अध्याय 22: वीरभद्र विष्णु और देवताओं को परास्त करते हैं

तस्मिन्नवसरे व्योम्नि समाविरभवद्रथः ।
सहस्रसूर्यसंकाशश्चारुचीरवृषध्वजः

tasminnavasare vyomni samāvirabhavadrathaḥ |
sahasrasūryasaṃkāśaścārucīravṛṣadhvajaḥ

अश्वरत्नद्वयोदारो रथचक्रचतुष्टयः ।
सञ्चितानेकदिव्यास्त्रशस्त्ररत्नपरिष्कृतः

aśvaratnadvayodāro rathacakracatuṣṭayaḥ |
sañcitānekadivyāstraśastraratnapariṣkṛtaḥ

तस्यापि रथवर्यस्य स्यात्स एव हि सारथिः ।
यथा च त्रैपुरे युद्धे पूर्वं शार्वरथे स्थितः

tasyāpi rathavaryasya syātsa eva hi sārathiḥ |
yathā ca traipure yuddhe pūrvaṃ śārvarathe sthitaḥ

स तं रथवरं ब्रह्मा शासनादेव शूलिनः ।
हरेस्समीपमानीय कृताञ्जलिरभाषत

sa taṃ rathavaraṃ brahmā śāsanādeva śūlinaḥ |
haressamīpamānīya kṛtāñjalirabhāṣata

भगवन्भद्र भद्रांग भगवानिन्दुभूषणः ।
आज्ञापयति वीरस्त्वां रथमारोढुमव्ययः

bhagavanbhadra bhadrāṃga bhagavānindubhūṣaṇaḥ |
ājñāpayati vīrastvāṃ rathamāroḍhumavyayaḥ

रेभ्याश्रमसमीपस्थस्त्र्यंबको ऽंबिकया सह ।
सम्पश्यते महाबाहो दुस्सहं ते पराक्रमम्

rebhyāśramasamīpasthastryaṃbako 'ṃbikayā saha |
sampaśyate mahābāho dussahaṃ te parākramam

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स वीरो गणकुञ्जरः ।
आरुरोह रथं दिव्यमनुगृह्य पितामहम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā sa vīro gaṇakuñjaraḥ |
āruroha rathaṃ divyamanugṛhya pitāmaham

तथा रथवरे तस्मिन्स्थिते ब्रह्मणि सारथौ ।
भद्रस्य ववृधे लक्ष्मी रुद्रस्येव पुरद्विषः

tathā rathavare tasminsthite brahmaṇi sārathau |
bhadrasya vavṛdhe lakṣmī rudrasyeva puradviṣaḥ

ततः शंखवरं दीप्तं पूर्णचंद्रसमप्रभम् ।
प्रदध्मौ वदने कृत्वा भानुकंपो महाबलः

tataḥ śaṃkhavaraṃ dīptaṃ pūrṇacaṃdrasamaprabham |
pradadhmau vadane kṛtvā bhānukaṃpo mahābalaḥ

तस्य शंखस्य तं नादं भिन्नसारससन्निभम् ।
श्रुत्वा भयेन देवानां जज्वाल जठरानलः

tasya śaṃkhasya taṃ nādaṃ bhinnasārasasannibham |
śrutvā bhayena devānāṃ jajvāla jaṭharānalaḥ

यक्षविद्याधराहीन्द्रैः सिद्धैर्युद्धदिदृक्षुभिः ।
क्षणेन निबडीभूताः साकाशविवरा दिशाः

yakṣavidyādharāhīndraiḥ siddhairyuddhadidṛkṣubhiḥ |
kṣaṇena nibaḍībhūtāḥ sākāśavivarā diśāḥ

ततः शार्ङ्गेण चापाङ्कात्स नारायणनीरदः ।
महता बाणवर्षेण तुतोद गणगोवृषम्

tataḥ śārṅgeṇa cāpāṅkātsa nārāyaṇanīradaḥ |
mahatā bāṇavarṣeṇa tutoda gaṇagovṛṣam

तं दृष्ट्वा विष्णुमायांतं शतधा बाणवर्षिणम् ।
स चाददे धनुर्जैत्रं भद्रो बाणसहस्रमुक्

taṃ dṛṣṭvā viṣṇumāyāṃtaṃ śatadhā bāṇavarṣiṇam |
sa cādade dhanurjaitraṃ bhadro bāṇasahasramuk

