अध्याय 19: दधीचि की चेतावनी और वीरभद्र का प्राकट्य

कथं दक्षस्य धर्मार्थं प्रवृत्तस्य दुरात्मनः ।
महेशः कृतवान् विघ्नमेतदिच्छाम वेदितुम्

kathaṃ dakṣasya dharmārthaṃ pravṛttasya durātmanaḥ |
maheśaḥ kṛtavān vighnametadicchāma veditum

विश्वस्य जगतो मातुरपि देव्यास्तपोबलात् ।
पितृभावमुपागम्य मुदिते हिमवद्गिरौ

viśvasya jagato māturapi devyāstapobalāt |
pitṛbhāvamupāgamya mudite himavadgirau

देवे ऽपि तत्कृतोद्वाहे हिमवच्छिखरालये ।
संकीडति तया सार्धं काले बहुतरे गते

deve 'pi tatkṛtodvāhe himavacchikharālaye |
saṃkīḍati tayā sārdhaṃ kāle bahutare gate

वैवस्वते ऽंतरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसः स्वयम् ।
अश्वमेधेन यज्ञेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत

vaivasvate 'ṃtare prāpte dakṣaḥ prācetasaḥ svayam |
aśvamedhena yajñena yakṣyamāṇo 'nvapadyata

ततो हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत् ।
गंगाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते

tato himavataḥ pṛṣṭhe dakṣo vai yajñamāharat |
gaṃgādvāre śubhe deśe ṛṣisiddhaniṣevite

तस्य तस्मिन्मखेदेवाः सर्वे शक्र पुरोगमाः ।
गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा

tasya tasminmakhedevāḥ sarve śakra purogamāḥ |
gamanāya samāgamya buddhimāpedire tadā

आदित्या वसवो रुद्रास्साध्यास्सह मरुद्गणैः ।
ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा

ādityā vasavo rudrāssādhyāssaha marudgaṇaiḥ |
ūṣmapāḥ somapāścaiva ājyapā dhūmapāstathā

अश्विनौ पितरश्चैव तथा चान्ये महर्षयः ।
विष्णुना सहिताः सर्वे स्वागता यज्ञभागिनः

aśvinau pitaraścaiva tathā cānye maharṣayaḥ |
viṣṇunā sahitāḥ sarve svāgatā yajñabhāginaḥ

दृष्ट्वा देवकुलं सर्वमीश्वरेण विनागतम् ।
दधीचो मन्युनाविष्टो दक्षमेवमभाषत

dṛṣṭvā devakulaṃ sarvamīśvareṇa vināgatam |
dadhīco manyunāviṣṭo dakṣamevamabhāṣata

अप्रपूज्ये चैव पूजा पूज्यानां चाप्य पूजने ।
नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः

aprapūjye caiva pūjā pūjyānāṃ cāpya pūjane |
naraḥ pāpamavāpnoti mahadvai nātra saṃśayaḥ

असतां संमतिर्यत्र सतामवमतिस्तथा ।
दंडो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः

asatāṃ saṃmatiryatra satāmavamatistathā |
daṃḍo devakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत ।
पूज्यं तु पशुभर्तारं कस्मान्नार्चयसे प्रभुम्

evamuktvā tu viprarṣiḥ punardakṣamabhāṣata |
pūjyaṃ tu paśubhartāraṃ kasmānnārcayase prabhum

संति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः ।
एकादशावस्थिता ये नान्यं वेद्मि महेश्वरम्

saṃti me bahavo rudrāḥ śūlahastāḥ kapardinaḥ |
ekādaśāvasthitā ye nānyaṃ vedmi maheśvaram

किमेभिरमरैरन्यैः पूजितैरध्वरे फलम् ।
राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया

kimebhiramarairanyaiḥ pūjitairadhvare phalam |
rājā cedadhvarasyāsya na rudraḥ pūjyate tvayā

ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रभुरव्ययः ।
ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्य कैंकर्यवादिनः

brahmaviṣṇumaheśānāṃ sraṣṭā yaḥ prabhuravyayaḥ |
brahmādayaḥ piśācāṃtā yasya kaiṃkaryavādinaḥ

प्रकृतीनां परश्चैव पुरुषस्य च यः परः ।
चिंत्यते योगविद्वद्भि ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

prakṛtīnāṃ paraścaiva puruṣasya ca yaḥ paraḥ |
ciṃtyate yogavidvadbhi ṛṣibhistattvadarśibhiḥ

