अध्याय 11: वर्णों और आश्रमों के धर्म

विदुषां द्विजमुख्यानां वर्णधर्मसमासतः

viduṣāṃ dvijamukhyānāṃ varṇadharmasamāsataḥ

त्रिः स्नानं चाग्निकार्यं च लिंगार्चनमनुक्रमम् ।
दानमीश्ररभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा

triḥ snānaṃ cāgnikāryaṃ ca liṃgārcanamanukramam |
dānamīśrarabhāvaśca dayā sarvatra sarvadā

सत्यं संतोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजंतुषु ।
ह्रीश्रद्धाध्ययनं योगस्सदाध्यापनमेव च

satyaṃ saṃtoṣamāstikyamahiṃsā sarvajaṃtuṣu |
hrīśraddhādhyayanaṃ yogassadādhyāpanameva ca

व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा ।
शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम्

vyākhyānaṃ brahmacaryaṃ ca śravaṇaṃ ca tapaḥ kṣamā |
śaucaṃ śikhopavītaṃ ca uṣṇīṣaṃ cottarīyakam

निषिद्धासेवनं चैव भस्मरुद्राक्षधारणम् ।
पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः

niṣiddhāsevanaṃ caiva bhasmarudrākṣadhāraṇam |
parvaṇyabhyarcanaṃ devi caturdaśyāṃ viśeṣataḥ

पानं च ब्रह्मकूर्चस्य मासि मासि यथाविधि ।
अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये

pānaṃ ca brahmakūrcasya māsi māsi yathāvidhi |
abhyarcanaṃ viśeṣeṇa tenaiva snāpya māṃ priye

सर्वक्रियान्न सन्त्यागः श्रद्धान्नस्य च वर्जनम् ।
तथा पर्युषितान्नस्य यावकस्य विशेषतः

sarvakriyānna santyāgaḥ śraddhānnasya ca varjanam |
tathā paryuṣitānnasya yāvakasya viśeṣataḥ

मद्यस्य मद्यगन्धस्य नैवेद्यस्य च वर्जनम् ।
सामान्यं सर्ववर्णानां ब्राह्मणानां विशेषतः

madyasya madyagandhasya naivedyasya ca varjanam |
sāmānyaṃ sarvavarṇānāṃ brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ

क्षमा शांतिश्च सन्तोषस्सत्यमस्तेयमेव च ।
ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम्

kṣamā śāṃtiśca santoṣassatyamasteyameva ca |
brahmacaryaṃ mama jñānaṃ vairāgyaṃ bhasmasevanam

सर्वसंगनिवृत्तिश्च दशैतानि विशेषतः ।
लिंगानि योगिनां भूयो दिवा भिक्षाशनं तथा

sarvasaṃganivṛttiśca daśaitāni viśeṣataḥ |
liṃgāni yogināṃ bhūyo divā bhikṣāśanaṃ tathā

वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते ।
रात्रौ न भोजनं कार्यं सर्वेषां ब्रह्मचारिणाम्

vānaprasthāśramasthānāṃ samānamidamiṣyate |
rātrau na bhojanaṃ kāryaṃ sarveṣāṃ brahmacāriṇām

अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः ।
वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते

adhyāpanaṃ yājanaṃ ca kṣatriyasyāpratigrahaḥ |
vaiśyasya ca viśeṣeṇa mayā nātra vidhīyate

रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा ।
दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम्

rakṣaṇaṃ sarvavarṇānāṃ yuddhe śatruvadhastathā |
duṣṭapakṣimṛgāṇāṃ ca duṣṭānāṃ śātanaṃ nṛṇām

अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु ।
स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च

aviśvāsaśca sarvatra viśvāso mama yogiṣu |
strīsaṃsargaśca kāleṣu camūrakṣaṇameva ca

सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तांतवेदनम् ।
सदास्त्रधारणं चैव भस्मकंचुकधारणम्

sadā saṃcāritaiścārairlokavṛttāṃtavedanam |
sadāstradhāraṇaṃ caiva bhasmakaṃcukadhāraṇam

राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य संग्रहः ।
गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते

rājñāṃ mamāśramasthānāmeṣa dharmasya saṃgrahaḥ |
gorakṣaṇaṃ ca vāṇijyaṃ kṛṣirvaiśyasya kathyate

शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते ।
उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः

śuśrūṣetaravarṇānāṃ dharmaḥ śūdrasya kathyate |
udyānakaraṇaṃ caiva mama kṣetrasamāśrayaḥ

धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते ।
ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्

dharmapatnyāstu gamanaṃ gṛhasthasya vidhīyate |
brahmacaryaṃ vanasthānāṃ yatīnāṃ brahmacāriṇām

स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यस्सनातनः ।
ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत्

strīṇāṃ tu bhartṛśuśrūṣā dharmo nānyassanātanaḥ |
mamārcanaṃ ca kalyāṇi niyogo bharturasti cet

या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा ।
सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा

yā nārī bhartṛśuśrūṣāṃ vihāya vratatatparā |
sā nārī narakaṃ yāti nātra kāryā vicāraṇā

अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम् ।
व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम्

atha bhartṛvihīnāyā vakṣye dharmaṃ sanātanam |
vrataṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ bhūśayyānaktabhojanam

ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा ।
शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि

brahmacaryaṃ sadā snānaṃ bhasmanā salilena vā |
śāṃtirmaunaṃ kṣamā nityaṃ saṃvibhāgo yathāvidhi

अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः ।
एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम्

aṣṭābhyāṃ ca caturdaśyāṃ paurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ |
ekādaśyāṃ ca vidhivadupavāsomamārcanam

इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् ।
ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्

iti saṃkṣepataḥ prokto mayāśramaniṣeviṇām |
brahmakṣatraviśāṃ devi yatīnāṃ brahmacāriṇām

तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि ।
शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः

tathaiva vānaprasthānāṃ gṛhasthānāṃ ca sundari |
śūdrāṇāmatha nārīṇāṃ dharma eṣa sanātanaḥ

ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः ।
वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः

dhyeyastvayāhaṃ deveśi sadā jāpyaḥ ṣaḍakṣaraḥ |
vedoktamakhilaṃ dharmamiti dharmārthasaṃgrahaḥ

अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः ।
भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः

atha ye mānavā loke svecchayā dhṛtavigrahāḥ |
bhāvātiśayasaṃpannāḥ pūrvasaṃskārasaṃyutāḥ

विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि ।
पापैर्न ते विलिंपंते पद्मपत्रमिवांभसा

viraktā vānuraktā vā stryādīnāṃ viṣayeṣvapi |
pāpairna te viliṃpaṃte padmapatramivāṃbhasā

तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् ।
मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात्

teṣāṃ mamātmavijñānaṃ viśuddhānāṃ vivekinām |
matprasādādviśuddhānāṃ duḥkhamāśramarakṣaṇāt

नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् ।
न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा

nāsti kṛtyamakṛtyaṃ ca samādhirvā parāyaṇam |
na vidhirna niṣedhaśca teṣāṃ mama yathā tathā

तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते ।
तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः

tatheha paripūrṇasya sādhyaṃ mama na vidyate |
tathaiva kṛtakṛtyānāṃ teṣāmapi na saṃśayaḥ

मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः ।
रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः

madbhaktānāṃ hitārthāya mānuṣaṃ bhāvamāśritāḥ |
rudralokātparibhraṣṭāste rudrā nātra saṃśayaḥ

ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् ।
तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः

mamānuśāsanaṃ yadvadbrahmādīnāṃ pravartakam |
tathā narāṇāmanyeṣāṃ tanniyogaḥ pravartakaḥ

ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च ।
तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्

mamājñādhārabhāvena sadbhāvātiśayena ca |
tadālokanamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet

प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः ।
मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः

pratyayāśca pravartaṃte praśastaphalasūcakāḥ |
mayi bhāvavatāṃ puṃsāṃ prāgadṛṣṭārthagocarāḥ

कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया ।
आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः

kaṃpasvedo 'śrupātaśca kaṇṭhe ca svaravikriyā |
ānaṃdādyupalabdhiśca bhavedākasmikī muhuḥ

