अध्याय 10: ब्रह्माण्ड और तीन देवों की उत्पत्ति

पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया ।
बुद्ध्यादयो विशेषांता विकाराश्चाभवन् क्रमात्

puruṣādhiṣṭhitātpūrvamavyaktādīśvarājñayā |
buddhyādayo viśeṣāṃtā vikārāścābhavan kramāt

ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः ।
कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे

tatastebhyo vikārebhyo rudro viṣṇuḥ pitāmahaḥ |
kāraṇatvena sarveṣāṃ trayo devāḥ prajajñire

सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् ।
ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्

sarvato bhuvanavyāptiśaktimavyāhatāṃ kvacit |
jñānamapratimaṃ śaśvadaiśvaryaṃ cāṇimādikam

सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् ।
प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः

sṛṣṭisthitilayākhyeṣu karmasu triṣu hetutām |
prabhutvena sahaiteṣāṃ prasīdati maheśvaraḥ

कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्धा बुद्धिमोहिनाम् ।
सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः

kalpāntare punasteṣāmaspardhā buddhimohinām |
sargarakṣālayācāraṃ pratyekaṃ pradadau ca saḥ

एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् ।
परस्परेण वर्धंते परस्परमनुव्रताः

ete parasparotpannā dhārayanti parasparam |
paraspareṇa vardhaṃte parasparamanuvratāḥ

क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद्रुद्रः प्रशस्यते ।
नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते

kvacidbrahmā kvacidviṣṇuḥ kvacidrudraḥ praśasyate |
nānena teṣāmādhikyamaiśvaryaṃ cātiricyate

मूर्खा निंदंति तान्वाग्भिः संरंभाभिनिवेशिनः ।
यातुधाना भवंत्येव पिशाचाश्च न संशयः

mūrkhā niṃdaṃti tānvāgbhiḥ saṃraṃbhābhiniveśinaḥ |
yātudhānā bhavaṃtyeva piśācāśca na saṃśayaḥ

देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः ।
सकलस्सकलाधारशक्तेरुत्पत्तिकारणम्

devo guṇatrayātītaścaturvyūho maheśvaraḥ |
sakalassakalādhāraśakterutpattikāraṇam

सोयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च ।
लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः

soyamātmā trayasyāsya prakṛteḥ puruṣasya ca |
līlākṛtajagatsṛṣṭirīśvaratve vyavasthitaḥ

यस्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः ।
स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः

yassarvasmātparo nityo niṣkalaḥ parameśvaraḥ |
sa eva ca tadādhārastadātmā tadadhiṣṭhitaḥ

तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा ।
सदाशिवभवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वशिवात्मकम्

tasmānmaheśvaraścaiva prakṛtiḥ puruṣastathā |
sadāśivabhavo viṣṇurbrahmā sarvaśivātmakam

प्रधानात्प्रथमं जज्ञे वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् ।
महत्तत्त्वस्य संक्षोभादहंकारस्त्रिधा ऽभवत्

pradhānātprathamaṃ jajñe vṛddhiḥ khyātirmatirmahān |
mahattattvasya saṃkṣobhādahaṃkārastridhā 'bhavat

अहंकारश्च भूतानि तन्मात्रानींद्रियाणि च ।
वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः

ahaṃkāraśca bhūtāni tanmātrānīṃdriyāṇi ca |
vaikārikādahaṃkārātsattvodriktāttu sāttvikaḥ

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते ।
बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेंद्रियाणि च

vaikārikaḥ sa sargastu yugapatsaṃpravartate |
buddhīndriyāṇi pañcaiva pañcakarmeṃdriyāṇi ca

एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् ।
तमोयुक्तादहंकाराद्भूततन्मात्रसंभवः

ekādaśaṃ manastatra svaguṇenobhayātmakam |
tamoyuktādahaṃkārādbhūtatanmātrasaṃbhavaḥ

भूतानामादिभूतत्वाद्भूतादिः कथ्यते तु सः ।
भूतादेश्शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसंभवः

bhūtānāmādibhūtatvādbhūtādiḥ kathyate tu saḥ |
bhūtādeśśabdamātraṃ syāttatra cākāśasaṃbhavaḥ

आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः ।
वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससंभवः

ākāśātsparśa utpannaḥ sparśādvāyusamudbhavaḥ |
vāyo rūpaṃ tatastejastejaso rasasaṃbhavaḥ

रसादापस्समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः ।
गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योन्यच्चराचरम्

rasādāpassamutpannāstebhyo gandhasamudbhavaḥ |
gandhācca pṛthivī jātā bhūtebhyonyaccarācaram

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च ।
महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते

puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca |
mahadādiviśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te

तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा ।
तदंडे सुप्रवृद्धो ऽभूत्क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

tatra kāryaṃ ca karaṇaṃ saṃsiddhaṃ brahmaṇo yadā |
tadaṃḍe supravṛddho 'bhūtkṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते ।
आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत

sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate |
ādikartā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavartata

तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा ।
धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञे ऽभिमानिनः

tasyeśvarasya pratimā jñānavairāgyalakṣaṇā |
dharmaiśvaryakarī buddhirbrāhmī yajñe 'bhimāninaḥ

अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् ।
वशी विकृत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः

avyaktājjāyate tasya manasā yadyadīpsitam |
vaśī vikṛtvāttraiguṇyātsāpekṣatvātsvabhāvataḥ

