अध्याय 28: अग्नि-सोम रूप जगत और भस्म का रहस्य

देवीं समादधानेन देवेनेदं किमीरितम् ।
अग्निषोमात्मकं विश्वं वागर्थात्मकमित्यपि

devīṃ samādadhānena devenedaṃ kimīritam |
agniṣomātmakaṃ viśvaṃ vāgarthātmakamityapi

आज्ञैकसारमैश्वर्यमाज्ञा त्वमिति चोदितम् ।
तदिदं श्रोतुमिच्छामो यथावदनुपूर्वशः

ājñaikasāramaiśvaryamājñā tvamiti coditam |
tadidaṃ śrotumicchāmo yathāvadanupūrvaśaḥ

अग्निरित्युच्यते रौद्री घोरा या तैजसी तनुः ।
सोमः शाक्तो ऽमृतमयः शक्तेः शान्तिकरी तनुः

agnirityucyate raudrī ghorā yā taijasī tanuḥ |
somaḥ śākto 'mṛtamayaḥ śakteḥ śāntikarī tanuḥ

अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजो विद्या कला स्वयम् ।
भूतसूक्ष्मेषु सर्वेषु त एव रसतेजसी

amṛtaṃ yatpratiṣṭhā sā tejo vidyā kalā svayam |
bhūtasūkṣmeṣu sarveṣu ta eva rasatejasī

द्विविधा तेजसो वृत्तिसूर्यात्मा चानलात्मिका ।
तथैव रसवृत्तिश्च सोमात्मा च जलात्मिका

dvividhā tejaso vṛttisūryātmā cānalātmikā |
tathaiva rasavṛttiśca somātmā ca jalātmikā

विद्युदादिमयन्तेजो मधुरादिमयो रसः ।
तेजोरसविभेदैस्तु धृतमेतच्चराचरम्

vidyudādimayantejo madhurādimayo rasaḥ |
tejorasavibhedaistu dhṛtametaccarācaram

अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते ।
अत एव हि विक्रान्तमग्नीषोमं जगद्धितम्

agneramṛtaniṣpattiramṛtenāgniredhate |
ata eva hi vikrāntamagnīṣomaṃ jagaddhitam

हविषे सस्यसम्पत्तिर्वृष्टिः सस्याभिवृद्धये ।
वृष्टेरेव हविस्तस्मादग्नीषोमधृतं जगत्

haviṣe sasyasampattirvṛṣṭiḥ sasyābhivṛddhaye |
vṛṣṭereva havistasmādagnīṣomadhṛtaṃ jagat

अग्निरूर्ध्वं ज्वलत्येष यावत्सौम्यं परामृतम् ।
यावदग्न्यास्पदं सौम्यममृतं च स्रवत्यधः

agnirūrdhvaṃ jvalatyeṣa yāvatsaumyaṃ parāmṛtam |
yāvadagnyāspadaṃ saumyamamṛtaṃ ca sravatyadhaḥ

अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वतः ।
यावदादहनं चोर्ध्वमधश्चाप्लावनं भवेत्

ata eva hi kālāgniradhastācchaktirūrdhvataḥ |
yāvadādahanaṃ cordhvamadhaścāplāvanaṃ bhavet

आधारशक्त्यैव धृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः ।
तथैव निम्नगः सोमश्शिवशक्तिपदास्पदः

ādhāraśaktyaiva dhṛtaḥ kālāgnirayamūrdhvagaḥ |
tathaiva nimnagaḥ somaśśivaśaktipadāspadaḥ

शिवश्चोर्ध्वमधश्शक्तिरूर्ध्वं शक्तिरधः शिवः ।
तदित्थं शिवशक्तिभ्यान्नाव्याप्तमिह किञ्चन

śivaścordhvamadhaśśaktirūrdhvaṃ śaktiradhaḥ śivaḥ |
taditthaṃ śivaśaktibhyānnāvyāptamiha kiñcana

असकृच्चाग्निना दग्धं जगद्यद्भस्मसात्कृतम् ।
अग्नेर्वीर्यमिदं चाहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः

asakṛccāgninā dagdhaṃ jagadyadbhasmasātkṛtam |
agnervīryamidaṃ cāhustadvīryaṃ bhasma yattataḥ

यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वा स्नाति च भस्मना ।
अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्बद्धः पाशात्प्रमुच्यते

yaścetthaṃ bhasmasadbhāvaṃ jñātvā snāti ca bhasmanā |
agnirityādibhirmantrairbaddhaḥ pāśātpramucyate

अग्नेर्वीर्यं तु यद्भस्म सोमेनाप्लावितम्पुनः ।
अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते

agnervīryaṃ tu yadbhasma somenāplāvitampunaḥ |
ayogayuktyā prakṛteradhikārāya kalpate

योगयुक्त्या तु तद्भस्म प्लाव्यमानं समन्ततः ।
शाक्तेनामृतवर्षेण चाधिकारान्निवर्तयेत्

yogayuktyā tu tadbhasma plāvyamānaṃ samantataḥ |
śāktenāmṛtavarṣeṇa cādhikārānnivartayet

अतो मृत्युंजयायेत्थममृतप्लावनं सदा ।
शिवशक्त्यमृतस्पर्शे लब्धं येन कुतो मृतिः

ato mṛtyuṃjayāyetthamamṛtaplāvanaṃ sadā |
śivaśaktyamṛtasparśe labdhaṃ yena kuto mṛtiḥ

यो वेद दहनं गुह्यं प्लावनं च यथोदितम् ।
अग्नीषोमपदं हित्वा न स भूयो ऽभिजायते

yo veda dahanaṃ guhyaṃ plāvanaṃ ca yathoditam |
agnīṣomapadaṃ hitvā na sa bhūyo 'bhijāyate

शिवाग्निना तनुं दग्ध्वा शक्तिसौम्या मृतेन यः ।
प्लावयेद्योगमार्गेण सो ऽमृतत्वाय कल्पते

śivāgninā tanuṃ dagdhvā śaktisaumyā mṛtena yaḥ |
plāvayedyogamārgeṇa so 'mṛtatvāya kalpate

हृदि कृत्वेममर्थं वै देवेन समुदाहृतम् ।
अग्नीषोमात्मकं विश्वं जगदित्यनुरूपतः

hṛdi kṛtvemamarthaṃ vai devena samudāhṛtam |
agnīṣomātmakaṃ viśvaṃ jagadityanurūpataḥ