वायवीय संहिता — उत्तर भाग

अध्याय 16: समय-दीक्षा का विधान

इति श्रीशिवमहापुराणे सप्तम्यां वायवीयसंहितायामुत्तरखंडे शिष्यसंस्कारवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः ॥

78 श्लोक · 16 में से 41

इस अध्याय में क्या होता है

समय-दीक्षा का विधान

उपमन्यु समय-दीक्षा का वर्णन करते हैं। शुभ दिन गुरु भूमि की परीक्षा करके कुण्डों वाली वेदी और कमल-मण्डल बनाते हैं तथा शिव-कलश स्थापित करते हैं। पूजा और होम के बाद वे शिव से प्रार्थना करते हैं कि उनके देह में आकर शिष्य को मुक्त करें। उपवास किए शिष्य को आँखें बाँधकर लाया जाता है, वह पुष्प डालता है और मण्डल के दर्शन करता है। गुरु शिव-हस्त से उसे छूते हैं, और प्राण-योग से शिष्य की चेतना को नील बिन्दु रूप में अपने हृदय में लेकर लौटाते हैं। कलश से स्नान कराकर वे कान में मन्त्र देते हैं। शिष्य व्रत लेता है कि शिव-पूजा के बिना भोजन करने से प्राण या सिर देना अच्छा। उसे भस्म और शिव की प्रतिमा मिलती है।

उपमन्युरुवाच

16.1

पुण्ये ऽहनि शुचौ देशे बहुदोषविवर्जिते ।
देशिकः प्रथमं कुर्यात्संस्कारं समयाह्वयम्

puṇye 'hani śucau deśe bahudoṣavivarjite |
deśikaḥ prathamaṃ kuryātsaṃskāraṃ samayāhvayam

16.2

परीक्ष्य भूमिं विधिवद्गंधवर्णरसादिभिः ।
शिल्पिशास्त्रोक्तमार्गेण मण्डपं तत्र कल्पयेत्

parīkṣya bhūmiṃ vidhivadgaṃdhavarṇarasādibhiḥ |
śilpiśāstroktamārgeṇa maṇḍapaṃ tatra kalpayet

16.3

कृत्वा वेदिं च तन्मध्ये कुण्डानि परिकल्पयेत् ।
अष्टदिक्षु तथा दिक्षु तत्रैशान्यां पुनः क्रमात्

kṛtvā vediṃ ca tanmadhye kuṇḍāni parikalpayet |
aṣṭadikṣu tathā dikṣu tatraiśānyāṃ punaḥ kramāt

16.4

प्रधानकुंडं कुर्वीत यद्वा पश्चिमभागतः ।
प्रधानमेकमेवाथ कृत्वा शोभां प्रकल्पयेत्

pradhānakuṃḍaṃ kurvīta yadvā paścimabhāgataḥ |
pradhānamekamevātha kṛtvā śobhāṃ prakalpayet

16.5

वितानध्वजमालाभिर्विविधाभिरनेकशः ।
वेदिमध्ये ततः कुर्यान्मंडलं शुभलक्षणम्

vitānadhvajamālābhirvividhābhiranekaśaḥ |
vedimadhye tataḥ kuryānmaṃḍalaṃ śubhalakṣaṇam

16.6

रक्तहेमादिभिश्चूर्णैरीश्वरावाहनोचितम् ।
सिंदूरशालिनीवारचूर्णैरेवाथ निर्धनः

raktahemādibhiścūrṇairīśvarāvāhanocitam |
siṃdūraśālinīvāracūrṇairevātha nirdhanaḥ

16.7

एकहस्तं द्विहस्तं वा सितं वा रक्तमेव वा ।
एकहस्तस्य पद्मस्य कर्णिकाष्टांगुला मता

ekahastaṃ dvihastaṃ vā sitaṃ vā raktameva vā |
ekahastasya padmasya karṇikāṣṭāṃgulā matā

16.8

केसराणि तदर्धानि शेषं चाष्टदलादिकम् ।
द्विहस्तस्य तु पद्मस्य द्विगुणं कर्णिकादिकम्

kesarāṇi tadardhāni śeṣaṃ cāṣṭadalādikam |
dvihastasya tu padmasya dviguṇaṃ karṇikādikam

