अध्याय 8: काल के माप और देवों की आयु

केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते ।
संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः

kena mānena kālesminnāyussaṃkhyā prakalpyate |
saṃkhyārūpasya kālasya kaḥ punaḥ paramo 'vadhiḥ

आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते ।
संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि

āyuṣo 'tra nimeṣākhyamādyamānaṃ pracakṣate |
saṃkhyārūpasya kālasya śāṃttvatītakalāvadhi

अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः ।
तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च

akṣipakṣmaparikṣepo nimeṣaḥ parikalpitaḥ |
tādṛśānāṃ nimeṣāṇāṃ kāṣṭhā daśa ca pañca ca

काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः ।
मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते

kāṣṭhāṃstriṃśatkalā nāma kalāṃstriṃśanmuhūrtakaḥ |
muhūrtānāmapi triṃśadahorātraṃ pracakṣate

त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः

triṃśatsaṃkhyairahorātrairmāsaḥ pakṣadvayātmakaḥ

ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः

jñeyaṃ pitryamahorātraṃ māsaḥ kṛṣṇasitātmakaḥ

मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् ।
लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

māsaistairayanaṃ ṣaḍbhirvarṣaṃ dve cāyanaṃ matam |
laukikenaiva mānena abdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः ।
दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्

etaddivyamahorātramiti śāstrasya niścayaḥ |
dakṣiṇaṃ cāyanaṃ rātristathodagayanaṃ dinam

मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः ।
संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा

māsastriṃśadahorātrairdivyo mānuṣavatsmṛtaḥ |
saṃvatsaro 'pi devānāṃ māsairdvādaśabhistathā

त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि ।
दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः

trīṇi varṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣayutānyapi |
divyassaṃvatsaro jñeyo mānuṣeṇa prakīrtitaḥ

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते ।
चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः

divyenaiva pramāṇena yugasaṃkhyā pravartate |
catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo viduḥ

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते ।
द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः

pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretā vidhīyate |
dvāparaṃ ca kaliścaiva yugānyetāni kṛtsnaśaḥ

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् ।
तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः

catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam |
tasya tāvacchatīsaṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु ।
एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च

itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu |
ekāpāyena vartaṃte sahasrāṇi śatāni ca

एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् ।
चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते

etaddvādaśasāhasraṃ sādhikaṃ ca caturyugam |
caturyugasahasraṃ yatsaṃkalpa iti kathyate

चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते ।
कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः

caturyugaikasaptatyā manoraṃtaramucyate |
kalpe caturdaśaikasminmanūnāṃ parivṛttayaḥ

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च ।
सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः

etena kramayogena kalpamanvaṃtarāṇi ca |
saprajāni vyatītāni śataśo 'tha sahasraśaḥ

अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः ।
शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः

ajñeyatvācca sarveṣāmasaṃkhyeyatayā punaḥ |
śakyo naivānupūrvyādvai teṣāṃ vaktuṃ suvistaraḥ

कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ।
कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते

kalpo nāma divā prokto brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ |
kalpānāṃ vai sahasraṃ ca brāhmaṃ varṣamihocyate

वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् ।
सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः

varṣāṇāmaṣṭasāhasraṃ yacca tadbrahmaṇo yugam |
savanaṃ yugasāhasraṃ brahmaṇaḥ padmajanmanaḥ

सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा ।
कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

savanānāṃ sahasraṃ ca triguṇaṃ trivṛtaṃ tathā |
kalpyate sakalaḥ kālo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः ।
शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च

tasya vai divase yāṃti caturdaśa puraṃdarāḥ |
śatāni māse catvāri viṃśatyā sahitāni ca

अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च ।
चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि

abde pañca sahasrāṇi catvāriṃśadyutāni ca |
catvāriṃśatsahasrāṇi pañca lakṣāṇi cāyuṣi

ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा ।
ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः

brahmā viṣṇordine caiko viṣṇū rudradine tathā |
īśvarasya dine rudrassadākhyasya tatheśvaraḥ

साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः ।
चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि

sākṣācchivasya tatsaṃkhyastathā so 'pi sadāśivaḥ |
catvāriṃśatsahasrāṇi pañcalakṣāṇi cāyuṣi

तस्मिन्साक्षाच्छिवेनैष कालात्मा सम्प्रवर्तते ।
यत्तत्सृष्टेस्समाख्यातं कालान्तरमिह द्विजाः ।
एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम् ।
रात्रिश्च तावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः

tasminsākṣācchivenaiṣa kālātmā sampravartate |
yattatsṛṣṭessamākhyātaṃ kālāntaramiha dvijāḥ |
etatkālāntaraṃ jñeyamaharvai pārameśvaram |
rātriśca tāvatī jñeyā parameśasya kṛtsnaśaḥ

अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः ।
अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्

ahastasya tu yā sṛṣṭī rātriśca pralayaḥ smṛtaḥ |
aharna vidyate tasya na rātririti dhārayet

एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया ।
प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः

eṣopacāraḥ kriyate lokānāṃ hitakāmyayā |
prajāḥ prajānāṃ patayo mūrtayaśca surāsurāḥ

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च ।
तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः

indriyāṇīndriyārthāśca mahābhūtāni pañca ca |
tanmātrāṇyatha bhūtādirbuddhiśca saha daivataḥ

अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः ।
अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः

ahastiṣṭhaṃti sarvāṇi pārameśasya dhīmataḥ |
aharaṃte pralīyante rātryante viśvasaṃbhavaḥ

यो विश्वात्मा कर्मकालस्वभावाद्यर्थे शक्तिर्यस्य नोल्लंघनीया ।
यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शंकराय

yo viśvātmā karmakālasvabhāvādyarthe śaktiryasya nollaṃghanīyā |
yasyaivājñādhīnametatsamastaṃ namastasmai mahate śaṃkarāya