समादाय च तद्दिव्यं धनुस्समरभैरवम् ।
शनैर्विस्फारयामास मेरुं धनुरिवेश्वरः

samādāya ca taddivyaṃ dhanussamarabhairavam |
śanairvisphārayāmāsa meruṃ dhanuriveśvaraḥ

तस्य विस्फार्यमाणस्य धनुषो ऽभून्महास्वनः ।
तेन स्वनेन महता पृथिवीं समकंपयत्

tasya visphāryamāṇasya dhanuṣo 'bhūnmahāsvanaḥ |
tena svanena mahatā pṛthivīṃ samakaṃpayat

ततः शरवरं घोरं दीप्तमाशीविषोपमम् ।
जग्राह गणपः श्रीमान्स्वयमुग्रपराक्रमः

tataḥ śaravaraṃ ghoraṃ dīptamāśīviṣopamam |
jagrāha gaṇapaḥ śrīmānsvayamugraparākramaḥ

बाणोद्धारे भुजो ह्यस्य तूणीवदनसंगतः ।
प्रत्यदृश्यत वल्मीकं विवेक्षुरिव पन्नगः

bāṇoddhāre bhujo hyasya tūṇīvadanasaṃgataḥ |
pratyadṛśyata valmīkaṃ vivekṣuriva pannagaḥ

समुद्धृतः करे तस्य तत्क्षणं रुरुचे शरेः ।
महाभुजंगसंदष्टो यथा बालभुजङ्गमः

samuddhṛtaḥ kare tasya tatkṣaṇaṃ ruruce śareḥ |
mahābhujaṃgasaṃdaṣṭo yathā bālabhujaṅgamaḥ

शरेण घनतीव्रेण भद्रो रुद्रपराक्रमः ।
विव्याध कुपितो गाढं ललाटे विष्णुमव्ययम्

śareṇa ghanatīvreṇa bhadro rudraparākramaḥ |
vivyādha kupito gāḍhaṃ lalāṭe viṣṇumavyayam

ललाटे ऽभिहितो विष्णुः पूर्वमेवावमानितः ।
चुकोप गणपेंद्राय मृगेंद्रायेव गोवृषः

lalāṭe 'bhihito viṣṇuḥ pūrvamevāvamānitaḥ |
cukopa gaṇapeṃdrāya mṛgeṃdrāyeva govṛṣaḥ

ततस्त्वशनिकल्पेन क्रूरास्येन महेषुणा ।
विव्याध गणराजस्य भुजे भुजगसन्निभे

tatastvaśanikalpena krūrāsyena maheṣuṇā |
vivyādha gaṇarājasya bhuje bhujagasannibhe

सो ऽपि तस्य भुजे भूयः सूर्यायुतसमप्रभम् ।
विससर्ज शरं वेगाद्वीरभद्रो महाबलः

so 'pi tasya bhuje bhūyaḥ sūryāyutasamaprabham |
visasarja śaraṃ vegādvīrabhadro mahābalaḥ

स च विष्णुः पुनर्भद्रं भद्रो विष्णुं तथा पुनः ।
स च तं स च तं विप्राश्शरैस्तावनुजघ्नतुः

sa ca viṣṇuḥ punarbhadraṃ bhadro viṣṇuṃ tathā punaḥ |
sa ca taṃ sa ca taṃ viprāśśaraistāvanujaghnatuḥ

तयोः परस्परं वेगाच्छरानाशु विमुंचतोः ।
द्वयोस्समभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्

tayoḥ parasparaṃ vegāccharānāśu vimuṃcatoḥ |
dvayossamabhavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam

तद्दृष्ट्वा तुमुलं युद्धं तयोरेव परस्परम् ।
हाहाकारो महानासीदाकाशे खेचरेरितः

taddṛṣṭvā tumulaṃ yuddhaṃ tayoreva parasparam |
hāhākāro mahānāsīdākāśe khecareritaḥ

