अध्याय 17: छह अध्व और शोधन की पूर्व-संध्या

अतः परं समावेक्ष्य गुरुः शिष्यस्य योग्यताम् ।
षडध्वशुद्धिं कुर्वीत सर्वबंधविमुक्तये

ataḥ paraṃ samāvekṣya guruḥ śiṣyasya yogyatām |
ṣaḍadhvaśuddhiṃ kurvīta sarvabaṃdhavimuktaye

कलां तत्त्वं च भुवनं वर्णं पदमतः परम् ।
मंत्रश्चेति समासेन षडध्वा परिपठ्यते

kalāṃ tattvaṃ ca bhuvanaṃ varṇaṃ padamataḥ param |
maṃtraśceti samāsena ṣaḍadhvā paripaṭhyate

निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च कलाध्वा कथ्यते बुधैः ।
व्याप्ताः कलाभिरितरे त्वध्वानः पञ्च पञ्चभिः

nivṛttyādyāḥ kalāḥ pañca kalādhvā kathyate budhaiḥ |
vyāptāḥ kalābhiritare tvadhvānaḥ pañca pañcabhiḥ

शिवतत्त्वादिभूम्यंतं तत्त्वाध्वा समुदाहृतः ।
षड्विंशत्संख्ययोपेतः शुद्धाशुद्धोभयात्मकः

śivatattvādibhūmyaṃtaṃ tattvādhvā samudāhṛtaḥ |
ṣaḍviṃśatsaṃkhyayopetaḥ śuddhāśuddhobhayātmakaḥ

आधाराद्युन्मनांतश्च भुवनाध्वा प्रकीर्तितः ।
विना भेदोपभेदाभ्यां षष्टिसंख्यासमन्वितः

ādhārādyunmanāṃtaśca bhuvanādhvā prakīrtitaḥ |
vinā bhedopabhedābhyāṃ ṣaṣṭisaṃkhyāsamanvitaḥ

पञ्चाशद्रुद्ररूपास्तु वर्णा वर्णाध्वसंज्ञिताः ।
अनेकभेदसंपन्नः पदाध्वा समुदाहृतः

pañcāśadrudrarūpāstu varṇā varṇādhvasaṃjñitāḥ |
anekabhedasaṃpannaḥ padādhvā samudāhṛtaḥ

सर्वोपमंत्रैर्मंत्राध्वा व्याप्तः परमविद्यया ।
यथा शिवो न तत्त्वेषु गण्यते तत्त्वनायकः

sarvopamaṃtrairmaṃtrādhvā vyāptaḥ paramavidyayā |
yathā śivo na tattveṣu gaṇyate tattvanāyakaḥ

मंत्राध्वनि न गण्येत तथासौ मंत्रनायकः ।
कलाध्वनो व्यापकत्वं व्याप्यत्वं चेतराध्वनाम्

maṃtrādhvani na gaṇyeta tathāsau maṃtranāyakaḥ |
kalādhvano vyāpakatvaṃ vyāpyatvaṃ cetarādhvanām

न वेत्ति तत्त्वतो यस्य नैवार्हत्यध्वशोधनम् ।
षड्विधस्याध्वनो रूपं न येन विदितं भवेत्

na vetti tattvato yasya naivārhatyadhvaśodhanam |
ṣaḍvidhasyādhvano rūpaṃ na yena viditaṃ bhavet

व्याप्यव्यापकता तेन ज्ञातुमेव न शक्यते ।
तस्मादध्वस्वरूपं च व्याप्यव्यापकतां तथा

vyāpyavyāpakatā tena jñātumeva na śakyate |
tasmādadhvasvarūpaṃ ca vyāpyavyāpakatāṃ tathā

यथावदवगम्यैव कुर्यादध्वविशोधनम् ।
कुंडमंडलपर्यंतं तत्र कृत्वा यथा पुरा

yathāvadavagamyaiva kuryādadhvaviśodhanam |
kuṃḍamaṃḍalaparyaṃtaṃ tatra kṛtvā yathā purā

