अध्याय 10: देवी पूछती हैं कि महादेव कैसे वश होते हैं

भगवन्सर्वयोगींद्र गणेश्वर मुनीश्वर ।
षडाननसमप्रख्य सर्वज्ञाननिधे गुरो

bhagavansarvayogīṃdra gaṇeśvara munīśvara |
ṣaḍānanasamaprakhya sarvajñānanidhe guro

प्रायस्त्वमवतीर्योर्व्यां पाशविच्छित्तये नृणाम् ।
महर्षिवपुरास्थाय स्थितो ऽसि परमेश्वर

prāyastvamavatīryorvyāṃ pāśavicchittaye nṛṇām |
maharṣivapurāsthāya sthito 'si parameśvara

अन्यथा हि जगत्यस्मिन् देवो वा दानवो ऽपि वा ।
त्वत्तोन्यः परमं भावं को जानीयाच्छिवात्मकम्

anyathā hi jagatyasmin devo vā dānavo 'pi vā |
tvattonyaḥ paramaṃ bhāvaṃ ko jānīyācchivātmakam

तस्मात्तव मुखोद्गीर्णं साक्षादिव पिनाकिनः ।
शिवज्ञानामृतं पीत्वा न मे तृप्तमभून्मनः

tasmāttava mukhodgīrṇaṃ sākṣādiva pinākinaḥ |
śivajñānāmṛtaṃ pītvā na me tṛptamabhūnmanaḥ

साक्षात्सर्वजगत्कर्तुर्भर्तुरंकं समाश्रिता ।
भगवन्किन्नु पप्रच्छ भर्तारं परमेश्वरी

sākṣātsarvajagatkarturbharturaṃkaṃ samāśritā |
bhagavankinnu papraccha bhartāraṃ parameśvarī

स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण तद्वक्ष्यामि यथातथम् ।
भवभक्तस्य युक्तस्य तव कल्याणचेतसः

sthāne pṛṣṭaṃ tvayā kṛṣṇa tadvakṣyāmi yathātatham |
bhavabhaktasya yuktasya tava kalyāṇacetasaḥ

महीधरवरे दिव्ये मंदरे चारुकंदरे ।
देव्या सह महादेवो दिव्यो ध्यानगतो ऽभवत्

mahīdharavare divye maṃdare cārukaṃdare |
devyā saha mahādevo divyo dhyānagato 'bhavat

तदा देव्याः प्रियसखी सुस्मितास्या शुभावती ।
फुल्लान्यतिमनोज्ञानि पुष्पाणि समुदाहरत्

tadā devyāḥ priyasakhī susmitāsyā śubhāvatī |
phullānyatimanojñāni puṣpāṇi samudāharat

ततः स्वमंकमारोप्य देवीं देववरोरहः ।
अलंकृत्य च तैः पुष्पैरास्ते हृष्टतरः स्वयम्

tataḥ svamaṃkamāropya devīṃ devavarorahaḥ |
alaṃkṛtya ca taiḥ puṣpairāste hṛṣṭataraḥ svayam

अथांतःपुरचारिण्यो देव्यो दिव्यविभूषणाः ।
अंतरंगा गणेन्द्राश्च सर्वलोकमहेश्वरीम्

athāṃtaḥpuracāriṇyo devyo divyavibhūṣaṇāḥ |
aṃtaraṃgā gaṇendrāśca sarvalokamaheśvarīm

भर्तारं परिपूर्णं च सर्वलोकमहेश्वरम् ।
चामरासक्तहस्ताश्च देवीं देवं सिषेविरे

bhartāraṃ paripūrṇaṃ ca sarvalokamaheśvaram |
cāmarāsaktahastāśca devīṃ devaṃ siṣevire

ततः प्रियाः कथा वृत्ता विनोदाय महेशयोः ।
त्राणाय च नृणां लोके ये शिवं शरणं गताः

tataḥ priyāḥ kathā vṛttā vinodāya maheśayoḥ |
trāṇāya ca nṛṇāṃ loke ye śivaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