ततस्त्वनलतुंडेन शरेणादित्यवर्चसा ।
विव्याध सुदृढं भद्रो विष्णोर्महति वक्षसि

tatastvanalatuṃḍena śareṇādityavarcasā |
vivyādha sudṛḍhaṃ bhadro viṣṇormahati vakṣasi

स तु तीव्रप्रपातेन शरेण दृढमाहतः ।
महतीं रुजमासाद्य निपपात विमोहितः

sa tu tīvraprapātena śareṇa dṛḍhamāhataḥ |
mahatīṃ rujamāsādya nipapāta vimohitaḥ

पुनः क्षणादिवोत्थाय लब्धसंज्ञस्तदा हरिः ।
सर्वाण्यपि च दिव्यास्त्राण्यथैनं प्रत्यवासृजत्

punaḥ kṣaṇādivotthāya labdhasaṃjñastadā hariḥ |
sarvāṇyapi ca divyāstrāṇyathainaṃ pratyavāsṛjat

स च विष्णुर्धनुर्मुक्तान्सर्वाञ्छर्वचमूपतिः ।
सहसा वारयामास घोरैः प्रतिशरैः शरान्

sa ca viṣṇurdhanurmuktānsarvāñcharvacamūpatiḥ |
sahasā vārayāmāsa ghoraiḥ pratiśaraiḥ śarān

ततो विष्णुस्स्वनामांकं बाणमव्याहतं क्वचित् ।
ससर्ज क्रोधरक्ता क्षस्तमुद्दिश्य गणेश्वरम् ।
तं बाणं बाणवर्येण भद्रो भद्राह्वयेण तु

tato viṣṇussvanāmāṃkaṃ bāṇamavyāhataṃ kvacit |
sasarja krodharaktā kṣastamuddiśya gaṇeśvaram |
taṃ bāṇaṃ bāṇavaryeṇa bhadro bhadrāhvayeṇa tu

अप्राप्तमेव भगवाञ्चिच्छेद शतधा पथि ।
अथैकेनेषुणा शार्ङ्गं द्वाभ्यां पक्षौ गरुत्मतः

aprāptameva bhagavāñciccheda śatadhā pathi |
athaikeneṣuṇā śārṅgaṃ dvābhyāṃ pakṣau garutmataḥ

निमेषादेव चिच्छेद तदद्भुतमिवाभवत् ।
ततो योगबलाद्विष्णुर्देहाद्देवान्सुदारुणान्

nimeṣādeva ciccheda tadadbhutamivābhavat |
tato yogabalādviṣṇurdehāddevānsudāruṇān

शंखचक्रगदाहस्तान् विससर्ज सहस्रशः ।
सर्वांस्तान्क्षणमात्रेण त्रैपुरानिव शंकरः

śaṃkhacakragadāhastān visasarja sahasraśaḥ |
sarvāṃstānkṣaṇamātreṇa traipurāniva śaṃkaraḥ

निर्ददाह महाबाहुर्नेत्रसृष्टेन वह्निना ।
ततः क्रुद्धतरो विष्णुश्चक्रमुद्यम्य सत्वरः

nirdadāha mahābāhurnetrasṛṣṭena vahninā |
tataḥ kruddhataro viṣṇuścakramudyamya satvaraḥ

तस्मिन्वीरो समुत्स्रष्टुं तदानीमुद्यतो ऽभवत् ।
तं दृष्ट्वा चक्रमुद्यम्य पुरतः समुपस्थितम्

tasminvīro samutsraṣṭuṃ tadānīmudyato 'bhavat |
taṃ dṛṣṭvā cakramudyamya purataḥ samupasthitam

स्मयन्निव गणेशानो व्यष्टंभयदयत्नतः ।
स्तंभितांगस्तु तच्चक्रं घोरमप्रतिमं क्वचित्

smayanniva gaṇeśāno vyaṣṭaṃbhayadayatnataḥ |
staṃbhitāṃgastu taccakraṃ ghoramapratimaṃ kvacit

इच्छन्नपि समुत्स्रष्टुं न विष्णुरभवत्क्षमः ।
श्वसन्निवैकमुद्धृत्य बाहुं चक्रसमन्वितम्

icchannapi samutsraṣṭuṃ na viṣṇurabhavatkṣamaḥ |
śvasannivaikamuddhṛtya bāhuṃ cakrasamanvitam