16.9

कृत्वा शोभोपशोभाढ्यमैशान्यां तस्य कल्पयेत् ।
एकहस्तं तदर्धं वा पुनर्वेद्यः तु मंडलम्

kṛtvā śobhopaśobhāḍhyamaiśānyāṃ tasya kalpayet |
ekahastaṃ tadardhaṃ vā punarvedyaḥ tu maṃḍalam

16.10

व्रीहितंदुलसिद्धार्थतिलपुष्पकुशास्तृते ।
तत्र लक्षणसंयुक्तं शिवकुंभं प्रसाधयेत्

vrīhitaṃdulasiddhārthatilapuṣpakuśāstṛte |
tatra lakṣaṇasaṃyuktaṃ śivakuṃbhaṃ prasādhayet

16.11

सौवर्णं राजतं वापि ताम्रजं मृन्मयं तु वा ।
गन्धपुष्पाक्षताकीर्णं कुशदूर्वांकुराचितम्

sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi tāmrajaṃ mṛnmayaṃ tu vā |
gandhapuṣpākṣatākīrṇaṃ kuśadūrvāṃkurācitam

16.12

सितसूत्रावृतं कंठे नववस्त्रयुगावृतम् ।
शुद्धाम्बुपूर्णमुत्कूर्चं सद्रव्यं सपिधानकम्

sitasūtrāvṛtaṃ kaṃṭhe navavastrayugāvṛtam |
śuddhāmbupūrṇamutkūrcaṃ sadravyaṃ sapidhānakam

16.13

भृङ्गारं वर्धनीं चापि शंखं च चक्रमेव वा ।
विना सूत्रादिकं सर्वं पद्मपत्रमथापि वा

bhṛṅgāraṃ vardhanīṃ cāpi śaṃkhaṃ ca cakrameva vā |
vinā sūtrādikaṃ sarvaṃ padmapatramathāpi vā

16.14

तस्यासनारविंदस्य कल्पयेदुत्तरे दले ।
अग्रतश्चंदनांभोभिरस्त्रराजस्य वर्धनीम्

tasyāsanāraviṃdasya kalpayeduttare dale |
agrataścaṃdanāṃbhobhirastrarājasya vardhanīm

16.15

मण्डलस्य ततः प्राच्यां मंत्रकुंभे च पूर्ववत् ।
कृत्वा विधिवदीशस्य महापूजां समाचरेत्

maṇḍalasya tataḥ prācyāṃ maṃtrakuṃbhe ca pūrvavat |
kṛtvā vidhivadīśasya mahāpūjāṃ samācaret

16.16

अथार्णवस्य तीरे वा नद्यां गोष्ठे ऽपि वा गिरौ ।
देवागरे गृहे वापि देशे ऽन्यस्मिन्मनोहरे

athārṇavasya tīre vā nadyāṃ goṣṭhe 'pi vā girau |
devāgare gṛhe vāpi deśe 'nyasminmanohare

16.17

कृत्वा पूर्वोदितं सर्वं विना वा मंडपादिकम् ।
मंडलं पूर्ववत्कृत्वा स्थंडिलं च विभावसोः

kṛtvā pūrvoditaṃ sarvaṃ vinā vā maṃḍapādikam |
maṃḍalaṃ pūrvavatkṛtvā sthaṃḍilaṃ ca vibhāvasoḥ

16.18

प्रविश्य पूजाभवनं प्रहृष्टवदनो गुरुः ।
सर्वमंगलसंयुक्तः समाचरितनैत्यकः

praviśya pūjābhavanaṃ prahṛṣṭavadano guruḥ |
sarvamaṃgalasaṃyuktaḥ samācaritanaityakaḥ

16.19

महापूजां महेशस्य कृत्वा मण्डलमध्यतः ।
शिवकुंभे तथा भूयः शिवमावाह्य पूजयेत्

mahāpūjāṃ maheśasya kṛtvā maṇḍalamadhyataḥ |
śivakuṃbhe tathā bhūyaḥ śivamāvāhya pūjayet