अक्षरं परमं ब्रह्म ह्यसच्च सदसच्च यत् ।
अनादिमध्यनिधनमप्रतर्क्यं सनातनम्

akṣaraṃ paramaṃ brahma hyasacca sadasacca yat |
anādimadhyanidhanamapratarkyaṃ sanātanam

यः स्रष्टा चैव संहर्ता भर्ता चैव महेश्वरः ।
तस्मादन्यं न पश्यामि शंकरात्मानमध्वरे

yaḥ sraṣṭā caiva saṃhartā bhartā caiva maheśvaraḥ |
tasmādanyaṃ na paśyāmi śaṃkarātmānamadhvare

एतन्मखेशस्य सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमंत्रपूतम् ।
विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभोर्विभज्यावहनीयमद्य

etanmakheśasya suvarṇapātre haviḥ samastaṃ vidhimaṃtrapūtam |
viṣṇornayāmyapratimasya bhāgaṃ prabhorvibhajyāvahanīyamadya

यस्मान्नाराधितो रुद्रस्सर्वदेवेश्वरेश्वरः ।
तस्माद्दक्ष तवाशेषो यज्ञो ऽयं न भविष्यति

yasmānnārādhito rudrassarvadeveśvareśvaraḥ |
tasmāddakṣa tavāśeṣo yajño 'yaṃ na bhaviṣyati

इत्युक्त्वा वचनं क्रुद्धो दधीचो मुनिसत्तमः ।
निर्गम्य च ततो देशाज्जगाम स्वकमाश्रमम्

ityuktvā vacanaṃ kruddho dadhīco munisattamaḥ |
nirgamya ca tato deśājjagāma svakamāśramam

निर्गते ऽपि मुनौ तस्मिन्देवा दक्षं न तत्यजुः ।
अवश्यमनुभावित्वादनर्थस्य तु भाविनः

nirgate 'pi munau tasmindevā dakṣaṃ na tatyajuḥ |
avaśyamanubhāvitvādanarthasya tu bhāvinaḥ

एतस्मिन्नेव काले तु ज्ञात्वैतत्सर्वमीश्वरात् ।
दग्धुं दक्षाध्वरं विप्रा देवी देवमचोदयत्

etasminneva kāle tu jñātvaitatsarvamīśvarāt |
dagdhuṃ dakṣādhvaraṃ viprā devī devamacodayat

देव्या संचोदितो देवो दक्षाध्वरजिघांसया ।
ससर्ज सहसा वीरं वीरभद्रं गणेश्वरम्

devyā saṃcodito devo dakṣādhvarajighāṃsayā |
sasarja sahasā vīraṃ vīrabhadraṃ gaṇeśvaram

सहस्रवदनं देवं सहस्रकमलेक्षणम् ।
सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिकम्

sahasravadanaṃ devaṃ sahasrakamalekṣaṇam |
sahasramudgaradharaṃ sahasraśarapāṇikam

शूलटंकगदाहस्तं दीप्तकार्मुकधारिणम् ।
चक्रवज्रधरं घोरं चंद्रार्धकृतशेखरम्

śūlaṭaṃkagadāhastaṃ dīptakārmukadhāriṇam |
cakravajradharaṃ ghoraṃ caṃdrārdhakṛtaśekharam

कुलिशोद्योतितकरं तडिज्ज्वलितमूर्धजम् ।
दंष्ट्राकरालं बिभ्राणं महावक्त्रं महोदरम्

kuliśodyotitakaraṃ taḍijjvalitamūrdhajam |
daṃṣṭrākarālaṃ bibhrāṇaṃ mahāvaktraṃ mahodaram

विद्युज्जिह्वं प्रलंबोष्ठं मेघसागरनिःस्वनम् ।
वसानं चर्म वैयाघ्रं महद्रुधिरनिस्रवम्

vidyujjihvaṃ pralaṃboṣṭhaṃ meghasāgaraniḥsvanam |
vasānaṃ carma vaiyāghraṃ mahadrudhiranisravam