अतिष्ठदलसो भूत्वा पाषाण इव निश्चलः ।
विशरीरो यथाजीवो विशृङ्गो वा यथा वृषः

atiṣṭhadalaso bhūtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ |
viśarīro yathājīvo viśṛṅgo vā yathā vṛṣaḥ

विदंष्ट्रश्च यथा सिंहस्तथा विष्णुरवस्थितः ।
तं दृष्ट्वा दुर्दशापन्नं विष्णुमिंद्रादयः सुराः ।
समुन्नद्धा गणेन्द्रेण मृगेंद्रेणेव गोवृषाः

vidaṃṣṭraśca yathā siṃhastathā viṣṇuravasthitaḥ |
taṃ dṛṣṭvā durdaśāpannaṃ viṣṇumiṃdrādayaḥ surāḥ |
samunnaddhā gaṇendreṇa mṛgeṃdreṇeva govṛṣāḥ

प्रगृहीतायुधा यौद्धुंक्रुद्धाः समुपतस्थिरे ।
तान्दृष्ट्वा समरे भद्रःक्षुद्रानिव हरिर्मृगान्

pragṛhītāyudhā yauddhuṃkruddhāḥ samupatasthire |
tāndṛṣṭvā samare bhadraḥkṣudrāniva harirmṛgān

साक्षाद्रुद्रतनुर्वीरो वरवीरगणावृतः ।
अट्टहासेन घोरेण व्यष्टं भयदनिंदितः

sākṣādrudratanurvīro varavīragaṇāvṛtaḥ |
aṭṭahāsena ghoreṇa vyaṣṭaṃ bhayadaniṃditaḥ

तथा शतमखस्यापि सवज्रो दक्षिणः करः ।
सिसृक्षोरेव उद्वज्रश्चित्रीकृत इवाभवत्

tathā śatamakhasyāpi savajro dakṣiṇaḥ karaḥ |
sisṛkṣoreva udvajraścitrīkṛta ivābhavat

अन्येषामपि सर्वेषां सरक्ता अपि बाहवः ।
अलसानामिवारंभास्तादृशाः प्रतियांत्युत

anyeṣāmapi sarveṣāṃ saraktā api bāhavaḥ |
alasānāmivāraṃbhāstādṛśāḥ pratiyāṃtyuta

एवं भगवता तेन व्याहताशेषवैभवात् ।
अमराः समरे तस्य पुरतः स्थातुमक्षमाः

evaṃ bhagavatā tena vyāhatāśeṣavaibhavāt |
amarāḥ samare tasya purataḥ sthātumakṣamāḥ

स्तब्धैरवयवैरेव दुद्रुवुर्भयविह्वलाः ।
स्थितिं च चक्रिरे युद्धे वीरतेजोभयाकुलाः

stabdhairavayavaireva dudruvurbhayavihvalāḥ |
sthitiṃ ca cakrire yuddhe vīratejobhayākulāḥ

विद्रुतांस्त्रिदशान्वीरान्वीरभद्रो महाभुजः ।
विव्याध निशितैर्बाणैर्मघो वर्षैरिवाचलान्

vidrutāṃstridaśānvīrānvīrabhadro mahābhujaḥ |
vivyādha niśitairbāṇairmagho varṣairivācalān

बहवस्तस्य वीरस्य बाहवः परिघोपमाः ।
शस्त्रैश्चकाशिरे दीप्तैः साग्निज्वाला इवोरगाः

bahavastasya vīrasya bāhavaḥ parighopamāḥ |
śastraiścakāśire dīptaiḥ sāgnijvālā ivoragāḥ

अस्त्रशस्त्राण्यनेकानिसवीरो विसृजन्बभौ ।
विसृजन्सर्वभूतानि यथादौ विश्वसंभवः

astraśastrāṇyanekānisavīro visṛjanbabhau |
visṛjansarvabhūtāni yathādau viśvasaṃbhavaḥ

यथा रश्मिभिरादित्यः प्रच्छादयति मेदिनीम् ।
तथा वीरः क्षणादेव शरैः प्राच्छादयद्दिशः

yathā raśmibhirādityaḥ pracchādayati medinīm |
tathā vīraḥ kṣaṇādeva śaraiḥ prācchādayaddiśaḥ