16.20

पश्चिमाभिमुखं ध्यात्वा यज्ञरक्षकमीश्वरम् ।
अर्चयेदस्त्रवर्धन्यामस्त्रमीशस्य दक्षिणे

paścimābhimukhaṃ dhyātvā yajñarakṣakamīśvaram |
arcayedastravardhanyāmastramīśasya dakṣiṇe

16.21

मन्त्रकुम्भे च विन्यस्य मन्त्रं मन्त्रविशारदः ।
कृत्वा मुद्रादिकं सर्वं मन्त्रयागं समाचरेत्

mantrakumbhe ca vinyasya mantraṃ mantraviśāradaḥ |
kṛtvā mudrādikaṃ sarvaṃ mantrayāgaṃ samācaret

16.22

ततश्शिवानले होमं कुर्याद्देशिकसत्तमः ।
प्रधानकुण्डे परितो जुहुयुश्चापरे द्विजाः

tataśśivānale homaṃ kuryāddeśikasattamaḥ |
pradhānakuṇḍe parito juhuyuścāpare dvijāḥ

16.23

आचार्यात्पादमर्धं वा होमस्तेषां विधीयते ।
प्रधानकुण्ड एवाथ जुहुयाद्देशिकोत्तमः

ācāryātpādamardhaṃ vā homasteṣāṃ vidhīyate |
pradhānakuṇḍa evātha juhuyāddeśikottamaḥ

16.24

स्वाध्यायमपरे कुर्युः स्तोत्रं मंगलवाचनम् ।
जपं च विधिवच्चान्ये शिवभक्तिपरायणाः

svādhyāyamapare kuryuḥ stotraṃ maṃgalavācanam |
japaṃ ca vidhivaccānye śivabhaktiparāyaṇāḥ

16.25

नृत्यं गीतं च वाद्यं च मंगलान्यपराणि च ।
पूजनं च सदस्यानां कृत्वा सम्यग्विधानतः

nṛtyaṃ gītaṃ ca vādyaṃ ca maṃgalānyaparāṇi ca |
pūjanaṃ ca sadasyānāṃ kṛtvā samyagvidhānataḥ

16.26

पुण्याहं कारयित्वाथ पुनः संपूज्य शंकरम् ।
प्रार्थयेद्देशिको देवं शिष्यानुग्रहकाम्यया

puṇyāhaṃ kārayitvātha punaḥ saṃpūjya śaṃkaram |
prārthayeddeśiko devaṃ śiṣyānugrahakāmyayā

16.27

प्रसीद देवदेवेश देहमाविश्य मामकम् ।
विमोचयैनं विश्वेश घृणया च घृणानिधे

prasīda devadeveśa dehamāviśya māmakam |
vimocayainaṃ viśveśa ghṛṇayā ca ghṛṇānidhe

16.28

अथ चैवं करोमीति लब्धानुज्ञस्तु देशिकः ।
आनीयोपोषितं शिष्यं हविष्याशिनमेव वा

atha caivaṃ karomīti labdhānujñastu deśikaḥ |
ānīyopoṣitaṃ śiṣyaṃ haviṣyāśinameva vā

16.29

एकाशनं वा विरतं स्नातं प्रातःकृतक्रियम् ।
जपंतं प्रणवं देवं ध्यायंतं कृतमंगलम्

ekāśanaṃ vā virataṃ snātaṃ prātaḥkṛtakriyam |
japaṃtaṃ praṇavaṃ devaṃ dhyāyaṃtaṃ kṛtamaṃgalam

16.30

द्वारस्य पश्चिमस्याग्रमण्डले दक्षिणस्य वा ।
दर्भासने समासीनं विधायोदङ्मुखं शिशुम्

dvārasya paścimasyāgramaṇḍale dakṣiṇasya vā |
darbhāsane samāsīnaṃ vidhāyodaṅmukhaṃ śiśum

16.31

स्वयं प्राग्वदनस्तिष्ठन्नूर्ध्वकायं कृतांजलिम् ।
संप्रोक्ष्य प्रोक्षणौतोयैर्मूर्धन्यस्त्रेण मुद्रया

svayaṃ prāgvadanastiṣṭhannūrdhvakāyaṃ kṛtāṃjalim |
saṃprokṣya prokṣaṇautoyairmūrdhanyastreṇa mudrayā

