कृत्वानुचिन्त्य तद्व्याप्तिं वागीशां च यथाक्रमम् ।
दीप्ताग्नौ पूर्णहोमान्तं कृत्वा शेषं च पूर्ववत्

kṛtvānucintya tadvyāptiṃ vāgīśāṃ ca yathākramam |
dīptāgnau pūrṇahomāntaṃ kṛtvā śeṣaṃ ca pūrvavat

नीलरुद्रमुपस्थाप्य तस्मै पूजादिकं तथा ।
कृत्वा कर्म शिवाज्ञां च दद्यात्पूर्वोक्तवर्त्मना

nīlarudramupasthāpya tasmai pūjādikaṃ tathā |
kṛtvā karma śivājñāṃ ca dadyātpūrvoktavartmanā

तपस्तमपि चोद्वास्य कृत्वा तस्याथ शांतये ।
विद्याकलां समाधाय तद्व्याप्तिं चावलोकयेत्

tapastamapi codvāsya kṛtvā tasyātha śāṃtaye |
vidyākalāṃ samādhāya tadvyāptiṃ cāvalokayet

स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशीं च यथा पुरा ।
बालार्कसदृशाकारां भासयंतीं दिशो दश

svātmano vyāpikāṃ tadvadvāgīśīṃ ca yathā purā |
bālārkasadṛśākārāṃ bhāsayaṃtīṃ diśo daśa

ततः शेषं यथापूर्वं कृत्वा देवं महेश्वरम् ।
आवाह्याराध्य हुत्वास्मै शिवाज्ञां मनसा दिशेत्

tataḥ śeṣaṃ yathāpūrvaṃ kṛtvā devaṃ maheśvaram |
āvāhyārādhya hutvāsmai śivājñāṃ manasā diśet

महेश्वरं तथोत्सृज्य कृत्वान्यां च कलामिमाम् ।
शांत्यतीतां कलां नीत्वा तद्व्याप्तिमवलोकयेत्

maheśvaraṃ tathotsṛjya kṛtvānyāṃ ca kalāmimām |
śāṃtyatītāṃ kalāṃ nītvā tadvyāptimavalokayet

स्वात्मनो व्यापिकां तद्वद्वागीशां च विचिंतयेत् ।
नभोमंडलसंकाशां पूर्णांतं चापि पूर्ववत्

svātmano vyāpikāṃ tadvadvāgīśāṃ ca viciṃtayet |
nabhomaṃḍalasaṃkāśāṃ pūrṇāṃtaṃ cāpi pūrvavat

कृत्वा शेषविधानेन समभ्यर्च्य सदाशिवम् ।
तस्मै समादिशेदाज्ञां शंभोरमितकर्मणः

kṛtvā śeṣavidhānena samabhyarcya sadāśivam |
tasmai samādiśedājñāṃ śaṃbhoramitakarmaṇaḥ

तत्रापि च यथापूर्वं शिवं शिरसि पूर्ववत् ।
समभ्यर्च्य च वागीशं प्रणम्य च विसर्जयेत्

tatrāpi ca yathāpūrvaṃ śivaṃ śirasi pūrvavat |
samabhyarcya ca vāgīśaṃ praṇamya ca visarjayet

ततश्शिवेन सम्प्रोक्ष्य शिष्यं शिरसि पूर्ववत् ।
विलयं शांत्यतीतायाः शक्तितत्त्वे ऽथ चिंतयेत्

tataśśivena samprokṣya śiṣyaṃ śirasi pūrvavat |
vilayaṃ śāṃtyatītāyāḥ śaktitattve 'tha ciṃtayet

षडध्वनः परे पारे सर्वाध्वव्यापिनी पराम् ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशं शैवीं शक्तिञ्च चिन्तयेत्

ṣaḍadhvanaḥ pare pāre sarvādhvavyāpinī parām |
koṭisūryapratīkāśaṃ śaivīṃ śaktiñca cintayet

तदग्रे शिष्यमानीय शुद्धस्फटिकनिर्मलम् ।
प्रक्षाल्य कर्तरीं पश्चाच्छिवशास्त्रोक्तमार्गतः

tadagre śiṣyamānīya śuddhasphaṭikanirmalam |
prakṣālya kartarīṃ paścācchivaśāstroktamārgataḥ

