अध्याय 27: मन्दर पर शिव और गौरी का पुनर्मिलन

कृत्वा गौरं वपुर्दिव्यं देवी गिरिवरात्मजा ।
कथं ददर्श भर्तारं प्रविष्टा मन्दितं सती

kṛtvā gauraṃ vapurdivyaṃ devī girivarātmajā |
kathaṃ dadarśa bhartāraṃ praviṣṭā manditaṃ satī

प्रवेशसमये तस्या भवनद्वारगोचरैः ।
गणेशैः किं कृतं देवस्तान्दृष्ट्वा किन्तदा ऽकरोत्

praveśasamaye tasyā bhavanadvāragocaraiḥ |
gaṇeśaiḥ kiṃ kṛtaṃ devastāndṛṣṭvā kintadā 'karot

प्रवक्तुमंजसा ऽशक्यः तादृशः परमो रसः ।
येन प्रणयगर्भेण भावो भाववतां हृतः

pravaktumaṃjasā 'śakyaḥ tādṛśaḥ paramo rasaḥ |
yena praṇayagarbheṇa bhāvo bhāvavatāṃ hṛtaḥ

द्वास्थैस्ससंभ्रमैरेव देवो देव्यागमोत्सुकः ।
शंकमाना प्रविष्टान्तस्तञ्च सा समपश्यत

dvāsthaissasaṃbhramaireva devo devyāgamotsukaḥ |
śaṃkamānā praviṣṭāntastañca sā samapaśyata

तैस्तैः प्रणयभावैश्च भवनान्तरवर्तिभिः ।
गणेन्द्रैर्वन्दिता वाचा प्रणनाम त्रियम्बकम्

taistaiḥ praṇayabhāvaiśca bhavanāntaravartibhiḥ |
gaṇendrairvanditā vācā praṇanāma triyambakam

प्रणम्य नोत्थिता यावत्तावत्तां परमेश्वरः ।
प्रगृह्य दोर्भ्यामाश्लिष्य परितः परया मुदा

praṇamya notthitā yāvattāvattāṃ parameśvaraḥ |
pragṛhya dorbhyāmāśliṣya paritaḥ parayā mudā

स्वांके धर्तुं प्रवृत्तो ऽपि सा पर्यंके न्यषीदत ।
पर्यंकतो बलाद्देवीं सोङ्कमारोप्य सुस्मिताम्

svāṃke dhartuṃ pravṛtto 'pi sā paryaṃke nyaṣīdata |
paryaṃkato balāddevīṃ soṅkamāropya susmitām

सस्मितो विवृतैर्नेत्रैस्तद्वक्त्रं प्रपिबन्निव ।
तया संभाषणायेशः पूर्वभाषितमब्रवीत्

sasmito vivṛtairnetraistadvaktraṃ prapibanniva |
tayā saṃbhāṣaṇāyeśaḥ pūrvabhāṣitamabravīt

सा दशा च व्यतीता किं तव सर्वांगसुन्दरि ।
यस्यामनुनयोपायः को ऽपि कोपान्न लभ्यते

sā daśā ca vyatītā kiṃ tava sarvāṃgasundari |
yasyāmanunayopāyaḥ ko 'pi kopānna labhyate

स्वेच्छयापि न कालीति नान्यवर्णवतीति च ।
त्वत्स्वभावाहृतं चित्तं सुभ्रु चिंतावहं मम

svecchayāpi na kālīti nānyavarṇavatīti ca |
tvatsvabhāvāhṛtaṃ cittaṃ subhru ciṃtāvahaṃ mama

विस्मृतः परमो भावः कथं स्वेच्छांगयोगतः ।
न सम्भवन्ति ये तत्र चित्तकालुष्यहेतवः

vismṛtaḥ paramo bhāvaḥ kathaṃ svecchāṃgayogataḥ |
na sambhavanti ye tatra cittakāluṣyahetavaḥ

पृथग्जनवदन्योन्यं विप्रियस्यापि कारणम् ।
आवयोरपि यद्यस्ति नास्त्येवैतच्चराचरम्

pṛthagjanavadanyonyaṃ vipriyasyāpi kāraṇam |
āvayorapi yadyasti nāstyevaitaccarācaram