16.32

पुष्पक्षेपेण संताड्य बध्नीयाल्लोचनं गुरुः ।
दुकूलार्धेन वस्त्रेण मंत्रितेन नवेन च

puṣpakṣepeṇa saṃtāḍya badhnīyāllocanaṃ guruḥ |
dukūlārdhena vastreṇa maṃtritena navena ca

16.33

ततः प्रवेशयेच्छिष्यं गुरुर्द्वारेण मंडलम् ।
सो ऽपि तेनेरितः शंभोराचरेत्त्रिः प्रदक्षिणम्

tataḥ praveśayecchiṣyaṃ gururdvāreṇa maṃḍalam |
so 'pi teneritaḥ śaṃbhorācarettriḥ pradakṣiṇam

16.34

ततस्सुवर्णसंमिश्रं दत्त्वा पुष्पांजलिं प्रभोः ।
प्राङ्मुखश्चोदङ्मुखो वा प्रणमेद्दंडवत्क्षितो

tatassuvarṇasaṃmiśraṃ dattvā puṣpāṃjaliṃ prabhoḥ |
prāṅmukhaścodaṅmukho vā praṇameddaṃḍavatkṣito

16.35

ततस्संप्रोक्ष्य मूलेन शिरस्यस्त्रेण पूर्ववत् ।
संताड्य देशिकस्तस्य मोचयेन्नेत्रबंधनम्

tatassaṃprokṣya mūlena śirasyastreṇa pūrvavat |
saṃtāḍya deśikastasya mocayennetrabaṃdhanam

16.36

स दृष्ट्वा मंडलं भूयः प्रणमेत्साञ्जलिः प्रभुम् ।
अथासीनं शिवाचार्यो मंडलस्य तु दक्षिणे

sa dṛṣṭvā maṃḍalaṃ bhūyaḥ praṇametsāñjaliḥ prabhum |
athāsīnaṃ śivācāryo maṃḍalasya tu dakṣiṇe

16.37

उपवेश्यात्मनस्सव्ये शिष्यं दर्भासने गुरुः ।
आराध्य च महादेवं शिवहस्तं प्रविन्यसेत्

upaveśyātmanassavye śiṣyaṃ darbhāsane guruḥ |
ārādhya ca mahādevaṃ śivahastaṃ pravinyaset

16.38

शिवतेजोमयं पाणिं शिवमंत्रमुदीरयेत् ।
शिवाभिमानसंपन्नो न्यसेच्छिष्यस्य मस्तके

śivatejomayaṃ pāṇiṃ śivamaṃtramudīrayet |
śivābhimānasaṃpanno nyasecchiṣyasya mastake

16.39

सर्वांगालंबनं चैव कुर्यात्तेनैव देशिकः ।
शिष्यो ऽपि प्रणमेद्भूमौ देशिकाकृतमीश्वरम्

sarvāṃgālaṃbanaṃ caiva kuryāttenaiva deśikaḥ |
śiṣyo 'pi praṇamedbhūmau deśikākṛtamīśvaram

16.40

ततश्शिवानले देवं समभ्यर्च्य यथाविधि ।
हुताहुतित्रयं शिष्यमुपवेश्य यथा पुरा

tataśśivānale devaṃ samabhyarcya yathāvidhi |
hutāhutitrayaṃ śiṣyamupaveśya yathā purā

16.41

दर्भाग्रैः संस्पृशंस्तं च विद्ययात्मानमाविशेत् ।
नमस्कृत्य महादेवं नाडीसंधानमाचरेत्

darbhāgraiḥ saṃspṛśaṃstaṃ ca vidyayātmānamāviśet |
namaskṛtya mahādevaṃ nāḍīsaṃdhānamācaret

16.42

शिवशास्त्रोक्तमार्गेण कृत्वा प्राणस्य निर्गमम् ।
शिष्यदेहप्रवेशं च स्मृत्वा मंत्रांस्तु तर्पयेत्

śivaśāstroktamārgeṇa kṛtvā prāṇasya nirgamam |
śiṣyadehapraveśaṃ ca smṛtvā maṃtrāṃstu tarpayet