खमंडले गणेन्द्रस्य शराः कनकभूषिताः ।
उत्पतंतस्तडिद्रूपैरुपमानपदं ययुः

khamaṃḍale gaṇendrasya śarāḥ kanakabhūṣitāḥ |
utpataṃtastaḍidrūpairupamānapadaṃ yayuḥ

महांतस्ते सुरगणान्मंडूकानिवडुंडुभाः ।
प्राणैर्वियोजयामासुः पपुश्च रुधिरासवम्

mahāṃtaste suragaṇānmaṃḍūkānivaḍuṃḍubhāḥ |
prāṇairviyojayāmāsuḥ papuśca rudhirāsavam

निकृत्तबाहवः केचित्केचिल्लूनवराननाः ।
पार्श्वे विदारिताः केचिन्निपेतुरमरा भुवि

nikṛttabāhavaḥ kecitkecillūnavarānanāḥ |
pārśve vidāritāḥ kecinnipeturamarā bhuvi

विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बहुभिश्छिन्नसन्धिभिः ।
विवृत्तनयनाः केचिन्निपेतुर्भूतले मृताः ।
गां प्रवेष्टुमिवेच्छंतः खं गंतुमिव लिप्सवः

viśikhonmathitairgātrairbahubhiśchinnasandhibhiḥ |
vivṛttanayanāḥ kecinnipeturbhūtale mṛtāḥ |
gāṃ praveṣṭumivecchaṃtaḥ khaṃ gaṃtumiva lipsavaḥ

अलब्धात्मनिरोधानां व्यलीयंतः परस्परम् ।
भूमौ केचित्प्रविविशुः पर्वतानां गुहाः परे

alabdhātmanirodhānāṃ vyalīyaṃtaḥ parasparam |
bhūmau kecitpraviviśuḥ parvatānāṃ guhāḥ pare

अपरे जग्मुराकाशं परे च विविशुर्जलम् ।
तथा संछिन्नसर्वांगैस्स वीरस्त्रिदशैर्बभौ

apare jagmurākāśaṃ pare ca viviśurjalam |
tathā saṃchinnasarvāṃgaissa vīrastridaśairbabhau

परिग्रस्तप्रजावर्गो भगवानिव भैरवः ।
दग्धत्रिपुरसंव्यूहस्त्रिपुरारिर्यथाभवत्

parigrastaprajāvargo bhagavāniva bhairavaḥ |
dagdhatripurasaṃvyūhastripurāriryathābhavat

एवं देवबलं सर्वं दीनं बीभत्सदर्शनम् ।
गणेश्वरसमुत्पन्नं कृपणं वपुराददे

evaṃ devabalaṃ sarvaṃ dīnaṃ bībhatsadarśanam |
gaṇeśvarasamutpannaṃ kṛpaṇaṃ vapurādade

तदा त्रिदशवीराणामसृक्सलिलवाहिनी ।
प्रावर्तत नदी घोरा प्राणिनां भयशंसिनी

tadā tridaśavīrāṇāmasṛksalilavāhinī |
prāvartata nadī ghorā prāṇināṃ bhayaśaṃsinī

रुधिरेण परिक्लिन्ना यज्ञभूमिस्तदा बभौ ।
रक्तार्द्रवसना श्यामा हतशुंभेव कैशिकी

rudhireṇa pariklinnā yajñabhūmistadā babhau |
raktārdravasanā śyāmā hataśuṃbheva kaiśikī

तस्मिन्महति संवृत्ते समरे भृशदारुणे ।
भयेनेव परित्रस्ता प्रचचाल वसुन्धरा

tasminmahati saṃvṛtte samare bhṛśadāruṇe |
bhayeneva paritrastā pracacāla vasundharā

महोर्मिकलिलावर्तश्चुक्षुभे च महोदधिः ।
पेतुश्चोल्का महोत्पाताः शाखाश्च मुमुचुर्द्रुमाः

mahormikalilāvartaścukṣubhe ca mahodadhiḥ |
petuścolkā mahotpātāḥ śākhāśca mumucurdrumāḥ

