अध्याय 29: शब्द और अर्थ रूप जगत: छह अध्व

निवेदयामि जगतो वागर्थात्म्यं कृतं यथा ।
षडध्ववेदनं सम्यक्समासान्न तु विस्तरात्

nivedayāmi jagato vāgarthātmyaṃ kṛtaṃ yathā |
ṣaḍadhvavedanaṃ samyaksamāsānna tu vistarāt

नास्ति कश्चिदशब्दार्थो नापि शब्दो निरर्थकः ।
ततो हि समये शब्दस्सर्वस्सर्वार्थबोधकः

nāsti kaścidaśabdārtho nāpi śabdo nirarthakaḥ |
tato hi samaye śabdassarvassarvārthabodhakaḥ

प्रकृतेः परिणामो ऽयं द्विधा शब्दार्थभावना ।
तामाहुः प्राकृतीं मूर्तिं शिवयोः परमात्मनोः

prakṛteḥ pariṇāmo 'yaṃ dvidhā śabdārthabhāvanā |
tāmāhuḥ prākṛtīṃ mūrtiṃ śivayoḥ paramātmanoḥ

शब्दात्मिका विभूतिर्या सा त्रिधा कथ्यते बुधैः ।
स्थूला सूक्ष्मा परा चेति स्थूला या श्रुतिगोचरा

śabdātmikā vibhūtiryā sā tridhā kathyate budhaiḥ |
sthūlā sūkṣmā parā ceti sthūlā yā śrutigocarā

सूक्ष्मा चिन्तामयी प्रोक्ता चिंतया रहिता परा ।
या शक्तिः सा परा शक्तिश्शिवतत्त्वसमाश्रया

sūkṣmā cintāmayī proktā ciṃtayā rahitā parā |
yā śaktiḥ sā parā śaktiśśivatattvasamāśrayā

ज्ञानशक्तिसमायोगादिच्छोपोद्बलिका तथा ।
सर्वशक्तिसमष्ट्यात्मा शक्तितत्त्वसमाख्यया

jñānaśaktisamāyogādicchopodbalikā tathā |
sarvaśaktisamaṣṭyātmā śaktitattvasamākhyayā

समस्तकार्यजातस्य मूलप्रकृतितां गता ।
सैव कुण्डलिनी माया शुद्धाध्वपरमा सती

samastakāryajātasya mūlaprakṛtitāṃ gatā |
saiva kuṇḍalinī māyā śuddhādhvaparamā satī

सा विभागस्वरूपैव षडध्वात्मा विजृंभते ।
तत्र शब्दास्त्रयो ऽध्वानस्त्रयश्चार्थाः समीरिताः

sā vibhāgasvarūpaiva ṣaḍadhvātmā vijṛṃbhate |
tatra śabdāstrayo 'dhvānastrayaścārthāḥ samīritāḥ

सर्वेषामपि वै पुंसां नैजशुद्ध्यनुरूपतः ।
लयभोगाधिकारास्स्युस्सर्वतत्त्वविभागतः

sarveṣāmapi vai puṃsāṃ naijaśuddhyanurūpataḥ |
layabhogādhikārāssyussarvatattvavibhāgataḥ

कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम् ।
परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः

kalābhistāni tattvāni vyāptānyeva yathātatham |
parasyāḥ prakṛterādau pañcadhā pariṇāmataḥ

कलाश्च ता निवृत्त्याद्याः पर्याप्ता इति निश्चयः ।
मंत्राध्वा च पदाध्वा च वर्णाध्वा चेति शब्दतः

kalāśca tā nivṛttyādyāḥ paryāptā iti niścayaḥ |
maṃtrādhvā ca padādhvā ca varṇādhvā ceti śabdataḥ

भुवनाध्वा च तत्त्वाध्वा कलाध्वा चार्थतः क्रमात् ।
अत्रान्योन्यं च सर्वेषां व्याप्यव्यापकतोच्यते

bhuvanādhvā ca tattvādhvā kalādhvā cārthataḥ kramāt |
atrānyonyaṃ ca sarveṣāṃ vyāpyavyāpakatocyate

