अध्याय 23: शिव देवताओं को क्षमा कर पूर्ववत् करते हैं

इति सञ्छिन्नभिन्नांगा देवा विष्णुपुरोगमाः ।
क्षणात्कष्टां दशामेत्य त्रेसुः स्तोकावशेषिता

iti sañchinnabhinnāṃgā devā viṣṇupurogamāḥ |
kṣaṇātkaṣṭāṃ daśāmetya tresuḥ stokāvaśeṣitā

त्रस्तांस्तान्समरे वीरान् देवानन्यांश्च वै गणाः ।
प्रमथाः परमक्रुद्धा वीरभद्रप्रणोदिताः

trastāṃstānsamare vīrān devānanyāṃśca vai gaṇāḥ |
pramathāḥ paramakruddhā vīrabhadrapraṇoditāḥ

प्रगृह्य च तथा दोषं निगडैरायसैर्दृढैः ।
बबन्धुः पाणिपादेषु कंधरेषूदरेषु च

pragṛhya ca tathā doṣaṃ nigaḍairāyasairdṛḍhaiḥ |
babandhuḥ pāṇipādeṣu kaṃdhareṣūdareṣu ca

तस्मिन्नवसरे ब्रह्मा भद्रमद्रीन्द्रजानुतम् ।
सारथ्याल्लब्धवात्सल्यः प्रार्थयन् प्रणतो ऽब्रवीत्

tasminnavasare brahmā bhadramadrīndrajānutam |
sārathyāllabdhavātsalyaḥ prārthayan praṇato 'bravīt

अलं क्रोधेन भगवन्नष्टाश्चैते दिवौकसः ।
प्रसीद क्षम्यतां सर्वं रोमजैस्सह सुव्रत

alaṃ krodhena bhagavannaṣṭāścaite divaukasaḥ |
prasīda kṣamyatāṃ sarvaṃ romajaissaha suvrata

एवं विज्ञापितस्तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
शमं जगाम संप्रीतो गणपस्तस्य गौरवात्

evaṃ vijñāpitastena brahmaṇā parameṣṭhinā |
śamaṃ jagāma saṃprīto gaṇapastasya gauravāt

देवाश्च लब्धावसरा देवदेवस्य मंत्रिणः ।
धारयन्तो ऽञ्जलीन्मूर्ध्नि तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः

devāśca labdhāvasarā devadevasya maṃtriṇaḥ |
dhārayanto 'ñjalīnmūrdhni tuṣṭuvurvividhaiḥ stavaiḥ

नमः शिवाय शान्ताय यज्ञहन्त्रे त्रिशूलिने

namaḥ śivāya śāntāya yajñahantre triśūline

रुद्रभद्राय रुद्राणां पतये रुद्रभूतये
कालाग्निरुद्ररूपाय कालकामांगहारिणे ।
देवतानां शिरोहन्त्रे दक्षस्य च दुरात्मनः

rudrabhadrāya rudrāṇāṃ pataye rudrabhūtaye
kālāgnirudrarūpāya kālakāmāṃgahāriṇe |
devatānāṃ śirohantre dakṣasya ca durātmanaḥ

संसर्गादस्य पापस्य दक्षस्याक्लिष्टकर्मणः ।
शासिताः समरे वीर त्वया वयमनिन्दिता

saṃsargādasya pāpasya dakṣasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
śāsitāḥ samare vīra tvayā vayamaninditā

दग्धाश्चामी वयं सर्वे त्वत्तो भीताश्च भो प्रभो ।
त्वमेव गतिरस्माकं त्राहि नश्शरणागतान्

dagdhāścāmī vayaṃ sarve tvatto bhītāśca bho prabho |
tvameva gatirasmākaṃ trāhi naśśaraṇāgatān

