अध्याय 24: शिव परिहास में पार्वती को काली कहते हैं

अन्तर्धानगतो देव्या सह सानुचरो हरः ।
क्व यातः कुत्र वासः किं कृत्वा विरराम ह

antardhānagato devyā saha sānucaro haraḥ |
kva yātaḥ kutra vāsaḥ kiṃ kṛtvā virarāma ha

महीधरवरः श्रीमान्मंदरश्चित्रकंदरः ।
दयितो देवदेवस्य निवासस्तपसो ऽभवत्

mahīdharavaraḥ śrīmānmaṃdaraścitrakaṃdaraḥ |
dayito devadevasya nivāsastapaso 'bhavat

तपो महत्कृतं तेन वोढुं स्वशिरसा शिवौ ।
चिरेण लब्धं तत्पादपंकजस्पर्शजं सुखम्

tapo mahatkṛtaṃ tena voḍhuṃ svaśirasā śivau |
cireṇa labdhaṃ tatpādapaṃkajasparśajaṃ sukham

तस्य शैलस्य सौन्दर्यं सहस्रवदनैरपि ।
न शक्यं विस्तराद्वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि

tasya śailasya saundaryaṃ sahasravadanairapi |
na śakyaṃ vistarādvaktuṃ varṣakoṭiśatairapi

शक्यमप्यस्य सौन्दर्यं न वर्णयितुमुत्सहे ।
पर्वतान्तरसौन्दर्यं साधारणविधारणात्

śakyamapyasya saundaryaṃ na varṇayitumutsahe |
parvatāntarasaundaryaṃ sādhāraṇavidhāraṇāt

इदन्तु शक्यते वक्तुमस्मिन्पर्वतसुन्दरे ।
ऋद्ध्या कयापि सौन्दर्यमीश्वरावासयोग्यता

idantu śakyate vaktumasminparvatasundare |
ṛddhyā kayāpi saundaryamīśvarāvāsayogyatā

अत एव हि देवेन देव्याः प्रियचिकीर्षया ।
अतीव रमणीयोयं गिरिरन्तःपुरीकृतः

ata eva hi devena devyāḥ priyacikīrṣayā |
atīva ramaṇīyoyaṃ girirantaḥpurīkṛtaḥ

मेखलाभूमयस्तस्य विमलोपलपादपाः ।
शिवयोर्नित्यसान्निध्यान्न्यक्कुर्वंत्यखिलंजगत्

mekhalābhūmayastasya vimalopalapādapāḥ |
śivayornityasānnidhyānnyakkurvaṃtyakhilaṃjagat

पितृभ्यां जगतो नित्यं स्नानपानोपयोगतः ।
अवाप्तपुण्यसंस्कारः प्रसरद्भिरितस्ततः

pitṛbhyāṃ jagato nityaṃ snānapānopayogataḥ |
avāptapuṇyasaṃskāraḥ prasaradbhiritastataḥ

लघुशीतलसंस्पर्शैरच्छाच्छैर्निर्झराम्बुभिः ।
अधिराज्येन चाद्रीणामद्रीरेषो ऽभिषिच्यते

laghuśītalasaṃsparśairacchācchairnirjharāmbubhiḥ |
adhirājyena cādrīṇāmadrīreṣo 'bhiṣicyate

निशासु शिखरप्रान्तर्वर्तिना स शिलोच्चयः ।
चंद्रेणाचल साम्राज्यच्छत्रेणेव विराजते

niśāsu śikharaprāntarvartinā sa śiloccayaḥ |
caṃdreṇācala sāmrājyacchatreṇeva virājate

स शैलश्चंचलीभूतैर्बालैश्चामरयोषिताम् ।
सर्वपर्वतसाम्राज्यचामरैरिव वीज्यते

sa śailaścaṃcalībhūtairbālaiścāmarayoṣitām |
sarvaparvatasāmrājyacāmarairiva vījyate

प्रातरभ्युदिते भानौ भूधरो रत्नभूषितः ।
दर्पणे देहसौभाग्यं द्रष्टुकाम इव स्थितः

prātarabhyudite bhānau bhūdharo ratnabhūṣitaḥ |
darpaṇe dehasaubhāgyaṃ draṣṭukāma iva sthitaḥ

कूजद्विहंगवाचालैर्वातोद्धृतलताभुजैः ।
विमुक्तपुष्पैः सततं व्यालम्बिमृदुपल्लवैः

kūjadvihaṃgavācālairvātoddhṛtalatābhujaiḥ |
vimuktapuṣpaiḥ satataṃ vyālambimṛdupallavaiḥ

लताप्रतानजटिलैस्तरुभिस्तपसैरिव ।
जयाशिषा सहाभ्यर्च्य निषेव्यत इवाद्रिराट्

latāpratānajaṭilaistarubhistapasairiva |
jayāśiṣā sahābhyarcya niṣevyata ivādrirāṭ

अधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्शृंगैस्तिर्यङ्मुखैस्तथा ।
प्रपतन्निव पाताले भूपृष्ठादुत्पतन्निव

adhomukhairūrdhvamukhaiśśṛṃgaistiryaṅmukhaistathā |
prapatanniva pātāle bhūpṛṣṭhādutpatanniva

परीतः सर्वतो दिक्षु भ्रमन्निव विहायसि ।
पश्यन्निव जगत्सर्वं नृत्यन्निव निरन्तरम्

parītaḥ sarvato dikṣu bhramanniva vihāyasi |
paśyanniva jagatsarvaṃ nṛtyanniva nirantaram

गुहामुखैः प्रतिदिनं व्यात्तास्यो विपुलोदरैः ।
अजीर्णलावण्यतया जृंभमाण इवाचलः

guhāmukhaiḥ pratidinaṃ vyāttāsyo vipulodaraiḥ |
ajīrṇalāvaṇyatayā jṛṃbhamāṇa ivācalaḥ

ग्रसन्निव जगत्सर्वं पिबन्निव पयोनिधिम् ।
वमन्निव तमोन्तस्थं माद्यन्निव खमम्बुदैः

grasanniva jagatsarvaṃ pibanniva payonidhim |
vamanniva tamontasthaṃ mādyanniva khamambudaiḥ

निवास भूमयस्तास्ता दर्पणप्रतिमोदराः ।
तिरस्कृतातपास्स्निग्धाश्रमच्छायामहीरुहाः

nivāsa bhūmayastāstā darpaṇapratimodarāḥ |
tiraskṛtātapāssnigdhāśramacchāyāmahīruhāḥ

सरित्सरस्तडागादिसंपर्कशिशिरानिलाः ।
तत्र तत्र निषण्णाभ्यां शिवाभ्यां सफलीकृताः

saritsarastaḍāgādisaṃparkaśiśirānilāḥ |
tatra tatra niṣaṇṇābhyāṃ śivābhyāṃ saphalīkṛtāḥ

तमिमं सर्वतः श्रेष्ठं स्मृत्वा साम्बस्त्रियम्बकः ।
रैभ्याश्रमसमीपस्थश्चान्तर्धानं गतो ययौ

tamimaṃ sarvataḥ śreṣṭhaṃ smṛtvā sāmbastriyambakaḥ |
raibhyāśramasamīpasthaścāntardhānaṃ gato yayau

तत्रोद्यानमनुप्राप्य देव्या सह महेश्वरः ।
रराम रमणीयासु देव्यान्तःपुरभूमिषु

tatrodyānamanuprāpya devyā saha maheśvaraḥ |
rarāma ramaṇīyāsu devyāntaḥpurabhūmiṣu

तथा गतेषु कालेषु प्रवृद्धासु प्रजासु च ।
दैत्यौ शुंभनिशुंभाख्यौ भ्रातरौ संबभूवतुः

tathā gateṣu kāleṣu pravṛddhāsu prajāsu ca |
daityau śuṃbhaniśuṃbhākhyau bhrātarau saṃbabhūvatuḥ

ताभ्यां तपो बलाद्दत्तं ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
अवध्यत्वं जगत्यस्मिन्पुरुषैरखिलैरपि

tābhyāṃ tapo balāddattaṃ brahmaṇā parameṣṭhinā |
avadhyatvaṃ jagatyasminpuruṣairakhilairapi

अयोनिजा तु या कन्या ह्यंबिकांशसमुद्भवा ।
अजातपुंस्पर्शरतिरविलंघ्यपराक्रमा

ayonijā tu yā kanyā hyaṃbikāṃśasamudbhavā |
ajātapuṃsparśaratiravilaṃghyaparākramā

तया तु नौ वधः संख्ये तस्यां कामाभिभूतयोः ।
इति चाभ्यर्थितो ब्रह्मा ताभ्याम्प्राह तथास्त्विति

tayā tu nau vadhaḥ saṃkhye tasyāṃ kāmābhibhūtayoḥ |
iti cābhyarthito brahmā tābhyāmprāha tathāstviti

ततः प्रभृति शक्रादीन्विजित्य समरे सुरान् ।
निःस्वाध्यायवषट्कारं जगच्चक्रतुरक्रमात्

tataḥ prabhṛti śakrādīnvijitya samare surān |
niḥsvādhyāyavaṣaṭkāraṃ jagaccakraturakramāt

तयोर्वधाय देवेशं ब्रह्माभ्यर्थितवान्पुनः ।
विनिंद्यापि रहस्यं वां क्रोधयित्वा यथा तथा

tayorvadhāya deveśaṃ brahmābhyarthitavānpunaḥ |
viniṃdyāpi rahasyaṃ vāṃ krodhayitvā yathā tathā