मंत्राः सर्वैः पदैर्व्याप्ता वाक्यभावात्पदानि च ।
वर्णैर्वर्णसमूहं हि पदमाहुर्विपश्चितः

maṃtrāḥ sarvaiḥ padairvyāptā vākyabhāvātpadāni ca |
varṇairvarṇasamūhaṃ hi padamāhurvipaścitaḥ

वर्णास्तु भुवनैर्व्याप्तास्तेषां तेषूपलंभनात् ।
भुवनान्यपि तत्त्वौघैरुत्पत्त्यांतर्बहिष्क्रमात्

varṇāstu bhuvanairvyāptāsteṣāṃ teṣūpalaṃbhanāt |
bhuvanānyapi tattvaughairutpattyāṃtarbahiṣkramāt

व्याप्तानि कारणैस्तत्त्वैरारब्धत्वादनेकशः ।
अंतरादुत्थितानीह भुवनानि तु कानिचित्

vyāptāni kāraṇaistattvairārabdhatvādanekaśaḥ |
aṃtarādutthitānīha bhuvanāni tu kānicit

पौराणिकानि चान्यानि विज्ञेयानि शिवागमे ।
सांख्ययोगप्रसिद्धानि तत्त्वान्यपि च कानिचित्

paurāṇikāni cānyāni vijñeyāni śivāgame |
sāṃkhyayogaprasiddhāni tattvānyapi ca kānicit

शिवशास्त्रप्रसिद्धानि ततोन्यान्यपि कृत्स्नशः ।
कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम्

śivaśāstraprasiddhāni tatonyānyapi kṛtsnaśaḥ |
kalābhistāni tattvāni vyāptānyeva yathātatham

परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः ।
कलाश्च ता निवृत्त्याद्या व्याप्ताः पञ्च यथोत्तरम्

parasyāḥ prakṛterādau pañcadhā pariṇāmataḥ |
kalāśca tā nivṛttyādyā vyāptāḥ pañca yathottaram

व्यापिकातः परा शक्तिरविभक्ता षडध्वनाम् ।
परप्रकृतिभावस्य तत्सत्त्वाच्छिवतत्त्वतः

vyāpikātaḥ parā śaktiravibhaktā ṣaḍadhvanām |
paraprakṛtibhāvasya tatsattvācchivatattvataḥ

शक्त्यादि च पृथिव्यन्तं शिवतत्त्वसमुद्भवम् ।
व्याप्तमेकेन तेनैव मृदा कुंभादिकं यथा

śaktyādi ca pṛthivyantaṃ śivatattvasamudbhavam |
vyāptamekena tenaiva mṛdā kuṃbhādikaṃ yathā

शैवं तत्परमं धाम यत्प्राप्यं षड्भिरध्वभिः ।
व्यापिका ऽव्यापिका शक्तिः पञ्चतत्त्वविशोधनात्

śaivaṃ tatparamaṃ dhāma yatprāpyaṃ ṣaḍbhiradhvabhiḥ |
vyāpikā 'vyāpikā śaktiḥ pañcatattvaviśodhanāt

निवृत्त्या रुद्रपर्यन्तं स्थितिरण्डस्य शोध्यते ।
प्रतिष्ठया तदूर्ध्वं तु यावदव्यक्तगोचरम्

nivṛttyā rudraparyantaṃ sthitiraṇḍasya śodhyate |
pratiṣṭhayā tadūrdhvaṃ tu yāvadavyaktagocaram

तदूर्ध्वं विद्यया मध्ये यावद्विश्वेश्वरावधि ।
शान्त्या तदूर्ध्वं मध्वान्ते विशुद्धिः शान्त्यतीतया

tadūrdhvaṃ vidyayā madhye yāvadviśveśvarāvadhi |
śāntyā tadūrdhvaṃ madhvānte viśuddhiḥ śāntyatītayā

यामाहुः परमं व्योम परप्रकृतियोगतः ।
एतानि पञ्चतत्त्वानि यैर्व्याप्तमखिलं जगत्

yāmāhuḥ paramaṃ vyoma paraprakṛtiyogataḥ |
etāni pañcatattvāni yairvyāptamakhilaṃ jagat