तुष्टस्त्वेवं स्तुतो देवान् विसृज्य निगडात्प्रभुः ।
आनयद्देवदेवस्य समीपममरानिह

tuṣṭastvevaṃ stuto devān visṛjya nigaḍātprabhuḥ |
ānayaddevadevasya samīpamamarāniha

देवोपि तत्र भगवानन्तरिक्षे स्थितः प्रभुः ।
सगणः सर्वगः शर्वस्सर्वलोकमहेश्वरः

devopi tatra bhagavānantarikṣe sthitaḥ prabhuḥ |
sagaṇaḥ sarvagaḥ śarvassarvalokamaheśvaraḥ

तं दृष्ट्वा परमेशानं देवा विष्णुपुरोगमाः ।
प्रीता अपि च भीताश्च नमश्चक्रुर्महेश्वरम्

taṃ dṛṣṭvā parameśānaṃ devā viṣṇupurogamāḥ |
prītā api ca bhītāśca namaścakrurmaheśvaram

दृष्ट्वा तानमरान्भीतान्प्रणतार्तिहरो हरः ।
इदमाह महादेवः प्रहसन् प्रेक्ष्य पार्वतीम्

dṛṣṭvā tānamarānbhītānpraṇatārtiharo haraḥ |
idamāha mahādevaḥ prahasan prekṣya pārvatīm

माभैष्ट त्रिदशास्सर्वे यूयं वै मामिकाः प्रजाः ।
अनुग्रहार्थमेवेह धृतो दंडः कृपालुना

mābhaiṣṭa tridaśāssarve yūyaṃ vai māmikāḥ prajāḥ |
anugrahārthameveha dhṛto daṃḍaḥ kṛpālunā

भवतां निर्जराणां हि क्षान्तो ऽस्माभिर्व्यतिक्रमः ।
क्रुद्धेष्वस्मासु युष्माकं न स्थितिर्न च जीवितम्

bhavatāṃ nirjarāṇāṃ hi kṣānto 'smābhirvyatikramaḥ |
kruddheṣvasmāsu yuṣmākaṃ na sthitirna ca jīvitam

इत्युक्तास्त्रिदशास्सर्वे शर्वेणामिततेजसा ।
सद्यो विगतसन्देहा ननृतुर्विबुधा मुदा

ityuktāstridaśāssarve śarveṇāmitatejasā |
sadyo vigatasandehā nanṛturvibudhā mudā

प्रसन्नमनसो भूत्वानन्दविह्वलमानसाः ।
स्तुतिमारेभिरे कर्तुं शंकरस्य दिवौकसः

prasannamanaso bhūtvānandavihvalamānasāḥ |
stutimārebhire kartuṃ śaṃkarasya divaukasaḥ

त्वमेव देवाखिललोककर्ता पाता च हर्ता परमेश्वरो ऽसि ।
कविष्णुरुद्राख्यस्वरूपभेदै रजस्तमस्सत्त्वधृतात्ममूर्ते

tvameva devākhilalokakartā pātā ca hartā parameśvaro 'si |
kaviṣṇurudrākhyasvarūpabhedai rajastamassattvadhṛtātmamūrte

सर्वमूर्ते नमस्ते ऽस्तु विश्वभावन पावन ।
अमूर्ते भक्तहेतोर्हि गृहीताकृतिसौख्यद

sarvamūrte namaste 'stu viśvabhāvana pāvana |
amūrte bhaktahetorhi gṛhītākṛtisaukhyada

चंद्रो ऽगदो हि देवेश कृपातस्तव शंकर ।
निमज्जनान्मृतः प्राप सुखं मिहिरजाजलिः

caṃdro 'gado hi deveśa kṛpātastava śaṃkara |
nimajjanānmṛtaḥ prāpa sukhaṃ mihirajājaliḥ

सीमन्तिनी हतधवा तव पूजनतः प्रभो ।
सौभाग्यमतुलं प्राप सोमवारव्रतात्सुतान्

sīmantinī hatadhavā tava pūjanataḥ prabho |
saubhāgyamatulaṃ prāpa somavāravratātsutān