अहमग्निशिरोनिष्ठस्त्वं सोमशिरसि स्थिता ।
अग्नीषोमात्मकं विश्वमावाभ्यां समधिष्ठितम्

ahamagniśironiṣṭhastvaṃ somaśirasi sthitā |
agnīṣomātmakaṃ viśvamāvābhyāṃ samadhiṣṭhitam

जगद्धिताय चरतोः स्वेच्छाधृतशरीरयोः ।
आवयोर्विप्रयोगे हि स्यान्निरालम्बनं जगत्

jagaddhitāya caratoḥ svecchādhṛtaśarīrayoḥ |
āvayorviprayoge hi syānnirālambanaṃ jagat

अस्ति हेत्वन्तरं चात्र शास्त्रयुक्तिविनिश्चितम् ।
वागर्थमिव मे वैतज्जगत्स्थावरजंगमम्

asti hetvantaraṃ cātra śāstrayuktiviniścitam |
vāgarthamiva me vaitajjagatsthāvarajaṃgamam

त्वं हि वागमृतं साक्षादहमर्थामृतं परम् ।
द्वयमप्यमृतं कस्माद्वियुक्तमुपपद्यते

tvaṃ hi vāgamṛtaṃ sākṣādahamarthāmṛtaṃ param |
dvayamapyamṛtaṃ kasmādviyuktamupapadyate

विद्याप्रत्यायिका त्वं मे वेद्यो ऽहं प्रत्ययात्तव ।
विद्यावेद्यात्मनोरेव विश्लेषः कथमावयोः

vidyāpratyāyikā tvaṃ me vedyo 'haṃ pratyayāttava |
vidyāvedyātmanoreva viśleṣaḥ kathamāvayoḥ

न कर्मणा सृजामीदं जगत्प्रतिसृजामि च ।
सर्वस्याज्ञैकलभ्यत्वादाज्ञात्वं हि गरीयसी

na karmaṇā sṛjāmīdaṃ jagatpratisṛjāmi ca |
sarvasyājñaikalabhyatvādājñātvaṃ hi garīyasī

आज्ञैकसारमैश्वर्यं यस्मात्स्वातंत्र्यलक्षणम् ।
आज्ञया विप्रयुक्तस्य चैश्वर्यं मम कीदृशम्

ājñaikasāramaiśvaryaṃ yasmātsvātaṃtryalakṣaṇam |
ājñayā viprayuktasya caiśvaryaṃ mama kīdṛśam

न कदाचिदवस्थानमावयोर्विप्रयुक्तयोः ।
देवानां कार्यमुद्दिश्य लीलोक्तिं कृतवानहम्

na kadācidavasthānamāvayorviprayuktayoḥ |
devānāṃ kāryamuddiśya līloktiṃ kṛtavānaham

त्वयाप्यविदितं नास्ति कथं कुपितवत्यसि ।
ततस्त्रिलोकरक्षार्थे कोपो मय्यपि ते कृतः

tvayāpyaviditaṃ nāsti kathaṃ kupitavatyasi |
tatastrilokarakṣārthe kopo mayyapi te kṛtaḥ

यदनर्थाय भूतानां न तदस्ति खलु त्वयि ।
इति प्रियंवदे साक्षादीश्वरे परमेश्वरे

yadanarthāya bhūtānāṃ na tadasti khalu tvayi |
iti priyaṃvade sākṣādīśvare parameśvare

शृंगारभावसाराणां जन्मभूमिरकृत्रिमा ।
स्वभर्त्रा ललितन्तथ्यमुक्तं मत्वा स्मितोत्तरम्

śṛṃgārabhāvasārāṇāṃ janmabhūmirakṛtrimā |
svabhartrā lalitantathyamuktaṃ matvā smitottaram

लज्जया न किमप्यूचे कौशिकी वर्णनात्परम् ।
तदेव वर्णयाम्यद्य शृणु देव्याश्च वर्णनम्

lajjayā na kimapyūce kauśikī varṇanātparam |
tadeva varṇayāmyadya śṛṇu devyāśca varṇanam

किं देवेन न सा दृष्टा या सृष्टा कौशिकी मया ।
तादृशी कन्यका लोके न भूता न भविष्यति

kiṃ devena na sā dṛṣṭā yā sṛṣṭā kauśikī mayā |
tādṛśī kanyakā loke na bhūtā na bhaviṣyati