गण्डद्वितयसंसृष्टमण्डलीकृतकुण्डलम् ।
वरामरशिरोमालावलीकलितशेखरम्

gaṇḍadvitayasaṃsṛṣṭamaṇḍalīkṛtakuṇḍalam |
varāmaraśiromālāvalīkalitaśekharam

रणन्नूपुरकेयूरमहाकनकभूषितम् ।
रत्नसंचयसंदीप्तं तारहारावृतोरसम्

raṇannūpurakeyūramahākanakabhūṣitam |
ratnasaṃcayasaṃdīptaṃ tārahārāvṛtorasam

महाशरभशार्दूलसिंहैः सदृशविक्रमम् ।
प्रशस्तमत्तमातंगसमानगमनालसम्

mahāśarabhaśārdūlasiṃhaiḥ sadṛśavikramam |
praśastamattamātaṃgasamānagamanālasam

शंखचामरकुंदेन्दुमृणालसदृशप्रभम् ।
सतुषारमिवाद्रीन्द्रं साक्षाज्जंगमतां गतम्

śaṃkhacāmarakuṃdendumṛṇālasadṛśaprabham |
satuṣāramivādrīndraṃ sākṣājjaṃgamatāṃ gatam

ज्वालामालापरिक्षिप्तं दीप्तमौक्तिकभूषणम् ।
तेजसा चैव दीव्यंतं युगांत इव पावकम्

jvālāmālāparikṣiptaṃ dīptamauktikabhūṣaṇam |
tejasā caiva dīvyaṃtaṃ yugāṃta iva pāvakam

स जानुभ्यां महीं गत्वा प्रणतः प्रांजलिस्ततः ।
पार्श्वतो देवदेवस्य पर्यतिष्ठद्गणेश्वरः

sa jānubhyāṃ mahīṃ gatvā praṇataḥ prāṃjalistataḥ |
pārśvato devadevasya paryatiṣṭhadgaṇeśvaraḥ

मन्युना चासृजद्भद्रां भद्रकालीं महेश्वरीम् ।
आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन गंतुं सहैव तु

manyunā cāsṛjadbhadrāṃ bhadrakālīṃ maheśvarīm |
ātmanaḥ karmasākṣitve tena gaṃtuṃ sahaiva tu

तं दृष्ट्वावस्थितं वीरभद्रं कालाग्निसन्निभम् ।
भद्रया सहितं प्राह भद्रमस्त्विति शंकरः

taṃ dṛṣṭvāvasthitaṃ vīrabhadraṃ kālāgnisannibham |
bhadrayā sahitaṃ prāha bhadramastviti śaṃkaraḥ

स च विज्ञापयामास सह देव्या महेश्वरम् ।
आज्ञापय महादेव किं कार्यं करवाण्यहम्

sa ca vijñāpayāmāsa saha devyā maheśvaram |
ājñāpaya mahādeva kiṃ kāryaṃ karavāṇyaham

ततस्त्रिपुरहा प्राह हैमवत्याः प्रियेच्छया ।
वीरभद्रं महाबाहुं वाचा विपुलनादया

tatastripurahā prāha haimavatyāḥ priyecchayā |
vīrabhadraṃ mahābāhuṃ vācā vipulanādayā

प्राचेतसस्य दक्षस्य यज्ञं सद्यो विनाशय ।
भद्रकाल्या सहासि त्वमेतत्कृत्यं गणेश्वर

prācetasasya dakṣasya yajñaṃ sadyo vināśaya |
bhadrakālyā sahāsi tvametatkṛtyaṃ gaṇeśvara

अहमप्यनया सार्धं रैभ्याश्रमसपीपतः ।
स्थित्वा वीक्षे गणेशान विक्रमं तव दुःसहम्

ahamapyanayā sārdhaṃ raibhyāśramasapīpataḥ |
sthitvā vīkṣe gaṇeśāna vikramaṃ tava duḥsaham

वृक्षा कनखले ये तु गंगाद्वारसमीपगाः ।
सुवर्णशृंगस्य गिरेर्मेरुमंदरसंनिभाः

vṛkṣā kanakhale ye tu gaṃgādvārasamīpagāḥ |
suvarṇaśṛṃgasya girermerumaṃdarasaṃnibhāḥ

तस्मिन्प्रदेशे दक्षस्य युज्ञः संप्रति वर्तते ।
सहसा तस्य यज्ञस्य विघातं कुरु मा चिरम्

tasminpradeśe dakṣasya yujñaḥ saṃprati vartate |
sahasā tasya yajñasya vighātaṃ kuru mā ciram