श्रीकराय ददौ देवः स्वीयं पदमनुत्तमम् ।
सुदर्शनमरक्षस्त्वं नृपमंडलभीतितः

śrīkarāya dadau devaḥ svīyaṃ padamanuttamam |
sudarśanamarakṣastvaṃ nṛpamaṃḍalabhītitaḥ

मेदुरं तारयामास सदारं च घृणानिधिः ।
शारदां विधवां चक्रे सधवां क्रियया भवान्

meduraṃ tārayāmāsa sadāraṃ ca ghṛṇānidhiḥ |
śāradāṃ vidhavāṃ cakre sadhavāṃ kriyayā bhavān

भद्रायुषो विपत्तिं च विच्छिद्य त्वमदाः सुखम् ।
सौमिनी भवबन्धाद्वै मुक्ता ऽभूत्तव सेवनात्

bhadrāyuṣo vipattiṃ ca vicchidya tvamadāḥ sukham |
sauminī bhavabandhādvai muktā 'bhūttava sevanāt

त्वं शंभो कहरीशाश्च रजस्सत्त्वतमोगुणैः ।
कर्ता पाता तथा हर्ता जनानुग्रहकांक्षया

tvaṃ śaṃbho kaharīśāśca rajassattvatamoguṇaiḥ |
kartā pātā tathā hartā janānugrahakāṃkṣayā

सर्वगर्वापहारी च सर्वतेजोविलासकः ।
सर्वविद्यादिगूढश्च सर्वानुग्रहकारकः

sarvagarvāpahārī ca sarvatejovilāsakaḥ |
sarvavidyādigūḍhaśca sarvānugrahakārakaḥ

त्वत्तः सर्वं च त्वं सर्वं त्वयि सर्वं गिरीश्वर ।
त्राहि त्राहि पुनस्त्राहि कृपां कुरु ममोपरि

tvattaḥ sarvaṃ ca tvaṃ sarvaṃ tvayi sarvaṃ girīśvara |
trāhi trāhi punastrāhi kṛpāṃ kuru mamopari

अथास्मिन्नन्तरे ब्रह्मा प्रणिपत्य कृतांजलिः ।
एवं त्ववसरं प्राप्य व्यज्ञापयत शूलिने

athāsminnantare brahmā praṇipatya kṛtāṃjaliḥ |
evaṃ tvavasaraṃ prāpya vyajñāpayata śūline

जय देव महादेव प्रणतार्तिविभंजन ।
ईदृशेष्वपराधेषु को ऽन्यस्त्वत्तः प्रसीदति

jaya deva mahādeva praṇatārtivibhaṃjana |
īdṛśeṣvaparādheṣu ko 'nyastvattaḥ prasīdati

लब्धमानो भविष्यंति ये पुरा निहिता मृधे ।
प्रत्यापत्तिर्न कस्य स्यात्प्रसन्ने परमेश्वरे

labdhamāno bhaviṣyaṃti ye purā nihitā mṛdhe |
pratyāpattirna kasya syātprasanne parameśvare

यदिदं देवदेवानां कृतमन्तुषु दूषणम् ।
तदिदं भूषणं मन्येत अंगीकारगौरवात्

yadidaṃ devadevānāṃ kṛtamantuṣu dūṣaṇam |
tadidaṃ bhūṣaṇaṃ manyeta aṃgīkāragauravāt

इति विज्ञाप्यमानस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
विलोक्य वदनं देव्या देवदेवस्स्मयन्निव

iti vijñāpyamānastu brahmaṇā parameṣṭhinā |
vilokya vadanaṃ devyā devadevassmayanniva