तदावसरमालोक्य सर्वलोकमहेश्वरी ।
भर्तारं परिपप्रच्छ सर्वलोकमहेश्वरम्

tadāvasaramālokya sarvalokamaheśvarī |
bhartāraṃ paripapraccha sarvalokamaheśvaram

केन वश्यो महादेवो मर्त्यानां मंदचेतसाम् ।
आत्मतत्त्वाद्यशक्तानामात्मनामकृतात्मनाम्

kena vaśyo mahādevo martyānāṃ maṃdacetasām |
ātmatattvādyaśaktānāmātmanāmakṛtātmanām

न कर्मणा न तपसा न जपैर्नासनादिभिः ।
न ज्ञानेन न चान्येन वश्यो ऽहं श्रद्धया विना

na karmaṇā na tapasā na japairnāsanādibhiḥ |
na jñānena na cānyena vaśyo 'haṃ śraddhayā vinā

श्रद्धा मय्यस्ति चेत्पुंसां येन केनापि हेतुना ।
वश्यः स्पृश्यश्च दृश्यश्च पूज्यस्संभाष्य एव च

śraddhā mayyasti cetpuṃsāṃ yena kenāpi hetunā |
vaśyaḥ spṛśyaśca dṛśyaśca pūjyassaṃbhāṣya eva ca

साध्या तस्मान्मयि शद्धा मां वशीकर्तुमिच्छता ।
श्रद्धा हेतुस्स्वधर्मस्य रक्षणं वर्णिनामिह

sādhyā tasmānmayi śaddhā māṃ vaśīkartumicchatā |
śraddhā hetussvadharmasya rakṣaṇaṃ varṇināmiha

स्ववर्णाश्रमधर्मेण वर्तते यस्तु मानवः ।
तस्यैव भवति श्रद्धा मयि नान्यस्य कस्यचित्

svavarṇāśramadharmeṇa vartate yastu mānavaḥ |
tasyaiva bhavati śraddhā mayi nānyasya kasyacit

आम्नायसिद्धमखिलं धर्ममाश्रमिणामिह ।
ब्रह्मणा कथितं पूर्वं ममैवाज्ञापुरस्सरम्

āmnāyasiddhamakhilaṃ dharmamāśramiṇāmiha |
brahmaṇā kathitaṃ pūrvaṃ mamaivājñāpurassaram

स तु पैतामहो धर्मो बहुवित्तक्रियान्वितः ।
नात्यन्त फलभूयिष्ठः क्लेशाया ससमन्वितः ।
तेन धर्मेण महतां श्रद्धां प्राप्य सुदुर्ल्लभाम्

sa tu paitāmaho dharmo bahuvittakriyānvitaḥ |
nātyanta phalabhūyiṣṭhaḥ kleśāyā sasamanvitaḥ |
tena dharmeṇa mahatāṃ śraddhāṃ prāpya sudurllabhām

वर्णिनो ये प्रपद्यंते मामनन्यसमाश्रयाः ।
तेषां सुखेन मार्गेण धर्मकामार्थमुक्तयः

varṇino ye prapadyaṃte māmananyasamāśrayāḥ |
teṣāṃ sukhena mārgeṇa dharmakāmārthamuktayaḥ

वर्णाश्रमसमाचारो मया भूयः प्रकल्पितः ।
तस्मिन्भक्तिमतामेव मदीयानां तु वर्णिनाम्

varṇāśramasamācāro mayā bhūyaḥ prakalpitaḥ |
tasminbhaktimatāmeva madīyānāṃ tu varṇinām

अधिकारो न चान्येषामित्याज्ञा नैष्ठिकी मम

adhikāro na cānyeṣāmityājñā naiṣṭhikī mama

तदाज्ञप्तेन मार्गेण वर्णिनो मदुपाश्रयाः ।
मलमायादिपाशेभ्यो विमुक्ता मत्प्रसादतः

tadājñaptena mārgeṇa varṇino madupāśrayāḥ |
malamāyādipāśebhyo vimuktā matprasādataḥ