इत्युक्ते सति देवेन देवी हिमगिरीन्द्रजा ।
भद्रं भद्रं च संप्रेक्ष्य वत्सं धेनुरिवौरसम्

ityukte sati devena devī himagirīndrajā |
bhadraṃ bhadraṃ ca saṃprekṣya vatsaṃ dhenurivaurasam

आलिंग्य च समाघ्राय मूर्ध्नि षड्वदनं यथा ।
सस्मिता वचनं प्राह मधुरं मधुरं स्वयम्

āliṃgya ca samāghrāya mūrdhni ṣaḍvadanaṃ yathā |
sasmitā vacanaṃ prāha madhuraṃ madhuraṃ svayam

वत्स भद्र महाभाग महाबलपराक्रम ।
मत्प्रियार्थं त्वमुत्पन्नो मम मन्युं प्रमार्जक

vatsa bhadra mahābhāga mahābalaparākrama |
matpriyārthaṃ tvamutpanno mama manyuṃ pramārjaka

यज्ञेश्वरमनाहूय यज्ञकर्मरतो ऽभवत् ।
दक्षं वैरेण तं तस्माद्भिंधि यज्ञं गणेश्वर

yajñeśvaramanāhūya yajñakarmarato 'bhavat |
dakṣaṃ vaireṇa taṃ tasmādbhiṃdhi yajñaṃ gaṇeśvara

यज्ञलक्ष्मीमलक्ष्मीं त्वं भद्र कृत्वा ममाज्ञया ।
यजमानं च तं हत्वा वत्स हिंसय भद्रया

yajñalakṣmīmalakṣmīṃ tvaṃ bhadra kṛtvā mamājñayā |
yajamānaṃ ca taṃ hatvā vatsa hiṃsaya bhadrayā

अशेषामिव तामाज्ञां शिवयोश्चित्रकृत्ययोः ।
मूर्ध्नि कृत्वा नमस्कृत्य भद्रो गंतुं प्रचक्रमे

aśeṣāmiva tāmājñāṃ śivayościtrakṛtyayoḥ |
mūrdhni kṛtvā namaskṛtya bhadro gaṃtuṃ pracakrame

अथैष भगवान्क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः ।
वीरभद्रो महादेवो देव्या मन्युप्रमार्जकः

athaiṣa bhagavānkruddhaḥ pretāvāsakṛtālayaḥ |
vīrabhadro mahādevo devyā manyupramārjakaḥ

ससर्ज रोमकूपेभ्यो रोमजाख्यान्गणेश्वरान् ।
दक्षिणाद्भुजदेशात्तु शतकोटिगविश्वरान्

sasarja romakūpebhyo romajākhyāngaṇeśvarān |
dakṣiṇādbhujadeśāttu śatakoṭigaviśvarān

पादात्तथोरुदेशाच्च पृष्ठात्पार्श्वान्मुखाद्गलात् ।
गुह्याद्गुल्फाच्छिरोमध्यात्कंठादास्यात्तथोदरात्

pādāttathorudeśācca pṛṣṭhātpārśvānmukhādgalāt |
guhyādgulphācchiromadhyātkaṃṭhādāsyāttathodarāt

तदा गणेश्वरैर्भद्रैर्भद्रतुल्यपराक्रमैः ।
संछादितमभूत्सर्वं साकाशविवरं जगत्

tadā gaṇeśvarairbhadrairbhadratulyaparākramaiḥ |
saṃchāditamabhūtsarvaṃ sākāśavivaraṃ jagat

सर्वे सहस्रहस्तास्ते सहस्रायुधपाणयः ।
रुद्रस्यानुचरास्सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः

sarve sahasrahastāste sahasrāyudhapāṇayaḥ |
rudrasyānucarāssarve sarve rudrasamaprabhāḥ

शूलशक्तिगदाहस्ताष्टंकोपलशिलाधराः ।
कालाग्निरुद्रसदृशास्त्रिनेत्राश्च जटाधराः

śūlaśaktigadāhastāṣṭaṃkopalaśilādharāḥ |
kālāgnirudrasadṛśāstrinetrāśca jaṭādharāḥ