पुत्रभूतस्य वात्सल्याद्ब्रह्मणः पद्मजन्मनः ।
देवादीनां यथापूर्वमंगानि प्रददौ प्रभुः

putrabhūtasya vātsalyādbrahmaṇaḥ padmajanmanaḥ |
devādīnāṃ yathāpūrvamaṃgāni pradadau prabhuḥ

प्रथमाद्यैश्च या देव्यो दंडिता देवमातरः ।
तासामपि यथापूर्वाण्यंगानि गिरिशो ददौ

prathamādyaiśca yā devyo daṃḍitā devamātaraḥ |
tāsāmapi yathāpūrvāṇyaṃgāni giriśo dadau

दक्षस्य भगवानेव स्वयं ब्रह्मा पितामहः ।
तत्पापानुगुणं चक्रे जरच्छागमुखं मुखम्

dakṣasya bhagavāneva svayaṃ brahmā pitāmahaḥ |
tatpāpānuguṇaṃ cakre jaracchāgamukhaṃ mukham

सो ऽपि संज्ञां ततो लब्ध्वा स दृष्ट्वा जीवितः सुधी ।
भीतः कृताञ्जलिः शंभुं तुष्टाव प्रलपन्बहु

so 'pi saṃjñāṃ tato labdhvā sa dṛṣṭvā jīvitaḥ sudhī |
bhītaḥ kṛtāñjaliḥ śaṃbhuṃ tuṣṭāva pralapanbahu

जय देव जगन्नाथ लोकानुग्रहकारक ।
कृपां कुरु महेशानापराधं मे क्षमस्व ह

jaya deva jagannātha lokānugrahakāraka |
kṛpāṃ kuru maheśānāparādhaṃ me kṣamasva ha

कर्ता भर्ता च हर्ता च त्वमेव जगतां प्रभो ।
मया ज्ञातं विशेषेण विष्ण्वादिसकलेश्वरः

kartā bhartā ca hartā ca tvameva jagatāṃ prabho |
mayā jñātaṃ viśeṣeṇa viṣṇvādisakaleśvaraḥ

त्वयैव विततं सर्वं व्याप्तं सृष्टं न नाशितम् ।
न हि त्वदधिकाः केचिदीशास्ते ऽच्युतकादयः

tvayaiva vitataṃ sarvaṃ vyāptaṃ sṛṣṭaṃ na nāśitam |
na hi tvadadhikāḥ kecidīśāste 'cyutakādayaḥ

तं तथा व्याकुलं भीतं प्रलपंतं कृतागसम् ।
स्मयन्निवावदत्प्रेक्ष्य मा भैरिति घृणानिधिः

taṃ tathā vyākulaṃ bhītaṃ pralapaṃtaṃ kṛtāgasam |
smayannivāvadatprekṣya mā bhairiti ghṛṇānidhiḥ

तथोक्त्वा ब्रह्मणस्तस्य पितुः प्रियचिकीर्षया ।
गाणपत्यं ददौ तस्मै दक्षायाक्षयमीश्वरः

tathoktvā brahmaṇastasya pituḥ priyacikīrṣayā |
gāṇapatyaṃ dadau tasmai dakṣāyākṣayamīśvaraḥ

ततो ब्रह्मादयो देवा अभिवंद्य कृत ंजलिः ।
तुष्टुवुः प्रश्रया वाचा शंकरं गिरिजाधिपम्

tato brahmādayo devā abhivaṃdya kṛta ṃjaliḥ |
tuṣṭuvuḥ praśrayā vācā śaṃkaraṃ girijādhipam

जय शंकर देवेश दीनानाथ महाप्रभो ।
कृपां कुरु महेशानापराधं नो क्षमस्व वै

jaya śaṃkara deveśa dīnānātha mahāprabho |
kṛpāṃ kuru maheśānāparādhaṃ no kṣamasva vai

मखपाल मखाधीश मखविध्वंसकारक ।
कृपां कुरु मशानापराधं नः क्षमस्व वै

makhapāla makhādhīśa makhavidhvaṃsakāraka |
kṛpāṃ kuru maśānāparādhaṃ naḥ kṣamasva vai