परं मदीयमासाद्य पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।
परमं मम साधर्म्यं प्राप्य निर्वृतिमाययुः

paraṃ madīyamāsādya punarāvṛttidurlabham |
paramaṃ mama sādharmyaṃ prāpya nirvṛtimāyayuḥ

तस्माल्लब्ध्वाप्यलब्ध्वा वा वर्णधर्मं मयेरितम् ।
आश्रित्य मम भक्तश्चेत्स्वात्मनात्मानमुद्धरेत्

tasmāllabdhvāpyalabdhvā vā varṇadharmaṃ mayeritam |
āśritya mama bhaktaścetsvātmanātmānamuddharet

अलब्धलाभ एवैष कोटिकोटिगुणाधिकः ।
तस्मान्मे मुखतो लब्धं वर्णधर्मं समाचरेत्

alabdhalābha evaiṣa koṭikoṭiguṇādhikaḥ |
tasmānme mukhato labdhaṃ varṇadharmaṃ samācaret

ममावतारा हि शुभे योगाचार्यच्छलेन तु ।
सर्वांतरेषु सन्त्यार्ये संततिश्च सहस्रशः

mamāvatārā hi śubhe yogācāryacchalena tu |
sarvāṃtareṣu santyārye saṃtatiśca sahasraśaḥ

अयुक्तानामबुद्धीनामभक्तानां सुरेश्वरि ।
दुर्लभं संततिज्ञानं ततो यत्नात्समाश्रयेत्

ayuktānāmabuddhīnāmabhaktānāṃ sureśvari |
durlabhaṃ saṃtatijñānaṃ tato yatnātsamāśrayet

सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहस्सांधमूकता ।
यदन्यत्र श्रमं कुर्यान्मोक्षमार्गबहिष्कृतः

sā hānistanmahacchidraṃ sa mohassāṃdhamūkatā |
yadanyatra śramaṃ kuryānmokṣamārgabahiṣkṛtaḥ

ज्ञानं क्रिया च चर्या च योगश्चेति सुरेश्वरि ।
चतुष्पादः समाख्यातो मम धर्मस्सनातनः

jñānaṃ kriyā ca caryā ca yogaśceti sureśvari |
catuṣpādaḥ samākhyāto mama dharmassanātanaḥ

पशुपाशपतिज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते ।
षडध्वशुद्धिर्विधिना गुर्वधीना क्रियोच्यते

paśupāśapatijñānaṃ jñānamityabhidhīyate |
ṣaḍadhvaśuddhirvidhinā gurvadhīnā kriyocyate

वर्णाश्रमप्रयुक्तस्य मयैव विहितस्य च ।
ममार्चनादिधर्मस्य चर्या चर्येति कथ्यते

varṇāśramaprayuktasya mayaiva vihitasya ca |
mamārcanādidharmasya caryā caryeti kathyate

मदुक्तेनैव मार्गेण मय्यवस्थितचेतसः ।
वृत्त्यंतरनिरोधो यो योग इत्यभिधीयते

maduktenaiva mārgeṇa mayyavasthitacetasaḥ |
vṛttyaṃtaranirodho yo yoga ityabhidhīyate

अश्वमेधगणाच्छ्रेष्ठं देवि चित्तप्रसाधनम् ।
मुक्तिदं च तथा ह्येतद्दुष्प्राप्यं विषयैषिणाम्

aśvamedhagaṇācchreṣṭhaṃ devi cittaprasādhanam |
muktidaṃ ca tathā hyetadduṣprāpyaṃ viṣayaiṣiṇām

विजितेंद्रियवर्गस्य यमेन नियमेन च ।
पूर्वपापहरो योगो विरक्तस्यैव कथ्यते

vijiteṃdriyavargasya yamena niyamena ca |
pūrvapāpaharo yogo viraktasyaiva kathyate