द्विहस्तमानं कुर्वीत प्राच्यां कलशमंडलम् ।
ततः स्नातश्शिवाचार्यः सशिष्यः कृतनैत्यकः

dvihastamānaṃ kurvīta prācyāṃ kalaśamaṃḍalam |
tataḥ snātaśśivācāryaḥ saśiṣyaḥ kṛtanaityakaḥ

प्रविश्य मंडलं शंभोः पूजां पूर्ववदाचरेत् ।
तत्राढकावरैस्सिद्धं तंदुलैः पायसं प्रभोः

praviśya maṃḍalaṃ śaṃbhoḥ pūjāṃ pūrvavadācaret |
tatrāḍhakāvaraissiddhaṃ taṃdulaiḥ pāyasaṃ prabhoḥ

अर्धं निवेद्य होमार्थं शेषं समुपकल्पयेत् ।
पुरतः कल्पिते वाथ मंडले वर्णिमंडिते

ardhaṃ nivedya homārthaṃ śeṣaṃ samupakalpayet |
purataḥ kalpite vātha maṃḍale varṇimaṃḍite

स्थापयेत्पञ्चकलशान्दिक्षु मध्ये च देशिकः ।
तेषु ब्रह्माणि मूलार्णैर्बिन्दुनादसमन्वितैः

sthāpayetpañcakalaśāndikṣu madhye ca deśikaḥ |
teṣu brahmāṇi mūlārṇairbindunādasamanvitaiḥ

नम आद्यैर्यकरांतैः कल्पयेत्कल्पवित्तमः ।
ईशानं मध्यमे कुंभे पुरुषं पुरतः स्थिते

nama ādyairyakarāṃtaiḥ kalpayetkalpavittamaḥ |
īśānaṃ madhyame kuṃbhe puruṣaṃ purataḥ sthite

अघोरं दक्षिणे वामे वामं सद्यं च पश्चिमे ।
रक्षां विधाय मुद्रा च बद्ध्वा कुंभाभिमंत्रणम्

aghoraṃ dakṣiṇe vāme vāmaṃ sadyaṃ ca paścime |
rakṣāṃ vidhāya mudrā ca baddhvā kuṃbhābhimaṃtraṇam

कृत्वा शिवानलैर्होमं प्रारभेत्यथा पुरा ।
यदर्धं पायसं पूर्वं होमार्थं परिकल्पितम्

kṛtvā śivānalairhomaṃ prārabhetyathā purā |
yadardhaṃ pāyasaṃ pūrvaṃ homārthaṃ parikalpitam

हुत्वा शिष्यस्य तच्छेषं भोक्तुं समुपकल्पयेत् ।
तर्पणांतं च मंत्राणां कृत्वा कर्म यथा पुरा

hutvā śiṣyasya taccheṣaṃ bhoktuṃ samupakalpayet |
tarpaṇāṃtaṃ ca maṃtrāṇāṃ kṛtvā karma yathā purā

हुत्वा पूर्णाहुतिं तेषां ततः कुर्यात्प्रदीपनम् ।
ओंकारादनु हुंकारं ततो मूलं फडंतकम्

hutvā pūrṇāhutiṃ teṣāṃ tataḥ kuryātpradīpanam |
oṃkārādanu huṃkāraṃ tato mūlaṃ phaḍaṃtakam

स्वाहांतं दीपने प्राहुरंगानि च यथाक्रमम् ।
तेषामाहुतयस्तिस्रो देया दीपनकर्मणि

svāhāṃtaṃ dīpane prāhuraṃgāni ca yathākramam |
teṣāmāhutayastisro deyā dīpanakarmaṇi

मंत्रैरेकैकशस्तैस्तु विचिन्त्या दीप्तमूर्तयः ।
त्रिगुणं त्रिगुणी कृत्य द्विजकन्याकृतं सितम्

maṃtrairekaikaśastaistu vicintyā dīptamūrtayaḥ |
triguṇaṃ triguṇī kṛtya dvijakanyākṛtaṃ sitam