कुर्यात्तस्य शिखाच्छेदं सह सूत्रेण देशिकः ।
ततस्तां गोमये न्यस्य शिवाग्नौ जुहुयाच्छिखाम्

kuryāttasya śikhācchedaṃ saha sūtreṇa deśikaḥ |
tatastāṃ gomaye nyasya śivāgnau juhuyācchikhām

वौषडंतेन मूलेन पुनः प्रक्षाल्य कर्तरीम् ।
हस्ते शिष्यस्य चैतन्यं तद्देहे विनिवर्तयेत्

vauṣaḍaṃtena mūlena punaḥ prakṣālya kartarīm |
haste śiṣyasya caitanyaṃ taddehe vinivartayet

ततः स्नातं समाचांतं कृतस्वस्त्ययनं शिशुम् ।
प्रवेश्य मंडलाभ्यासं प्रणिपत्य च दंडवत्

tataḥ snātaṃ samācāṃtaṃ kṛtasvastyayanaṃ śiśum |
praveśya maṃḍalābhyāsaṃ praṇipatya ca daṃḍavat

पूजां कृत्वा यथान्यायं क्रियावैकल्यशुद्धये ।
वाचकेनैव मंत्रेण जुहुयादाहुतित्रयम्

pūjāṃ kṛtvā yathānyāyaṃ kriyāvaikalyaśuddhaye |
vācakenaiva maṃtreṇa juhuyādāhutitrayam

उपांशूच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् ।
पुनस्संपूज्य देवेशं मन्त्रवैकल्यशुद्धये

upāṃśūccārayogena juhuyādāhutitrayam |
punassaṃpūjya deveśaṃ mantravaikalyaśuddhaye

मानसोच्चारयोगेन जुहुयादाहुतित्रयम् ।
तत्र शंभुं समाराध्य मंडलस्थं सहांबया ।
हुत्वाहुतित्रयं पश्चात्प्रार्थयेत्प्रांजलिर्गुरुः

mānasoccārayogena juhuyādāhutitrayam |
tatra śaṃbhuṃ samārādhya maṃḍalasthaṃ sahāṃbayā |
hutvāhutitrayaṃ paścātprārthayetprāṃjalirguruḥ

भगवंस्त्वत्प्रसादेन शुद्धिरस्य षडध्वनः ।
कृता तस्मात्परं धाम गमयैनं तवाव्ययम्

bhagavaṃstvatprasādena śuddhirasya ṣaḍadhvanaḥ |
kṛtā tasmātparaṃ dhāma gamayainaṃ tavāvyayam

इति विज्ञाप्य देवाय नाडीसंधानपूर्वकम् ।
पूर्णांतं पूर्ववत्कृत्वा ततो भूतानि शोधयेत्

iti vijñāpya devāya nāḍīsaṃdhānapūrvakam |
pūrṇāṃtaṃ pūrvavatkṛtvā tato bhūtāni śodhayet

स्थिरास्थिरे ततः शुद्ध्यै शीतोष्णे च ततः पदे ।
ध्यायेद्व्याप्त्यैकताकारे भूतशोधनकर्मणि

sthirāsthire tataḥ śuddhyai śītoṣṇe ca tataḥ pade |
dhyāyedvyāptyaikatākāre bhūtaśodhanakarmaṇi

भूतानां ग्रंथिविच्छेदं कृत्वा त्यक्त्वा सहाधिपैः ।
भूतानि स्थितयोगेन यो जपेत्परमे शिवे

bhūtānāṃ graṃthivicchedaṃ kṛtvā tyaktvā sahādhipaiḥ |
bhūtāni sthitayogena yo japetparame śive

विशोध्यास्य तनुं दग्ध्वा प्लावयित्वा सुधाकणैः ।
स्थाप्यात्मानं ततः कुर्याद्विशुद्धाध्वमयं वपुः

viśodhyāsya tanuṃ dagdhvā plāvayitvā sudhākaṇaiḥ |
sthāpyātmānaṃ tataḥ kuryādviśuddhādhvamayaṃ vapuḥ

तत्रादौ शान्त्यतीतां तु व्यापिकां स्वाध्वनः कलाम् ।
शुद्धामेव शिशोर्मूर्ध्नि न्यसेच्छान्तिमुखे तथा

tatrādau śāntyatītāṃ tu vyāpikāṃ svādhvanaḥ kalām |
śuddhāmeva śiśormūrdhni nyasecchāntimukhe tathā