वैराग्याज्जायते ज्ञानं ज्ञानाद्योगः प्रवर्तते

vairāgyājjāyate jñānaṃ jñānādyogaḥ pravartate

योगज्ञः पतितो वापि मुच्यते नात्र संशयः ।
दया कार्याथ सततमहिंसा ज्ञानसंग्रहः

yogajñaḥ patito vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ |
dayā kāryātha satatamahiṃsā jñānasaṃgrahaḥ

सत्यमस्तेयमास्तिक्यं श्रद्धा चेंद्रियनिग्रहः

satyamasteyamāstikyaṃ śraddhā ceṃdriyanigrahaḥ

अध्यापनं चाध्ययनं यजनं याजनं तथा ।
ध्यानमीश्वरभावश्च सततं ज्ञानशीलता ।
य एवं वर्तते विप्रो ज्ञानयोगस्य सिद्धये

adhyāpanaṃ cādhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā |
dhyānamīśvarabhāvaśca satataṃ jñānaśīlatā |
ya evaṃ vartate vipro jñānayogasya siddhaye

अचिरादेव विज्ञानं लब्ध्वा योगं च विंदति ।
दग्ध्वा देहमिमं ज्ञानी क्षणाज्ज्ञानाग्निना प्रिये

acirādeva vijñānaṃ labdhvā yogaṃ ca viṃdati |
dagdhvā dehamimaṃ jñānī kṣaṇājjñānāgninā priye

प्रसादान्मम योगज्ञः कर्मबंधं प्रहास्यति ।
पुण्यःपुण्यात्मकं कर्ममुक्तेस्तत्प्रतिबंधकम् ।
तस्मान्नियोगतो योगी पुण्यापुण्यं विवर्जयेत्

prasādānmama yogajñaḥ karmabaṃdhaṃ prahāsyati |
puṇyaḥpuṇyātmakaṃ karmamuktestatpratibaṃdhakam |
tasmānniyogato yogī puṇyāpuṇyaṃ vivarjayet

फलकामनया कर्मकरणात्प्रतिबध्यते ।
न कर्ममात्रकरणात्तस्मात्कर्मफलं त्यजेत्

phalakāmanayā karmakaraṇātpratibadhyate |
na karmamātrakaraṇāttasmātkarmaphalaṃ tyajet

प्रथमं कर्मयज्ञेन बहिः सम्पूज्य मां प्रिये ।
ज्ञानयोगरतो भूत्वा पश्चाद्योगं समभ्यसेत्

prathamaṃ karmayajñena bahiḥ sampūjya māṃ priye |
jñānayogarato bhūtvā paścādyogaṃ samabhyaset

विदिते मम याथात्म्ये कर्मयज्ञेन देहिनः ।
न यजंति हि मां युक्ताः समलोष्टाश्मकांचनाः

vidite mama yāthātmye karmayajñena dehinaḥ |
na yajaṃti hi māṃ yuktāḥ samaloṣṭāśmakāṃcanāḥ

नित्ययुक्तो मुनिः श्रेष्ठो मद्भक्तश्च समाहितः ।
ज्ञानयोगरतो योगी मम सायुज्यमाप्नुयात्

nityayukto muniḥ śreṣṭho madbhaktaśca samāhitaḥ |
jñānayogarato yogī mama sāyujyamāpnuyāt

अथाविरक्तचित्ता ये वर्णिनो मदुपाश्रिताः ।
ज्ञानचर्याक्रियास्वेव ते ऽधिकुर्युस्तदर्हकाः

athāviraktacittā ye varṇino madupāśritāḥ |
jñānacaryākriyāsveva te 'dhikuryustadarhakāḥ

द्विधा मत्पूजनं ज्ञेयं बाह्यमाभ्यंतरं तथा ।
वाङ्मनःकायभेदाच्च त्रिधा मद्भजनं विदुः

dvidhā matpūjanaṃ jñeyaṃ bāhyamābhyaṃtaraṃ tathā |
vāṅmanaḥkāyabhedācca tridhā madbhajanaṃ viduḥ