सूत्रं सूत्रेण संमंत्र्य शिखाग्रे बंधयेच्छिशोः ।
चरणांगुष्ठपर्यंतमूर्ध्वकायस्य तिष्ठतः

sūtraṃ sūtreṇa saṃmaṃtrya śikhāgre baṃdhayecchiśoḥ |
caraṇāṃguṣṭhaparyaṃtamūrdhvakāyasya tiṣṭhataḥ

लंबयित्वा तु तत्सूत्रं सुषुम्णां तत्र योजयेत् ।
शांतया मुद्रयादाय मूलमंत्रेण मंत्रवित्

laṃbayitvā tu tatsūtraṃ suṣumṇāṃ tatra yojayet |
śāṃtayā mudrayādāya mūlamaṃtreṇa maṃtravit

हुत्वाहुतित्रयं तस्यास्सान्निध्यमुपकल्पयेत् ।
हृदि संताड्य शिष्यस्य पुष्पक्षेपेण पूर्ववत्

hutvāhutitrayaṃ tasyāssānnidhyamupakalpayet |
hṛdi saṃtāḍya śiṣyasya puṣpakṣepeṇa pūrvavat

चैतन्यं समुपादाय द्वादशांते निवेद्य च ।
सूत्रं सूत्रेण संयोज्य संरक्ष्यास्त्रेण वर्मणा

caitanyaṃ samupādāya dvādaśāṃte nivedya ca |
sūtraṃ sūtreṇa saṃyojya saṃrakṣyāstreṇa varmaṇā

अवगुंठ्याथ तत्सूत्रं शिष्यदेहं विचिंतयेत् ।
मूलत्रयमयं पाशं भोगभोग्यत्वलक्षणम्

avaguṃṭhyātha tatsūtraṃ śiṣyadehaṃ viciṃtayet |
mūlatrayamayaṃ pāśaṃ bhogabhogyatvalakṣaṇam

विषयेन्द्रियदेहादिजनकं तस्य भावयेत् ।
व्योमादिभूतरूपिण्यः शांत्यतीतादयः कलाः

viṣayendriyadehādijanakaṃ tasya bhāvayet |
vyomādibhūtarūpiṇyaḥ śāṃtyatītādayaḥ kalāḥ

सूत्रे स्वनामभिर्योज्यः पूज्यश्चैव नमोयुतैः ।
अथवा बीजभूतैस्तत्कृत्वा पूर्वोदितं क्रमात्

sūtre svanāmabhiryojyaḥ pūjyaścaiva namoyutaiḥ |
athavā bījabhūtaistatkṛtvā pūrvoditaṃ kramāt

ततो मलादेस्तत्त्वादौ व्याप्तिं समलोकयेत् ।
कलाव्याप्तिं मलादौ च हुत्वा संदीपयेत्कलाः

tato malādestattvādau vyāptiṃ samalokayet |
kalāvyāptiṃ malādau ca hutvā saṃdīpayetkalāḥ

शिष्यं शिरसि संताड्य सूत्रं देहे यथाक्रमम् ।
शांत्यतीतपदे सूत्रं लाञ्छयेन्मंत्रमुच्चरन्

śiṣyaṃ śirasi saṃtāḍya sūtraṃ dehe yathākramam |
śāṃtyatītapade sūtraṃ lāñchayenmaṃtramuccaran

एवं कृत्वा निवृत्त्यन्तं शांत्यतीतमनुक्रमात् ।
हुत्वाहुतित्रयं पश्चान्मण्डले च शिवं यजेत्

evaṃ kṛtvā nivṛttyantaṃ śāṃtyatītamanukramāt |
hutvāhutitrayaṃ paścānmaṇḍale ca śivaṃ yajet

देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्योत्तरामुखम् ।
सदर्भे मण्डले दद्याद्धोमशिष्टं चरुं गुरुः

devasya dakṣiṇe śiṣyamupaveśyottarāmukham |
sadarbhe maṇḍale dadyāddhomaśiṣṭaṃ caruṃ guruḥ

शिष्यस्तद्गुरुणा दत्तं सत्कृत्य शिवपूर्वकम् ।
भुक्त्वा पश्चाद्द्विराचम्य शिवमन्त्रमुदीरयेत्