अप्रसन्ना दिशः सर्वाः पवनश्चाशिवो ववौ ।
अहो विधिविपर्यासस्त्वश्वमेधोयमध्वरः ।
यजमानस्स्वयं दक्षौ ब्रह्मपुत्रप्रजापतिः

aprasannā diśaḥ sarvāḥ pavanaścāśivo vavau |
aho vidhiviparyāsastvaśvamedhoyamadhvaraḥ |
yajamānassvayaṃ dakṣau brahmaputraprajāpatiḥ

धर्मादयस्सदस्याश्च रक्षिता गरुडध्वजः ।
भागांश्च प्रतिगृह्णंति साक्षादिंद्रादयः सुराः

dharmādayassadasyāśca rakṣitā garuḍadhvajaḥ |
bhāgāṃśca pratigṛhṇaṃti sākṣādiṃdrādayaḥ surāḥ

तथापि यजमानस्य यज्ञस्य च सहर्त्विजः ।
सद्य एव शिरश्छेदस्साधु संपद्यते फलम्

tathāpi yajamānasya yajñasya ca sahartvijaḥ |
sadya eva śiraśchedassādhu saṃpadyate phalam

तस्मान्नावेदनिर्दिष्टं न चेश्वरबहिष्कृतम्

tasmānnāvedanirdiṣṭaṃ na ceśvarabahiṣkṛtam

नासत्परिगृहीतं च कर्म कुर्यात्कदाचन
कृत्वापि सुमहत्पुण्यमिष्ट्वा यज्ञशतैरपि ।
न तत्फलमवाप्नोति भक्तिहीनो महेश्वरे

nāsatparigṛhītaṃ ca karma kuryātkadācana
kṛtvāpi sumahatpuṇyamiṣṭvā yajñaśatairapi |
na tatphalamavāpnoti bhaktihīno maheśvare

कृत्वापि सुमहत्पापं भक्त्या यजति यश्शिवम् ।
मुच्यते पातकैः सर्वैर्नात्र कार्या विचारणा

kṛtvāpi sumahatpāpaṃ bhaktyā yajati yaśśivam |
mucyate pātakaiḥ sarvairnātra kāryā vicāraṇā

बहुनात्र किमुक्तेन वृथा दानं वृथा तपः ।
वृथा यज्ञो वृथा होमः शिवनिन्दारतस्य तु

bahunātra kimuktena vṛthā dānaṃ vṛthā tapaḥ |
vṛthā yajño vṛthā homaḥ śivanindāratasya tu

ततः सनारायणकास्सरुद्राः सलोकपालास्समरे सुरौघाः ।
गणेंद्रचापच्युतबाणविद्धाः प्रदुद्रुवुर्गाढरुजाभिभूताः

tataḥ sanārāyaṇakāssarudrāḥ salokapālāssamare suraughāḥ |
gaṇeṃdracāpacyutabāṇaviddhāḥ pradudruvurgāḍharujābhibhūtāḥ

चेलुः क्वचित्केचन शीर्णकेशाः सेदुः क्वचित्केचन दीर्घगात्राः ।
पेतुः क्वचित्केचन भिन्नवक्त्रा नेशुः क्वचित्केचन देववीराः

celuḥ kvacitkecana śīrṇakeśāḥ seduḥ kvacitkecana dīrghagātrāḥ |
petuḥ kvacitkecana bhinnavaktrā neśuḥ kvacitkecana devavīrāḥ

केचिच्च तत्र त्रिदशा विपन्ना विस्रस्तवस्त्राभरणास्त्रशस्त्राः ।
निपेतुरुद्भासितदीनमुद्रा मदं च दर्पं च बलं च हित्वा

kecicca tatra tridaśā vipannā visrastavastrābharaṇāstraśastrāḥ |
nipeturudbhāsitadīnamudrā madaṃ ca darpaṃ ca balaṃ ca hitvā

सस्मुत्पथप्रस्थितमप्रधृष्यो विक्षिप्य दक्षाध्वरमक्षतास्त्रैः ।
बभौ गणेशस्स गणेश्वराणां मध्ये स्थितः सिंह इवर्षभाणाम्

sasmutpathaprasthitamapradhṛṣyo vikṣipya dakṣādhvaramakṣatāstraiḥ |
babhau gaṇeśassa gaṇeśvarāṇāṃ madhye sthitaḥ siṃha ivarṣabhāṇām