तस्या वीर्यं बलं विन्ध्यनिलयं विजयं तथा ।
शुंभस्य च निशुंभस्य मारणे च रणे तयोः

tasyā vīryaṃ balaṃ vindhyanilayaṃ vijayaṃ tathā |
śuṃbhasya ca niśuṃbhasya māraṇe ca raṇe tayoḥ

प्रत्यक्षफलदानं च लोकाय भजते सदा ।
लोकानां रक्षणं शश्वद्ब्रह्मा विज्ञापयिष्यति

pratyakṣaphaladānaṃ ca lokāya bhajate sadā |
lokānāṃ rakṣaṇaṃ śaśvadbrahmā vijñāpayiṣyati

इति संभाषमाणाया देव्या एवाज्ञया तदा ।
व्याघ्रः सख्या समानीय पुरो ऽवस्थापितस्तदा

iti saṃbhāṣamāṇāyā devyā evājñayā tadā |
vyāghraḥ sakhyā samānīya puro 'vasthāpitastadā

तं प्रेक्ष्याह पुनर्देवी देवानीतमुपायतम् ।
व्याघ्रं पश्य न चानेन सदृशो मदुपासकः

taṃ prekṣyāha punardevī devānītamupāyatam |
vyāghraṃ paśya na cānena sadṛśo madupāsakaḥ

अनेन दुष्टसंघेभ्यो रक्षितं मत्तपोवनम् ।
अतीव मम भक्तश्च विश्रब्धश्च स्वरक्षणात्

anena duṣṭasaṃghebhyo rakṣitaṃ mattapovanam |
atīva mama bhaktaśca viśrabdhaśca svarakṣaṇāt

स्वदेशं च परित्यज्य प्रसादार्थं समागतः ।
यदि प्रीतिरभून्मत्तः परां प्रीतिं करोषि मे

svadeśaṃ ca parityajya prasādārthaṃ samāgataḥ |
yadi prītirabhūnmattaḥ parāṃ prītiṃ karoṣi me

नित्यमन्तःपुरद्वारि नियोगान्नन्दिनः स्वयम् ।
रक्षिभिस्सह तच्चिह्नैर्वर्ततामयमीश्वर

nityamantaḥpuradvāri niyogānnandinaḥ svayam |
rakṣibhissaha taccihnairvartatāmayamīśvara

मधुरं प्रणयोदर्कं श्रुत्वा देव्याः शुभं वचः ।
प्रीतो ऽस्मीत्याह तं देवस्स चादृश्यत तत्क्षणात्

madhuraṃ praṇayodarkaṃ śrutvā devyāḥ śubhaṃ vacaḥ |
prīto 'smītyāha taṃ devassa cādṛśyata tatkṣaṇāt

बिभ्रद्वेत्रलतां हैमीं रत्नचित्रं च कंचुकम् ।
छुरिकामुरगप्रख्यां गणेशो रक्षवेषधृक्

bibhradvetralatāṃ haimīṃ ratnacitraṃ ca kaṃcukam |
churikāmuragaprakhyāṃ gaṇeśo rakṣaveṣadhṛk

यस्मात्सोमो महादेवो नन्दी चानेन नन्दितः ।
सोमनन्दीति विख्यातस्तस्मादेष समाख्यया

yasmātsomo mahādevo nandī cānena nanditaḥ |
somanandīti vikhyātastasmādeṣa samākhyayā

इत्थं देव्याः प्रियं कृत्वा देवश्चर्धेन्दुभूषणः ।
भूषयामास तन्दिव्यैर्भूषणै रत्नभूषितैः

itthaṃ devyāḥ priyaṃ kṛtvā devaścardhendubhūṣaṇaḥ |
bhūṣayāmāsa tandivyairbhūṣaṇai ratnabhūṣitaiḥ

ततस्स गौरीं गिरिशो गिरीन्द्रजां सगौरवां सर्वमनोहरां हरः ।
पर्यंकमारोप्य वरांगभूषणैर्विभूषयामास शशांकभूषणः

tatassa gaurīṃ giriśo girīndrajāṃ sagauravāṃ sarvamanoharāṃ haraḥ |
paryaṃkamāropya varāṃgabhūṣaṇairvibhūṣayāmāsa śaśāṃkabhūṣaṇaḥ