śiṣyastadguruṇā dattaṃ satkṛtya śivapūrvakam |
bhuktvā paścāddvirācamya śivamantramudīrayet

अपरे मण्डले दद्यात्पञ्चगव्यं तथा गुरुः ।
सो ऽपि तच्छक्तितः पीत्वा द्विराचम्य शिवं स्मरेत्

apare maṇḍale dadyātpañcagavyaṃ tathā guruḥ |
so 'pi tacchaktitaḥ pītvā dvirācamya śivaṃ smaret

तृतीये मण्डले शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा ।
प्रदद्याद्दंतपवनं यथाशास्त्रोक्तलक्षणम्

tṛtīye maṇḍale śiṣyamupaveśya yathā purā |
pradadyāddaṃtapavanaṃ yathāśāstroktalakṣaṇam

अग्रेण तस्य मृदुना प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ।
वाचं नियम्य चासीनश्शिष्यो दंतान्विशोधयेत्

agreṇa tasya mṛdunā prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ |
vācaṃ niyamya cāsīnaśśiṣyo daṃtānviśodhayet

प्रक्षाल्य दंतपवनं त्यक्त्वाचम्य शिवं स्मरेत् ।
प्रविशेद्देशिकादिष्टः प्रांजलिः शिवमण्डलम्

prakṣālya daṃtapavanaṃ tyaktvācamya śivaṃ smaret |
praviśeddeśikādiṣṭaḥ prāṃjaliḥ śivamaṇḍalam

त्यक्तं तद्दन्तपवनं दृश्यते गुरुणा यदि ।
प्रागुदक्पश्चिमे वाग्रे शिवमन्यच्छिवेतरम्

tyaktaṃ taddantapavanaṃ dṛśyate guruṇā yadi |
prāgudakpaścime vāgre śivamanyacchivetaram

अशस्ताशामुखे तस्मिन्गुरुस्तद्दोषशांतये ।
शतमर्धं तदर्धं वाजुहुयान्मूलमन्त्रतः

aśastāśāmukhe tasmingurustaddoṣaśāṃtaye |
śatamardhaṃ tadardhaṃ vājuhuyānmūlamantrataḥ

ततः शिष्यं समालभ्य जपित्वा कर्णयोः शिवम् ।
देवस्य दक्षिणे भागे तं शिष्यमधिवासयेत्

tataḥ śiṣyaṃ samālabhya japitvā karṇayoḥ śivam |
devasya dakṣiṇe bhāge taṃ śiṣyamadhivāsayet

अहतास्तरणास्तीर्णे स दर्भशयने शुचिः ।
मंत्रिते ऽन्तः शिवं ध्यायञ्शयीत प्राक्छिरा निशि

ahatāstaraṇāstīrṇe sa darbhaśayane śuciḥ |
maṃtrite 'ntaḥ śivaṃ dhyāyañśayīta prākchirā niśi

शिखायां बद्धसूत्रस्य शिखया तच्छिखां गुरुः ।
आबध्याहतवस्त्रेण तमाच्छाद्य च वर्मणा

śikhāyāṃ baddhasūtrasya śikhayā tacchikhāṃ guruḥ |
ābadhyāhatavastreṇa tamācchādya ca varmaṇā

रेखात्रयं च परितो भस्मना तिलसर्षपैः ।
कृत्वास्त्रजप्तैस्तद्वाह्ये दिगीशानां बलिं हरेत्

rekhātrayaṃ ca parito bhasmanā tilasarṣapaiḥ |
kṛtvāstrajaptaistadvāhye digīśānāṃ baliṃ haret

शिष्यो ऽपि परतो ऽनश्नन्कृत्वैवमधिवासनम् ।
प्रबुध्योत्थाय गुरवे स्वप्नं दृष्टं निवेदयेत्

śiṣyo 'pi parato 'naśnankṛtvaivamadhivāsanam |
prabudhyotthāya gurave svapnaṃ dṛṣṭaṃ nivedayet