विद्यां गलादिनाभ्यंतं प्रतिष्ठां तदधः क्रमात् ।
जान्वंतं तदधो न्यस्येन्निवृत्तिं चानुचिंतयेत्

vidyāṃ galādinābhyaṃtaṃ pratiṣṭhāṃ tadadhaḥ kramāt |
jānvaṃtaṃ tadadho nyasyennivṛttiṃ cānuciṃtayet

स्वबीजैस्सूत्रमंत्रं च न्यस्यां गैस्तं शिवात्मकम् ।
बुद्ध्वा तं हृदयांभोजे देवमावाह्य पूजयेत्

svabījaissūtramaṃtraṃ ca nyasyāṃ gaistaṃ śivātmakam |
buddhvā taṃ hṛdayāṃbhoje devamāvāhya pūjayet

आशास्य नित्यसांनिध्यं शिवस्वात्म्यं शिशौ गुरुः ।
शिवतेजोमयस्यास्य शिशोरापादयेद्गुणान्

āśāsya nityasāṃnidhyaṃ śivasvātmyaṃ śiśau guruḥ |
śivatejomayasyāsya śiśorāpādayedguṇān

अणिमादीन्प्रसीदेति प्रदद्यादाहुतित्रयम् ।
तथैव तु गुणानेव पुनरस्योपपादयेत्

aṇimādīnprasīdeti pradadyādāhutitrayam |
tathaiva tu guṇāneva punarasyopapādayet

सर्वज्ञातां तथा तृप्तिं बोधं चाद्यन्तवर्जितम् ।
अलुप्तशक्तिं स्वातन्त्र्यमनंतां शक्तिमेव च

sarvajñātāṃ tathā tṛptiṃ bodhaṃ cādyantavarjitam |
aluptaśaktiṃ svātantryamanaṃtāṃ śaktimeva ca

ततो देवमनुज्ञाप्य सद्यादिकलशैस्तु तम् ।
अभिषिंचेत देवेशं ध्यायन्हृदि यथाक्रमम्

tato devamanujñāpya sadyādikalaśaistu tam |
abhiṣiṃceta deveśaṃ dhyāyanhṛdi yathākramam

अथोपवेश्य तं शिष्यं शिवमभ्यर्च्य पूर्ववत् ।
लब्धानुज्ञः शिवाच्छैवीं विद्यामस्मै समादिशेत्

athopaveśya taṃ śiṣyaṃ śivamabhyarcya pūrvavat |
labdhānujñaḥ śivācchaivīṃ vidyāmasmai samādiśet

ओंकारपूर्विकां तत्र संपुटान्तु नमो ऽंतगाम् ।
शिवशक्तियुताञ्चैव शक्तिविद्यां च तादृशीम्

oṃkārapūrvikāṃ tatra saṃpuṭāntu namo 'ṃtagām |
śivaśaktiyutāñcaiva śaktividyāṃ ca tādṛśīm

ऋषिं छन्दश्च देवं च शिवतां शिवयोस्तथा ।
पूजां सावरणां शम्भोरासनानि च सन्दिशेत्

ṛṣiṃ chandaśca devaṃ ca śivatāṃ śivayostathā |
pūjāṃ sāvaraṇāṃ śambhorāsanāni ca sandiśet

पुनः संपूज्य देवेशं यन्मया समनुष्ठितम् ।
सुकृतं कुरु तत्सर्वमिति विज्ञापयेच्छिवम्

punaḥ saṃpūjya deveśaṃ yanmayā samanuṣṭhitam |
sukṛtaṃ kuru tatsarvamiti vijñāpayecchivam

सहशिष्यो गुरुर्देवं दण्डवत्क्षितिमंडले ।
प्रणम्योद्वासयेत्तस्मान्मंडलात्पावकादपि

sahaśiṣyo gururdevaṃ daṇḍavatkṣitimaṃḍale |
praṇamyodvāsayettasmānmaṃḍalātpāvakādapi

ततः सदसिकाः सर्वे पूज्याः पूजार्हकाः क्रमात्

tataḥ sadasikāḥ sarve pūjyāḥ pūjārhakāḥ kramāt

सेव्या वित्तानुसारेण सदस्याश्च सहर्त्विजः ।
वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यदीच्छेच्छिवमात्मनः

sevyā vittānusāreṇa sadasyāśca sahartvijaḥ |
vittaśāṭhyaṃ na kurvīta yadīcchecchivamātmanaḥ