तद्वर्णकोशजां शक्तिमकामां कन्यकात्मिकाम् ।
निशुम्भशुंभयोर्हंत्रीं सुरेभ्यो दातुमर्हसि

tadvarṇakośajāṃ śaktimakāmāṃ kanyakātmikām |
niśumbhaśuṃbhayorhaṃtrīṃ surebhyo dātumarhasi

एवमभ्यर्थितो धात्रा भगवान्नीललोहितः ।
कालीत्याह रहस्यं वां निन्दयन्निव सस्मितः

evamabhyarthito dhātrā bhagavānnīlalohitaḥ |
kālītyāha rahasyaṃ vāṃ nindayanniva sasmitaḥ

ततः क्रुद्धा तदा देवी सुवर्णा वर्णकारणात् ।
स्मयन्ती चाह भर्तारमसमाधेयया गिरा

tataḥ kruddhā tadā devī suvarṇā varṇakāraṇāt |
smayantī cāha bhartāramasamādheyayā girā

ईदृशो मम वर्णेस्मिन्न रतिर्भवतो ऽस्ति चेत् ।
एवावन्तं चिरं कालं कथमेषा नियम्यते

īdṛśo mama varṇesminna ratirbhavato 'sti cet |
evāvantaṃ ciraṃ kālaṃ kathameṣā niyamyate

अरत्या वर्तमानो ऽपि कथं च रमसे मया ।
न ह्यशक्यं जगत्यस्मिन्नीश्वरस्य जगत्प्रभोः

aratyā vartamāno 'pi kathaṃ ca ramase mayā |
na hyaśakyaṃ jagatyasminnīśvarasya jagatprabhoḥ

स्वात्मारामस्य भवतो रतिर्न सुखसाधनम् ।
इति हेतोः स्मरो यस्मात्प्रसभं भस्मसात्कृतः

svātmārāmasya bhavato ratirna sukhasādhanam |
iti hetoḥ smaro yasmātprasabhaṃ bhasmasātkṛtaḥ

या च नाभिमता भर्तुरपि सर्वांगसुन्दरी ।
सा वृथैव हि जायेत सर्वैरपि गुणान्तरैः

yā ca nābhimatā bharturapi sarvāṃgasundarī |
sā vṛthaiva hi jāyeta sarvairapi guṇāntaraiḥ

भर्तुर्भोगैकशेषो हि सर्ग एवैष योषिताम् ।
तथासत्यन्यथाभूता नारी कुत्रोपयुज्यते

bharturbhogaikaśeṣo hi sarga evaiṣa yoṣitām |
tathāsatyanyathābhūtā nārī kutropayujyate

तस्माद्वर्णमिमं त्यक्त्वा त्वया रहसि निन्दितम् ।
वर्णान्तरं भजिष्ये वा न भजिष्यामि वा स्वयम्

tasmādvarṇamimaṃ tyaktvā tvayā rahasi ninditam |
varṇāntaraṃ bhajiṣye vā na bhajiṣyāmi vā svayam

इत्युक्त्वोत्थाय शयनाद्देवी साचष्ट गद्गदम् ।
ययाचे ऽनुमतिं भर्तुस्तपसे कृतनिश्चया

ityuktvotthāya śayanāddevī sācaṣṭa gadgadam |
yayāce 'numatiṃ bhartustapase kṛtaniścayā

तथा प्रणयभंगेन भीतो भूतपतिः स्वयम् ।
पादयोः प्रणमन्नेव भवानीं प्रत्यभाषत

tathā praṇayabhaṃgena bhīto bhūtapatiḥ svayam |
pādayoḥ praṇamanneva bhavānīṃ pratyabhāṣata

अजानती च क्रीडोक्तिं प्रिये किं कुपितासि मे ।
रतिः कुतो वा जायेत त्वत्तश्चेदरतिर्मम

ajānatī ca krīḍoktiṃ priye kiṃ kupitāsi me |
ratiḥ kuto vā jāyeta tvattaścedaratirmama

माता त्वमस्य जगतः पिताहमधिपस्तथा ।
कथं तदुत्पपद्येत त्वत्तो नाभिरतिर्मम

mātā tvamasya jagataḥ pitāhamadhipastathā |
kathaṃ tadutpapadyeta tvatto nābhiratirmama

आवयोरभिकामो ऽपि किमसौ कामकारितः ।
यतः कामसमुत्पत्तिः प्रागेव जगदुद्भवः

āvayorabhikāmo 'pi kimasau kāmakāritaḥ |
yataḥ kāmasamutpattiḥ prāgeva jagadudbhavaḥ