निपेतुर्भृशमाकाशे शतशस्सिंहवाहनाः ।
विनेदुश्च महानादाञ्जलदा इव भद्रजाः

nipeturbhṛśamākāśe śataśassiṃhavāhanāḥ |
vineduśca mahānādāñjaladā iva bhadrajāḥ

तैर्भद्रैर्भगवान्मद्रस्तथा परिवृतो बभौ ।
कालानलशतैर्युक्तो यथांते कालभैरवः

tairbhadrairbhagavānmadrastathā parivṛto babhau |
kālānalaśatairyukto yathāṃte kālabhairavaḥ

तेषां मध्ये समारुह्य वृषेंद्रं वृषभध्वजः ।
जगाम भगवान्भद्रश्शुभमभ्रं यथा भवः

teṣāṃ madhye samāruhya vṛṣeṃdraṃ vṛṣabhadhvajaḥ |
jagāma bhagavānbhadraśśubhamabhraṃ yathā bhavaḥ

तस्मिन्वृषभमारूढे भद्रे तु भसितप्रभः ।
बभार मौक्तिकं छत्रं गृहीतसितचामरः

tasminvṛṣabhamārūḍhe bhadre tu bhasitaprabhaḥ |
babhāra mauktikaṃ chatraṃ gṛhītasitacāmaraḥ

स तदा शुशुभे पार्श्वे भद्रस्य भसितप्रभः ।
भगवानिव शैलेन्द्रः पार्श्वे विश्वजगद्गुरोः

sa tadā śuśubhe pārśve bhadrasya bhasitaprabhaḥ |
bhagavāniva śailendraḥ pārśve viśvajagadguroḥ

सो ऽपि तेन बभौ भद्रः श्वेतचामरपाणिना ।
बालसोमेन सौम्येन यथा शूलवरायुधः

so 'pi tena babhau bhadraḥ śvetacāmarapāṇinā |
bālasomena saumyena yathā śūlavarāyudhaḥ

दध्मौ शंखं सितं भद्रं भद्रस्य पुरतः शुभम् ।
भानुकंपो महातेजा हेमरत्नैरलंकृतः

dadhmau śaṃkhaṃ sitaṃ bhadraṃ bhadrasya purataḥ śubham |
bhānukaṃpo mahātejā hemaratnairalaṃkṛtaḥ

देवदुंदुभयो नेदुर्दिव्यसंकुलनिःस्वनाः ।
ववृषुश्शतशो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं बलाहकाः

devaduṃdubhayo nedurdivyasaṃkulaniḥsvanāḥ |
vavṛṣuśśataśo mūrdhni puṣpavarṣaṃ balāhakāḥ

फुल्लानां मधुगर्भाणां पुष्पाणां गंधबंधवः ।
मार्गानुकूलसंवाहा वबुश्च पथि मारुताः

phullānāṃ madhugarbhāṇāṃ puṣpāṇāṃ gaṃdhabaṃdhavaḥ |
mārgānukūlasaṃvāhā vabuśca pathi mārutāḥ

ततो गणेश्वराः सर्वे मत्ता युद्धबलोद्धताः ।
ननृतुर्मुमुदुर् एदुर्जहसुर्जगदुर्जगुः

tato gaṇeśvarāḥ sarve mattā yuddhabaloddhatāḥ |
nanṛturmumudur edurjahasurjagadurjaguḥ

तदा भद्रगणांतःस्थो बभौ भद्रः स भद्रया ।
यथा रुद्रगणांतः स्थस्त्र्यम्बकोंबिकया सह

tadā bhadragaṇāṃtaḥstho babhau bhadraḥ sa bhadrayā |
yathā rudragaṇāṃtaḥ sthastryambakoṃbikayā saha

तत्क्षणादेव दक्षस्य यज्ञवाटं रण्मयम् ।
प्रविवेश महाबाहुर्वीरभद्रो महानुगः

tatkṣaṇādeva dakṣasya yajñavāṭaṃ raṇmayam |
praviveśa mahābāhurvīrabhadro mahānugaḥ

ततस्तु दक्षप्रतिपादितस्य क्रतुप्रधानस्य गणप्रधानः ।
प्रयोगभूमिं प्रविवेश भद्रो रुद्रो यथांते भुवनं दिधक्षुः

tatastu dakṣapratipāditasya kratupradhānasya gaṇapradhānaḥ |
prayogabhūmiṃ praviveśa bhadro rudro yathāṃte bhuvanaṃ didhakṣuḥ