तपः कर्म जपो ध्यानं ज्ञानं वेत्यनुपूर्वशः ।
पञ्चधा कथ्यते सद्भिस्तदेव भजनं पुनः

tapaḥ karma japo dhyānaṃ jñānaṃ vetyanupūrvaśaḥ |
pañcadhā kathyate sadbhistadeva bhajanaṃ punaḥ

अन्यात्मविदितं बाह्यमस्मदभ्यर्चनादिकम् ।
तदेव तु स्वसंवेद्यमाभ्यंतरमुदाहृतम्

anyātmaviditaṃ bāhyamasmadabhyarcanādikam |
tadeva tu svasaṃvedyamābhyaṃtaramudāhṛtam

मनोमत्प्रवणं चित्तं न मनोमात्रमुच्यते ।
मन्नामनिरता वाणी वाङ्मता खलु नेतरा

manomatpravaṇaṃ cittaṃ na manomātramucyate |
mannāmaniratā vāṇī vāṅmatā khalu netarā

लिंगैर्मच्छासनादिष्टैस्त्रिपुंड्रादिभिरंकितः ।
ममोपचारनिरतः कायः कायो न चेतरः

liṃgairmacchāsanādiṣṭaistripuṃḍrādibhiraṃkitaḥ |
mamopacāranirataḥ kāyaḥ kāyo na cetaraḥ

मदर्चाकर्म विज्ञेयं बाह्ये यागादिनोच्यते ।
मदर्थे देहसंशोषस्तपः कृच्छ्रादि नो मतम्

madarcākarma vijñeyaṃ bāhye yāgādinocyate |
madarthe dehasaṃśoṣastapaḥ kṛcchrādi no matam

जपः पञ्चाक्षराभ्यासः प्रणवाभ्यास एव च ।
रुद्राध्यायादिकाभ्यासो न वेदाध्ययनादिकम्

japaḥ pañcākṣarābhyāsaḥ praṇavābhyāsa eva ca |
rudrādhyāyādikābhyāso na vedādhyayanādikam

ध्यानम्मद्रूपचिंताद्यं नात्माद्यर्थसमाधयः ।
ममागमार्थविज्ञानं ज्ञानं नान्यार्थवेदनम्

dhyānammadrūpaciṃtādyaṃ nātmādyarthasamādhayaḥ |
mamāgamārthavijñānaṃ jñānaṃ nānyārthavedanam

बाह्ये वाभ्यंतरे वाथ यत्र स्यान्मनसो रतिः ।
प्राग्वासनावशाद्देवि तत्त्वनिष्ठां समाचरेत्

bāhye vābhyaṃtare vātha yatra syānmanaso ratiḥ |
prāgvāsanāvaśāddevi tattvaniṣṭhāṃ samācaret

बाह्यादाभ्यंतरं श्रेष्ठं भवेच्छतगुणाधिकम् ।
असंकरत्वाद्दोषाणां दृष्टानामप्यसम्भवात्

bāhyādābhyaṃtaraṃ śreṣṭhaṃ bhavecchataguṇādhikam |
asaṃkaratvāddoṣāṇāṃ dṛṣṭānāmapyasambhavāt

शौचमाभ्यंतरं विद्यान्न बाह्यं शौचमुच्यते ।
अंतः शौचविमुक्तात्मा शुचिरप्यशुचिर्यतः

śaucamābhyaṃtaraṃ vidyānna bāhyaṃ śaucamucyate |
aṃtaḥ śaucavimuktātmā śucirapyaśuciryataḥ

बाह्यमाभ्यंर्तरं चैव भजनं भवपूर्वकम् ।
न भावरहितं देवि विप्रलंभैककारणम्

bāhyamābhyaṃrtaraṃ caiva bhajanaṃ bhavapūrvakam |
na bhāvarahitaṃ devi vipralaṃbhaikakāraṇam

कृतकृत्यस्य पूतस्य मम किं क्रियते नरैः ।
बहिर्वाभ्यंतरं वाथ मया भावो हि गृह्यते

kṛtakṛtyasya pūtasya mama kiṃ kriyate naraiḥ |
bahirvābhyaṃtaraṃ vātha mayā bhāvo hi gṛhyate