पृथग्जनानां रतये कामात्मा कल्पितो मया ।
ततः कथमुपालब्धः कामदाहादहं त्वया

pṛthagjanānāṃ rataye kāmātmā kalpito mayā |
tataḥ kathamupālabdhaḥ kāmadāhādahaṃ tvayā

मां वै त्रिदशसामान्यं मन्यमानो मनोभवः ।
मनाक्परिभवं कुर्वन्मया वै भस्मसात्कृतः

māṃ vai tridaśasāmānyaṃ manyamāno manobhavaḥ |
manākparibhavaṃ kurvanmayā vai bhasmasātkṛtaḥ

विहारोप्यावयोरस्य जगतस्त्राणकारणात् ।
ततस्तदर्थं त्वय्यद्य क्रीडोक्तिं कृतवाहनम्

vihāropyāvayorasya jagatastrāṇakāraṇāt |
tatastadarthaṃ tvayyadya krīḍoktiṃ kṛtavāhanam

स चायमचिरादर्थस्तवैवाविष्करिष्यते ।
क्रोधस्य जनकं वाक्यं हृदि कृत्वेदमब्रवीत्

sa cāyamacirādarthastavaivāviṣkariṣyate |
krodhasya janakaṃ vākyaṃ hṛdi kṛtvedamabravīt

श्रुतपूर्वं हि भगवंस्तव चाटु वचो मया ।
येनैवमतिधीराहमपि प्रागभिवंचिता

śrutapūrvaṃ hi bhagavaṃstava cāṭu vaco mayā |
yenaivamatidhīrāhamapi prāgabhivaṃcitā

प्राणानप्यप्रिया भर्तुर्नारी या न परित्यजेत् ।
कुलांगना शुभा सद्भिः कुत्सितैव हि गम्यते

prāṇānapyapriyā bharturnārī yā na parityajet |
kulāṃganā śubhā sadbhiḥ kutsitaiva hi gamyate

भूयसी च तवाप्रीतिरगौरमिति मे वपुः ।
क्रीडोक्तिरपि कालीति घटते कथमन्यथा

bhūyasī ca tavāprītiragauramiti me vapuḥ |
krīḍoktirapi kālīti ghaṭate kathamanyathā

सद्भिर्विगर्हितं तस्मात्तव कार्ष्ण्यमसंमतम् ।
अनुत्सृज्य तपोयोगात्स्थातुमेवेह नोत्सहे

sadbhirvigarhitaṃ tasmāttava kārṣṇyamasaṃmatam |
anutsṛjya tapoyogātsthātumeveha notsahe

स यद्येवंविधतापस्ते तपसा किं प्रयोजनम् ।
ममेच्छया स्वेच्छया वा वर्णान्तरवती भव

sa yadyevaṃvidhatāpaste tapasā kiṃ prayojanam |
mamecchayā svecchayā vā varṇāntaravatī bhava

नेच्छामि भवतो वर्णं स्वयं वा कर्तुमन्यथा ।
ब्रह्माणं तपसाराध्य क्षिप्रं गौरी भवाम्यहम्

necchāmi bhavato varṇaṃ svayaṃ vā kartumanyathā |
brahmāṇaṃ tapasārādhya kṣipraṃ gaurī bhavāmyaham

मत्प्रसादात्पुरा ब्रह्मा ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्पुरा ।
तमाहूय महादेवि तपसा किं करिष्यसि

matprasādātpurā brahmā brahmatvaṃ prāptavānpurā |
tamāhūya mahādevi tapasā kiṃ kariṣyasi

त्वत्तो लब्धपदा एव सर्वे ब्रह्मादयः सुराः ।
तथाप्याराध्य तपसा ब्रह्माणं त्वन्नियोगतः

tvatto labdhapadā eva sarve brahmādayaḥ surāḥ |
tathāpyārādhya tapasā brahmāṇaṃ tvanniyogataḥ

पुरा किल सती नाम्ना दक्षस्य दुहिता ऽभवम् ।
जगतां पतिमेवं त्वां पतिं प्राप्तवती तथा

purā kila satī nāmnā dakṣasya duhitā 'bhavam |
jagatāṃ patimevaṃ tvāṃ patiṃ prāptavatī tathā

एवमद्यापि तपसा तोषयित्वा द्विजं विधिम् ।
गौरी भवितुमिच्छामि को दोषः कथ्यतामिह

evamadyāpi tapasā toṣayitvā dvijaṃ vidhim |
gaurī bhavitumicchāmi ko doṣaḥ kathyatāmiha

एवमुक्तो महादेव्या वामदेवः स्मयन्निव ।
न तां निर्बंधयामास देवकार्यचिकीर्षया

evamukto mahādevyā vāmadevaḥ smayanniva |
na tāṃ nirbaṃdhayāmāsa devakāryacikīrṣayā