16.43

संतर्पणाय मूलस्य तेनैवाहुतयो दश ।
देयास्तिस्रस्तथांगानामंगैरेव यथाक्रमम्

saṃtarpaṇāya mūlasya tenaivāhutayo daśa |
deyāstisrastathāṃgānāmaṃgaireva yathākramam

16.44

ततः पूर्णाहुतिं दत्त्वा प्रायश्चित्ताय देशिकः ।
पुनर्दशाहुतीन्कुर्यान्मूलमंत्रेण मंत्रवित्

tataḥ pūrṇāhutiṃ dattvā prāyaścittāya deśikaḥ |
punardaśāhutīnkuryānmūlamaṃtreṇa maṃtravit

16.45

पुनः संपूज्य देवेशं सम्यगाचम्य देशिकः ।
हुत्वा चैव यथान्यायं स्वजात्या वैश्यमुद्धरेत्

punaḥ saṃpūjya deveśaṃ samyagācamya deśikaḥ |
hutvā caiva yathānyāyaṃ svajātyā vaiśyamuddharet

16.46

तस्यैवं जनयेत्क्षात्रमुद्धारं च ततः पुनः ।
कृत्वा तथैव विप्रत्वं जनयेदस्य देशिकः

tasyaivaṃ janayetkṣātramuddhāraṃ ca tataḥ punaḥ |
kṛtvā tathaiva vipratvaṃ janayedasya deśikaḥ

16.47

राजन्यं चैवमुद्धृत्य कृत्वा विप्रं पुनस्तयोः ।
रुद्रत्वं जनयेद्विप्रे रुद्रनामैव साधयेत्

rājanyaṃ caivamuddhṛtya kṛtvā vipraṃ punastayoḥ |
rudratvaṃ janayedvipre rudranāmaiva sādhayet

16.48

प्रोक्षणं ताडनं कृत्वा शिशोस्स्वात्मानमात्मनि ।
शिवात्मकमनुस्मृत्य स्फुरंतं विस्फुलिंगवत्

prokṣaṇaṃ tāḍanaṃ kṛtvā śiśossvātmānamātmani |
śivātmakamanusmṛtya sphuraṃtaṃ visphuliṃgavat

16.49

नाड्या यथोक्तया वायुं रेचयेन्मंत्रतो गुरुः ।
निर्गम्य प्रविशेन्नाड्या शिष्यस्य हृदयं तथा

nāḍyā yathoktayā vāyuṃ recayenmaṃtrato guruḥ |
nirgamya praviśennāḍyā śiṣyasya hṛdayaṃ tathā

16.50

प्रविश्य तस्य चैतन्यं नीलबिन्दुनिभं स्मरन् ।
स्वतेजसापास्तमलं ज्वलंतमनुचिंतयेत्

praviśya tasya caitanyaṃ nīlabindunibhaṃ smaran |
svatejasāpāstamalaṃ jvalaṃtamanuciṃtayet

16.51

तमादाय तया नाड्या मंत्री संहारमुद्रया ।
न पूरकेण निवेश्यैनमेकीभावार्थमात्मनः

tamādāya tayā nāḍyā maṃtrī saṃhāramudrayā |
na pūrakeṇa niveśyainamekībhāvārthamātmanaḥ

16.52

कुंभकेन तथा नाड्या रेचकेन यथा पुरा ।
तस्मादादाय शिष्यस्य हृदये तन्निवेशयेत्

kuṃbhakena tathā nāḍyā recakena yathā purā |
tasmādādāya śiṣyasya hṛdaye tanniveśayet

16.53

तमालभ्य शिवाल्लब्धं तस्मै दत्त्वोपवीतकम् ।
हुत्वा"हुतित्रयं पश्चाद्दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः

tamālabhya śivāllabdhaṃ tasmai dattvopavītakam |
hutvā"hutitrayaṃ paścāddadyātpūrṇāhutiṃ tataḥ

16.54

देवस्य दक्षिणे शिष्यमुपवेश्यवरासने ।
कुशपुष्पपरिस्तीर्णे बद्धांजलिरुदङ्मुखम्

devasya dakṣiṇe śiṣyamupaveśyavarāsane |
kuśapuṣpaparistīrṇe baddhāṃjalirudaṅmukham