त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्तते ।
सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्स्वयम्

tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokye saṃpravartate |
sṛjate grasate caiva vīkṣate ca tribhissvayam

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चांतकस्स्मृतः ।
सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थास्स्वयंभुवः

caturmukhastu brahmatve kālatve cāṃtakassmṛtaḥ |
sahasramūrdhā puruṣastisrovasthāssvayaṃbhuvaḥ

सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः ।
विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ

sattvaṃ rajaśca brahmā ca kālatve ca tamo rajaḥ |
viṣṇutve kevalaṃ sattvaṃ guṇavṛddhistridhā vibhau

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि ।
पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः

brahmatve sṛjate lokān kālatve saṃkṣipatyapi |
puruṣatve 'tyudāsīnaḥ karma ca trividhaṃ vibhoḥ

एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते ।
चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः

evaṃ tridhā vibhinnatvādbrahmā triguṇa ucyate |
caturdhā pravibhaktatvāccāturvyūhaḥ prakīrtitaḥ

आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः ।
पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः

āditvādādidevo 'sāvajātatvādajaḥ smṛtaḥ |
pāti yasmātprajāḥ sarvāḥ prajāpatiriti smṛtaḥ

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः ।
गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चाऽपि पर्वताः

hiraṇmayastu yo merustasyolbaṃ sumahātmanaḥ |
garbhodakaṃ samudrāśca jarāyuścā'pi parvatāḥ

तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् ।
चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

tasminnaṃḍe tvime lokā aṃtarviśvamidaṃ jagat |
caṃdrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā

अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् ।
आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः

adbhirdaśaguṇābhistu bāhyatoṇḍaṃ samāvṛtam |
āpo daśaguṇenaiva tejasā bahirāvṛtāḥ

तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् ।
आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्

tejo daśaguṇenaiva vāyunā bahirāvṛtam |
ākāśenāvṛto vāyuḥ khaṃ ca bhūtādināvṛtam

भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् ।
एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्

bhūtādirmahatā tadvadavyaktenāvṛto mahān |
etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhirbahirāvṛtam

एतदावृत्त्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः ।
सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः

etadāvṛttya cānyonyamaṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ |
sṛṣṭipālanavidhvaṃsakarmakartryo dvijottamāḥ

एवं परस्परोत्पन्ना धारयंति परस्परम् ।
आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु

evaṃ parasparotpannā dhārayaṃti parasparam |
ādhārādheyabhāvena vikārāstu vikāriṣu

कूर्मोंगानि यथा पूर्वं प्रसार्य विनियच्छति ।
विकारांश्च तथा ऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति

kūrmoṃgāni yathā pūrvaṃ prasārya viniyacchati |
vikārāṃśca tathā 'vyaktaṃ sṛṣṭvā bhūyo niyacchati

अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते ।
प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येनुलीयते

avyaktaprabhavaṃ sarvamānulomyena jāyate |
prāpte pralayakāle tu pratilomyenulīyate

गुणाः कालवशादेव भवंति विषमाः समाः ।
गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते

guṇāḥ kālavaśādeva bhavaṃti viṣamāḥ samāḥ |
guṇasāmye layo jñeyo vaiṣamye sṛṣṭirucyate

तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदंडं घनं महत् ।
ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते

tadidaṃ brahmaṇo yoniretadaṃḍaṃ ghanaṃ mahat |
brahmaṇaḥ kṣetramuddiṣṭaṃ brahmā kṣetrajña ucyate

इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः ।
सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः

itīdṛśānāmaṇḍānāṃ koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ |
sarvagatvātpradhānasya tiryagūrdhvamadhaḥ sthitāḥ

तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः ।
सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शंभोस्तु सन्निधिम्

tatra tatra caturvaktrā brahmāṇo harayo bhavāḥ |
sṛṣṭā pradhānena tathā labdhvā śaṃbhostu sannidhim

महेश्वरः परोव्यक्तादंडमव्यक्तसंभवम् ।
अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे

maheśvaraḥ parovyaktādaṃḍamavyaktasaṃbhavam |
aṇḍājjajñe vibhurbrahmā lokāstena kṛtāstvime

अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः ।
आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य

abuddhipūrvaḥ kathito mayaiṣa pradhānasargaḥ prathamaḥ pravṛtaḥ |
ātyaṃtikaśca pralayontakāle līlākṛtaḥ kevalamīśvarasya

यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्मा प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः ।
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं पुरुषेण युक्तम्

yattatsmṛtaṃ kāraṇamaprameyaṃ brahmā pradhānaṃ prakṛteḥ prasūtiḥ |
anādimadhyāntamanantavīryaṃ śuklaṃ suraktaṃ puruṣeṇa yuktam

उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकाल्लोकस्य संतानविवृद्धिहेतून् ।
अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथांतकाले

utpādakatvādrajasotirekāllokasya saṃtānavivṛddhihetūn |
aṣṭau vikārānapi cādikāle sṛṣṭvā samaśnāti tathāṃtakāle

प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः ।
तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य

prakṛtyavasthāpitakāraṇānāṃ yā ca sthitiryā ca punaḥ pravṛttiḥ |
tatsarvamaprākṛtavaibhavasya saṃkalpamātreṇa maheśvarasya