भावैकात्मा क्रिया देवि मम धर्मस्सनातनः ।
मनसा कर्मणा वाचा ह्यनपेक्ष्य फलं क्वचित्

bhāvaikātmā kriyā devi mama dharmassanātanaḥ |
manasā karmaṇā vācā hyanapekṣya phalaṃ kvacit

फलोद्देशेन देवेशि लघुर्मम समाश्रयः ।
फलार्थी तदभावे मां परित्यक्तुं क्षमो यतः

phaloddeśena deveśi laghurmama samāśrayaḥ |
phalārthī tadabhāve māṃ parityaktuṃ kṣamo yataḥ

फलार्थिनो ऽपि यस्यैव मयि चित्तं प्रतिष्ठितम् ।
भावानुरूपफलदस्तस्याप्यहमनिन्दिते

phalārthino 'pi yasyaiva mayi cittaṃ pratiṣṭhitam |
bhāvānurūpaphaladastasyāpyahamanindite

फलानपेक्षया येषां मनो मत्प्रवणं भवेत् ।
प्रार्थयेयुः फलं पश्चाद्भक्तास्ते ऽपि मम प्रियाः

phalānapekṣayā yeṣāṃ mano matpravaṇaṃ bhavet |
prārthayeyuḥ phalaṃ paścādbhaktāste 'pi mama priyāḥ

प्राक्संस्कारवशादेव ये विचिंत्य फलाफले ।
विवशा मां प्रपद्यंते मम प्रियतमा मताः

prāksaṃskāravaśādeva ye viciṃtya phalāphale |
vivaśā māṃ prapadyaṃte mama priyatamā matāḥ

मल्लाभान्न परो लाभस्तेषामस्ति यथातथम् ।
ममापि लाभस्तल्लाभान्नापरः परमेश्वरि

mallābhānna paro lābhasteṣāmasti yathātatham |
mamāpi lābhastallābhānnāparaḥ parameśvari

मदनुग्रहतस्तेषां भावो मयि समर्पितः ।
फलं परमनिर्वाणं प्रयच्छति बलादिव

madanugrahatasteṣāṃ bhāvo mayi samarpitaḥ |
phalaṃ paramanirvāṇaṃ prayacchati balādiva

महात्मनामनन्यानां मयि संन्यस्तचेतसाम् ।
अष्टधा लक्षणं प्राहुर्मम धर्माधिकारिणाम्

mahātmanāmananyānāṃ mayi saṃnyastacetasām |
aṣṭadhā lakṣaṇaṃ prāhurmama dharmādhikāriṇām

मद्भक्तजनवात्सल्यं पूजायां चानुमोदनम् ।
स्वयमभ्यर्चनं चैव मदर्थे चांगचेष्टितम्

madbhaktajanavātsalyaṃ pūjāyāṃ cānumodanam |
svayamabhyarcanaṃ caiva madarthe cāṃgaceṣṭitam

मत्कथाश्रवणे भक्तिः स्वरनेत्रांगविक्रियाः ।
ममानुस्मरणं नित्यं यश्च मामुपजीवति

matkathāśravaṇe bhaktiḥ svaranetrāṃgavikriyāḥ |
mamānusmaraṇaṃ nityaṃ yaśca māmupajīvati

एवमष्टविधं चिह्नं यस्मिन्म्लेच्छे ऽपि वर्तते ।
स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स यतिस्स च पंडितः

evamaṣṭavidhaṃ cihnaṃ yasminmlecche 'pi vartate |
sa viprendro muniḥ śrīmānsa yatissa ca paṃḍitaḥ

न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तो श्वपचो ऽपि यः ।
तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा ह्यहम्

na me priyaścaturvedī madbhakto śvapaco 'pi yaḥ |
tasmai deyaṃ tato grāhyaṃ sa ca pūjyo yathā hyaham

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति

patraṃ puṣpaṃ phalaṃ toyaṃ yo me bhaktyā prayacchati |
tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca me na praṇaśyati