देवदेव परेशान भक्तप्राणप्रपोषक ।
दुष्टदण्डप्रद स्वामिन्कृपां कुरु नमो ऽस्तु ते

devadeva pareśāna bhaktaprāṇaprapoṣaka |
duṣṭadaṇḍaprada svāminkṛpāṃ kuru namo 'stu te

त्वं प्रभो गर्वहर्ता वै दुष्टानां त्वामजानताम् ।
रक्षको हि विशेषेण सतां त्वत्सक्तचेतसाम्

tvaṃ prabho garvahartā vai duṣṭānāṃ tvāmajānatām |
rakṣako hi viśeṣeṇa satāṃ tvatsaktacetasām

अद्भुतं चरितं ते हि निश्चितं कृपया तव ।
सर्वापराधः क्षंतव्यो विभवो दीनवत्सलाः

adbhutaṃ caritaṃ te hi niścitaṃ kṛpayā tava |
sarvāparādhaḥ kṣaṃtavyo vibhavo dīnavatsalāḥ

इति स्तुतो महादेवो ब्रह्माद्यैरमरैः प्रभुः ।
स भक्तवत्सलस्स्वामी तुतोष करुणोदधिः

iti stuto mahādevo brahmādyairamaraiḥ prabhuḥ |
sa bhaktavatsalassvāmī tutoṣa karuṇodadhiḥ

चकारानुग्रहं तेषां ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् ।
ददौ नरांश्च सुप्रीत्या शंकरो दीनवत्सलः

cakārānugrahaṃ teṣāṃ brahmādīnāṃ divaukasām |
dadau narāṃśca suprītyā śaṃkaro dīnavatsalaḥ

स च ततस्त्रिदशाञ्छरणागतान् परमकारुणिकः परमेश्वरः ।
अनुगतस्मितलक्षणया गिरा शमितसर्वभयः समभाषत

sa ca tatastridaśāñcharaṇāgatān paramakāruṇikaḥ parameśvaraḥ |
anugatasmitalakṣaṇayā girā śamitasarvabhayaḥ samabhāṣata

यदिदमाग इहाचरितं सुरैर्विधिनियोगवशादिव यन्त्रितैः ।
शरणमेव गतानवलोक्य वस्तदखिलं किल विस्मृतमेव नः

yadidamāga ihācaritaṃ surairvidhiniyogavaśādiva yantritaiḥ |
śaraṇameva gatānavalokya vastadakhilaṃ kila vismṛtameva naḥ

तदिह यूयमपि प्रकृतं मनस्यविगणय्य विमर्दमपत्रपाः ।
हरिविरिंचिसुरेन्द्रमुखास्सुखं व्रजत देवपुरं प्रति संप्रति

tadiha yūyamapi prakṛtaṃ manasyavigaṇayya vimardamapatrapāḥ |
hariviriṃcisurendramukhāssukhaṃ vrajata devapuraṃ prati saṃprati

इति सुरानभिधाय सुरेश्वरो निकृतदक्षकृतक्रतुरक्रतुः ।
सगिरिजानुचरस्सपरिच्छदः स्थित इवाम्बरतोन्तरधाद्धरः

iti surānabhidhāya sureśvaro nikṛtadakṣakṛtakraturakratuḥ |
sagirijānucarassaparicchadaḥ sthita ivāmbaratontaradhāddharaḥ

अथ सुरा अपि ते विगतव्यथाः कथितभद्रसुभद्रपराक्रमाः ।
सपदि खेन सुखेन यथासुखं ययुरनेकमुखाः मघवन्मुखाः

atha surā api te vigatavyathāḥ kathitabhadrasubhadraparākramāḥ |
sapadi khena sukhena yathāsukhaṃ yayuranekamukhāḥ maghavanmukhāḥ