स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः ।
मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः

sa tairvyastaissamastairvā liṃgairavyabhicāribhiḥ |
maṃdamadhyottamairbhāvairvijñeyāste narottamāḥ

यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् ।
स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः

yathāyognisamāveśānnāyo bhavati kevalam |
sa tathaiva mama sānnidhyānna te kevalamānuṣāḥ

हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान् ।
प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः

hastapādādisādharmyādrudrānmartyavapurdharān |
prākṛtāniva manvāno nāvajānīta paṃḍitaḥ

अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः ।
आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्

avajñānaṃ kṛtaṃ teṣu narairvyāmūḍhacetanaiḥ |
āyuḥ śriyaṃ kulaṃ śīlaṃ hitvā nirayamāvahet

ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् ।
मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम्

brahmaviṣṇusureśānāmapi tūlāyate padam |
mattonyadanapekṣāṇāmuddhṛtānāṃ mahātmanām

अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा ।
गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्

aśuddhaṃ bauddhamaiśvaryaṃ prākṛtaṃ pauruṣaṃ tathā |
guṇeśānāmatastyājyaṃ guṇātītapadaiṣiṇām

अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् ।
मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना

atha kiṃ bahunoktena śreyaḥ prāptyaikasādhanam |
mayi cittasamāsaṃgo yena kenāpi hetunā

इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना ।
हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः

itthaṃ śrīkaṇṭhanāthena śivena paramātmanā |
hitāya jagatāmukto jñānasārārthasaṃgrahaḥ

विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः ।
सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः

vijñānasaṃgrahasyāsya vedaśāstrāṇi kṛtsnaśaḥ |
setihāsapurāṇāni vidyā vyākhyānavistaraḥ

ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम् ।
साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः

jñānaṃ jñeyamanuṣṭheyamadhikāro 'tha sādhanam |
sādhyaṃ ceti ṣaḍarthānāṃ saṃgrahatveṣa saṃgrahaḥ

गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः ।
लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः

guroradhikṛtaṃ jñānaṃ jñeyaṃ pāśaḥ paśuḥ patiḥ |
liṃgārcanādyanuṣṭheyaṃ bhaktastvadhikṛto 'pi yaḥ

साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता ।
षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते

sādhanaṃ śivamaṃtrādyaṃ sādhyaṃ śivasamānatā |
ṣaḍarthasaṃgrahasyāsya jñānātsarvajñatocyate

प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः ।
बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत्

prathamaṃ karma yajñāderbhaktyā vittānusārataḥ |
bāhyebhyarcya śivaṃ paścādaṃtaryāgarato bhavet

रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् ।
न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः

ratirabhyaṃtare yasya na bāhye puṇyagauravāt |
na karma karaṇīyaṃ hi bahistasya mahātmanāḥ

ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः ।
नांतर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन

jñānāmṛtena tṛptasya bhaktyā śaivaśivātmanaḥ |
nāṃtarna ca bahiḥ kṛṣṇa kṛtyamasti kadācana

तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा ।
ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत्

tasmātkrameṇa saṃtyajya bāhyamābhyaṃtaraṃ tathā |
jñānena jñeyamālokyājñānaṃ cāpi parityajet

नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा ।
एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा

naikāgraṃ cecchive cittaṃ kiṃ kṛtenāpi karmaṇā |
ekāgrameva ceccittaṃ kiṃ kṛtenāpi karmaṇā

तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात् ।
येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्

tasmātkarmāṇyakṛtvā vā kṛtvā vāṃtarbahiḥkramāt |
yena kenāpyupāyena śive cittaṃ niveśayet

शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् ।
परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्

śive niviṣṭacittānāṃ pratiṣṭhitadhiyāṃ satām |
paratreha ca sarvatra nirvṛtiḥ paramā bhavet

इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः ।
स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये

ihonnamaḥ śivāyeti maṃtreṇānena siddhayaḥ |
sa tasmādadhigaṃtavyaḥ parāvaravibhūtaye