तत्रैव सर्वमेवेदं द्रष्टव्यं खलु साधकैः ।
अध्वव्याप्तिमविज्ञाय शुद्धिं यः कर्तुमिच्छति

tatraiva sarvamevedaṃ draṣṭavyaṃ khalu sādhakaiḥ |
adhvavyāptimavijñāya śuddhiṃ yaḥ kartumicchati

स विप्रलम्भकः शुद्धेर्नालम्प्रापयितुं फलम् ।
वृथा परिश्रमस्तस्य निरयायैव केवलम्

sa vipralambhakaḥ śuddhernālamprāpayituṃ phalam |
vṛthā pariśramastasya nirayāyaiva kevalam

शक्तिपातसमायोगादृते तत्त्वानि तत्त्वतः ।
तद्व्याप्तिस्तद्विवृद्धिश्च ज्ञातुमेवं न शक्यते

śaktipātasamāyogādṛte tattvāni tattvataḥ |
tadvyāptistadvivṛddhiśca jñātumevaṃ na śakyate

शक्तिराज्ञा परा शैवी चिद्रूपा मरमेश्वरी ।
शिवो ऽधितिष्ठत्यखिलं यया कारणभूतया

śaktirājñā parā śaivī cidrūpā marameśvarī |
śivo 'dhitiṣṭhatyakhilaṃ yayā kāraṇabhūtayā

नात्मनो नैव मायैषा न विकारो विचारतः ।
न बंधो नापि मुक्तिश्च बंधमुक्तिविधायिनी

nātmano naiva māyaiṣā na vikāro vicārataḥ |
na baṃdho nāpi muktiśca baṃdhamuktividhāyinī

सर्वैश्वर्यपराकाष्टा शिवस्य व्यभिचारिणी ।
समानधर्मिणी तस्य तैस्तैर्भावैर्विशेषतः

sarvaiśvaryaparākāṣṭā śivasya vyabhicāriṇī |
samānadharmiṇī tasya taistairbhāvairviśeṣataḥ

स तयैव गृही सापि तेनैव गृहिणी सदा ।
तयोरपत्यं यत्कार्यं परप्रकृतिजं जगत्

sa tayaiva gṛhī sāpi tenaiva gṛhiṇī sadā |
tayorapatyaṃ yatkāryaṃ paraprakṛtijaṃ jagat

स कर्ता कारणं सेति तयोर्भेदो व्यवस्थितः ।
एक एव शिवः साक्षाद्द्विधा ऽसौ समवस्थितः

sa kartā kāraṇaṃ seti tayorbhedo vyavasthitaḥ |
eka eva śivaḥ sākṣāddvidhā 'sau samavasthitaḥ

स्त्रीपुंसभावेन तयोर्भेद इत्यपि केचन ।
अपरे तु परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी

strīpuṃsabhāvena tayorbheda ityapi kecana |
apare tu parā śaktiḥ śivasya samavāyinī

प्रभेव भानोश्चिद्रूपा भिन्नैवेति व्यवस्थितः ।
तस्माच्छिवः परो हेतुस्तस्याज्ञा परमेश्वरी

prabheva bhānościdrūpā bhinnaiveti vyavasthitaḥ |
tasmācchivaḥ paro hetustasyājñā parameśvarī

तयैव प्रेरिता शैवी मूलप्रकृतिरव्यया ।
महामाया च माया च प्रकृतिस्त्रिगुणेति च

tayaiva preritā śaivī mūlaprakṛtiravyayā |
mahāmāyā ca māyā ca prakṛtistriguṇeti ca

त्रिविधा कार्यवेधेन सा प्रसूते षडध्वनः ।
स वागर्थमयश्चाध्वा षड्विधो निखिलं जगत्

trividhā kāryavedhena sā prasūte ṣaḍadhvanaḥ |
sa vāgarthamayaścādhvā ṣaḍvidho nikhilaṃ jagat

अस्यैव विस्तरं प्राहुः शास्त्रजातमशेषतः

asyaiva vistaraṃ prāhuḥ śāstrajātamaśeṣataḥ