16.55

स्वस्तिकासनमारूढं विधाय प्राङ्मुखः स्वयम् ।
वरासनस्थितो मंत्रैर्महामंगलनिःस्वनैः

svastikāsanamārūḍhaṃ vidhāya prāṅmukhaḥ svayam |
varāsanasthito maṃtrairmahāmaṃgalaniḥsvanaiḥ

16.56

समादाय घटं पूर्णं पूर्णमेव प्रसादितम् ।
ध्यायमानः शिवं शिष्यमाभिषिंचेत देशिकः

samādāya ghaṭaṃ pūrṇaṃ pūrṇameva prasāditam |
dhyāyamānaḥ śivaṃ śiṣyamābhiṣiṃceta deśikaḥ

16.57

अथापनुद्य स्नानांबु परिधाय सितांबरम् ।
आचान्तोलंकृतश्शिष्यः प्रांजलिर्मंडपं व्रजेत्

athāpanudya snānāṃbu paridhāya sitāṃbaram |
ācāntolaṃkṛtaśśiṣyaḥ prāṃjalirmaṃḍapaṃ vrajet

16.58

उपवेश्य यथापूर्वं तं गुरुर्दर्भविष्टरे ।
संपूज्य मंडलं देवं करन्यासं समाचरेत्

upaveśya yathāpūrvaṃ taṃ gururdarbhaviṣṭare |
saṃpūjya maṃḍalaṃ devaṃ karanyāsaṃ samācaret

16.59

ततस्तु भस्मना देवं ध्यायन्मनसि देशिकः ।
समालभेत पाणिभ्यां शिशुं शिवमुदीरयेत्

tatastu bhasmanā devaṃ dhyāyanmanasi deśikaḥ |
samālabheta pāṇibhyāṃ śiśuṃ śivamudīrayet

16.60

अथ तस्य शिवाचार्यो दहनप्लावनादिकम् ।
सकलीकरणं कृत्वा मातृकान्यासवर्त्मना

atha tasya śivācāryo dahanaplāvanādikam |
sakalīkaraṇaṃ kṛtvā mātṛkānyāsavartmanā

16.61

ततः शिवासनं ध्यात्वा शिष्यमूर्ध्नि देशिकः ।
तत्रावाह्य यथान्यायमर्चयेन्मनसा शिवम्

tataḥ śivāsanaṃ dhyātvā śiṣyamūrdhni deśikaḥ |
tatrāvāhya yathānyāyamarcayenmanasā śivam

16.62

प्रार्थयेत्प्रांजलिर्देवं नित्यमत्र स्थितो भव ।
इति विज्ञाप्य तं शंभोस्तेजसा भासुरं स्मरेत्

prārthayetprāṃjalirdevaṃ nityamatra sthito bhava |
iti vijñāpya taṃ śaṃbhostejasā bhāsuraṃ smaret

16.63

संपूज्याथ शिवं शैवीमाज्ञां प्राप्य शिवात्मिकाम् ।
कर्णे शिष्यस्य शनकैश्शिवमन्त्रमुदीरयेत्

saṃpūjyātha śivaṃ śaivīmājñāṃ prāpya śivātmikām |
karṇe śiṣyasya śanakaiśśivamantramudīrayet

16.64

स तु बद्धांजलिः श्रुत्वा मन्त्रं तद्गतमानसः ।
शनैस्तं व्याहरेच्छिष्यशिवाचार्यस्य शासनात्

sa tu baddhāṃjaliḥ śrutvā mantraṃ tadgatamānasaḥ |
śanaistaṃ vyāharecchiṣyaśivācāryasya śāsanāt

16.65

ततः शाक्तं च संदिश्य मन्त्रं मन्त्रविचक्षणः ।
उच्चारयित्वा च सुखं तस्मै मंगलमादिशेत्

tataḥ śāktaṃ ca saṃdiśya mantraṃ mantravicakṣaṇaḥ |
uccārayitvā ca sukhaṃ tasmai maṃgalamādiśet

16.66

ततस्समासान्मन्त्रार्थं वाच्यवाचकयोगतः ।
समदिश्येश्वरं रूपं योगमासनमादिशेत्

tatassamāsānmantrārthaṃ vācyavācakayogataḥ |
samadiśyeśvaraṃ rūpaṃ yogamāsanamādiśet

