अध्याय 9: शिव की आज्ञा से सृष्टि और प्रलय

कथं जगदिदं कृत्स्नं विधाय च निधाय च ।
आज्ञया परमां क्रीडां करोति परमेश्वरः

kathaṃ jagadidaṃ kṛtsnaṃ vidhāya ca nidhāya ca |
ājñayā paramāṃ krīḍāṃ karoti parameśvaraḥ

किं तत्प्रथमसंभूतं केनेदमखिलं ततम् ।
केना वा पुनरेवेदं ग्रस्यते पृथुकुक्षिणा

kiṃ tatprathamasaṃbhūtaṃ kenedamakhilaṃ tatam |
kenā vā punarevedaṃ grasyate pṛthukukṣiṇā

शक्तिः प्रथमसम्भूता शांत्यतीतपदोत्तरा ।
ततो माया ततो ऽव्यक्तं शिवाच्छक्तिमतः प्रभोः

śaktiḥ prathamasambhūtā śāṃtyatītapadottarā |
tato māyā tato 'vyaktaṃ śivācchaktimataḥ prabhoḥ

शान्त्यतीतपदं शक्तेस्ततः शान्तिपदक्रमात् ।
ततो विद्यापदं तस्मात्प्रतिष्ठापदसंभवः

śāntyatītapadaṃ śaktestataḥ śāntipadakramāt |
tato vidyāpadaṃ tasmātpratiṣṭhāpadasaṃbhavaḥ

निवृत्तिपदमुत्पन्नं प्रतिष्ठापदतः क्रमात् ।
एवमुक्ता समासेन सृष्टिरीश्वरचोदिता

nivṛttipadamutpannaṃ pratiṣṭhāpadataḥ kramāt |
evamuktā samāsena sṛṣṭirīśvaracoditā

आनुलोम्यात्तथैतेषां प्रतिलोम्येन संहृतिः ।
अस्मात्पञ्चपदोद्दिष्टात्परस्स्रष्टा समिष्यते

ānulomyāttathaiteṣāṃ pratilomyena saṃhṛtiḥ |
asmātpañcapadoddiṣṭātparassraṣṭā samiṣyate

कलाभिः पञ्चभिर्व्याप्तं तस्माद्विश्वमिदं जगत् ।
अव्यक्तं कारणं यत्तदात्मना समनुष्ठितम्

kalābhiḥ pañcabhirvyāptaṃ tasmādviśvamidaṃ jagat |
avyaktaṃ kāraṇaṃ yattadātmanā samanuṣṭhitam

महदादिविशेषांतं सृजतीत्यपि संमतम् ।
किं तु तत्रापि कर्तृत्वं नाव्यक्तस्य न चात्मनः

mahadādiviśeṣāṃtaṃ sṛjatītyapi saṃmatam |
kiṃ tu tatrāpi kartṛtvaṃ nāvyaktasya na cātmanaḥ

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरुषस्य च ।
प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्

acetanatvātprakṛterajñatvātpuruṣasya ca |
pradhānaparamāṇvādi yāvatkiñcidacetanam

तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना ।
जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः

tatkartṛkaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ buddhimatkāraṇaṃ vinā |
jagacca kartṛsāpekṣaṃ kāryaṃ sāvayavaṃ yataḥ

तस्माच्छक्तस्स्वतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्च सर्ववित् ।
अनादिनिधनश्चायं महदैश्वर्यसंयुतः

tasmācchaktassvatantro yaḥ sarvaśaktiśca sarvavit |
anādinidhanaścāyaṃ mahadaiśvaryasaṃyutaḥ

स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वराः ।
पाता हर्ता च सर्वस्य ततः पृथगनन्वयः

sa eva jagataḥ kartā mahādevo maheśvarāḥ |
pātā hartā ca sarvasya tataḥ pṛthagananvayaḥ

परिणामः प्रधानस्य प्रवृत्तिः पुरुषस्य च ।
सर्वं सत्यव्रतस्यैव शासनेन प्रवर्तते

pariṇāmaḥ pradhānasya pravṛttiḥ puruṣasya ca |
sarvaṃ satyavratasyaiva śāsanena pravartate

इतीयं शाश्वती निष्ठा सतां मनसि वर्तते ।
न चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तते स्वल्पचेतनः

itīyaṃ śāśvatī niṣṭhā satāṃ manasi vartate |
na cainaṃ pakṣamāśritya vartate svalpacetanaḥ

यावदादिसमारंभो यावद्यः प्रलयो महान् ।
तावदप्येति सकलं ब्रह्मणः शारदां शतम्

yāvadādisamāraṃbho yāvadyaḥ pralayo mahān |
tāvadapyeti sakalaṃ brahmaṇaḥ śāradāṃ śatam

परमित्यायुषो नाम ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ।
तत्पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिधीयते

paramityāyuṣo nāma brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ |
tatparākhyaṃ tadardhaṃ ca parārdhamabhidhīyate

परार्धद्वयकालांते प्रलये समुपस्थिते ।
अव्यक्तमात्मनः कार्यमादायात्मनि तिष्ठति

parārdhadvayakālāṃte pralaye samupasthite |
avyaktamātmanaḥ kāryamādāyātmani tiṣṭhati

आत्मन्यवस्थिते ऽव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते ।
साधर्म्येणाधितिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ

ātmanyavasthite 'vyakte vikāre pratisaṃhṛte |
sādharmyeṇādhitiṣṭhete pradhānapuruṣāvubhau

तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ ।
अनुद्रिक्तावनन्तौ तावोतप्रोतौ परस्परम्

tamaḥ sattvaguṇāvetau samatvena vyavasthitau |
anudriktāvanantau tāvotaprotau parasparam

गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोदये ।
शांतवातैकनीरे च न प्राज्ञायत किंचन

guṇasāmye tadā tasminnavibhāge tamodaye |
śāṃtavātaikanīre ca na prājñāyata kiṃcana

अप्रज्ञाते जगत्यस्मिन्नेक एव महेश्वरः ।
उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं ततः

aprajñāte jagatyasminneka eva maheśvaraḥ |
upāsya rajanīṃ kṛtsnāṃ parāṃ māheśvarīṃ tataḥ

प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रधानपुरुषावुभौ ।
प्रविश्य क्षोभयामास मायायोगान्महेश्वरः

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pradhānapuruṣāvubhau |
praviśya kṣobhayāmāsa māyāyogānmaheśvaraḥ

ततः पुनरशेषाणां भूतानां प्रभवाप्ययात् ।
अव्यक्तादभवत्सृष्टिराज्ञया परमेष्ठिनः

tataḥ punaraśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayāt |
avyaktādabhavatsṛṣṭirājñayā parameṣṭhinaḥ

विश्वोत्तरोत्तरविचित्रमनोरथस्य यस्यैकशक्तिशकले सकलस्समाप्तः ।
आत्मानमध्वपतिमध्वविदो वदंति तस्मै नमः सकललोकविलक्षणाय

viśvottarottaravicitramanorathasya yasyaikaśaktiśakale sakalassamāptaḥ |
ātmānamadhvapatimadhvavido vadaṃti tasmai namaḥ sakalalokavilakṣaṇāya