16.67

अथ गुर्वाज्ञया शिष्यः शिवाग्निगुरुसन्निधौ ।
भक्त्यैवमभिसंधाय दीक्षावाक्यमुदीरयेत्

atha gurvājñayā śiṣyaḥ śivāgnigurusannidhau |
bhaktyaivamabhisaṃdhāya dīkṣāvākyamudīrayet

16.68

वरं प्राणपरित्यागश्छेदनं शिरसो ऽपि वा ।
न त्वनभ्यर्च्य भुंजीय भगवन्तं त्रिलोचनम्

varaṃ prāṇaparityāgaśchedanaṃ śiraso 'pi vā |
na tvanabhyarcya bhuṃjīya bhagavantaṃ trilocanam

16.69

स एव दद्यान्नियतो यावन्मोहविपर्ययः ।
तावदाराधयेद्देवं तन्निष्ठस्तत्परायणः

sa eva dadyānniyato yāvanmohaviparyayaḥ |
tāvadārādhayeddevaṃ tanniṣṭhastatparāyaṇaḥ

16.70

ततः स समयो नाम भविष्यति शिवाश्रमे ।
लब्धाधिकारो गुर्वाज्ञापालकस्तद्वशो भवेत्

tataḥ sa samayo nāma bhaviṣyati śivāśrame |
labdhādhikāro gurvājñāpālakastadvaśo bhavet

16.71

अतः परं न्यस्तकरो भस्मादाय स्वहस्ततः ।
दद्याच्छिष्याय मूलेन रुद्राक्षं चाभिमंत्रितम्

ataḥ paraṃ nyastakaro bhasmādāya svahastataḥ |
dadyācchiṣyāya mūlena rudrākṣaṃ cābhimaṃtritam

16.72

प्रतिमा वापि देवस्य गूढदेहमथापि वा ।
पूजाहोमजपध्यानसाधनानि च संभवे

pratimā vāpi devasya gūḍhadehamathāpi vā |
pūjāhomajapadhyānasādhanāni ca saṃbhave

16.73

सोपि शिष्यः शिवाचार्याल्लब्धानि बहुमानतः ।
आददीताज्ञया तस्य देशिकस्य न चान्यथा

sopi śiṣyaḥ śivācāryāllabdhāni bahumānataḥ |
ādadītājñayā tasya deśikasya na cānyathā

16.74

आचार्यादाप्तमखिलं शिरस्याधाय भक्तितः ।
रक्षयेत्पूजयेच्छंभुं मठे वा गृह एववा

ācāryādāptamakhilaṃ śirasyādhāya bhaktitaḥ |
rakṣayetpūjayecchaṃbhuṃ maṭhe vā gṛha evavā

16.75

अतः परं शिवाचारमादिशेदस्य देशिकः ।
भक्तिश्रद्धानुसारेण प्रज्ञायाश्चानुसारतः

ataḥ paraṃ śivācāramādiśedasya deśikaḥ |
bhaktiśraddhānusāreṇa prajñāyāścānusārataḥ

16.76

यदुक्तं यत्समाज्ञातं यच्चैवान्यत्प्रकीर्तितम् ।
शिवाचार्येण समये तत्सर्वं शिरसा वहेत्

yaduktaṃ yatsamājñātaṃ yaccaivānyatprakīrtitam |
śivācāryeṇa samaye tatsarvaṃ śirasā vahet

16.77

शिवागमस्य ग्रहणं वाचनं श्रवणं तथा ।
देशिकदेशतः कुर्यान्न स्वेच्छातो न चान्यतः

śivāgamasya grahaṇaṃ vācanaṃ śravaṇaṃ tathā |
deśikadeśataḥ kuryānna svecchāto na cānyataḥ

16.78

इति संक्षेपतः प्रोक्तः संस्कारः समयाह्वयः ।
साक्षाच्छिवपुरप्राप्तौ नृणां परमसाधनम्

iti saṃkṣepataḥ proktaḥ saṃskāraḥ samayāhvayaḥ |
sākṣācchivapuraprāptau nṛṇāṃ paramasādhanam

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)