अध्याय 20: वीरभद्र द्वारा दक्ष-यज्ञ का विध्वंस

ततो विष्णुप्रधानानां सुराणाममितौजसाम् ।
ददर्श च महत्सत्रं चित्रध्वजपरिच्छदम्

tato viṣṇupradhānānāṃ surāṇāmamitaujasām |
dadarśa ca mahatsatraṃ citradhvajaparicchadam

सुदर्भऋतुसंस्तीर्णं सुसमिद्धहुताशनम् ।
कांचनैर्यज्ञभांडैश्च भ्राजिष्णुभिरलंकृतम्

sudarbhaṛtusaṃstīrṇaṃ susamiddhahutāśanam |
kāṃcanairyajñabhāṃḍaiśca bhrājiṣṇubhiralaṃkṛtam

ऋषिभिर्यज्ञपटुभिर्यथावत्कर्मकर्तृभिः ।
विधिना वेददृष्टेन स्वनुष्ठितबहुक्रमम्

ṛṣibhiryajñapaṭubhiryathāvatkarmakartṛbhiḥ |
vidhinā vedadṛṣṭena svanuṣṭhitabahukramam

देवांगनासहस्राढ्यमप्सरोगणसेवितम् ।
वेणुवीणारवैर्जुष्टं वेदघोषैश्च बृंहितम्

devāṃganāsahasrāḍhyamapsarogaṇasevitam |
veṇuvīṇāravairjuṣṭaṃ vedaghoṣaiśca bṛṃhitam

दृष्ट्वा दक्षाध्वरे वीरो वीरभद्रः प्रतापवान् ।
सिंहनादं तदा चक्रे गंभीरो जलदो यथा

dṛṣṭvā dakṣādhvare vīro vīrabhadraḥ pratāpavān |
siṃhanādaṃ tadā cakre gaṃbhīro jalado yathā

ततः किलकिलाशब्द आकाशं पूरयन्निव ।
गणेश्वरैः कृतो जज्ञे महान्न्यक्कृतसागरः

tataḥ kilakilāśabda ākāśaṃ pūrayanniva |
gaṇeśvaraiḥ kṛto jajñe mahānnyakkṛtasāgaraḥ

तेन शब्देन महताः ग्रस्ता सर्वेदिवौकसः ।
दुद्रुवुः परितो भीताः स्रस्तवस्त्रविभूषणाः

tena śabdena mahatāḥ grastā sarvedivaukasaḥ |
dudruvuḥ parito bhītāḥ srastavastravibhūṣaṇāḥ

किंस्विद्भग्नो महामेरुः किंस्वित्संदीर्यते मही ।
किमिदं किमिदं वेति जजल्पुस्त्रिदशा भृशम्

kiṃsvidbhagno mahāmeruḥ kiṃsvitsaṃdīryate mahī |
kimidaṃ kimidaṃ veti jajalpustridaśā bhṛśam

मृगेन्द्राणां यथा नादं गजेंद्रा गहने वने ।
श्रुत्वा तथाविधं केचित्तत्यजुर्जीवितं भयात्

mṛgendrāṇāṃ yathā nādaṃ gajeṃdrā gahane vane |
śrutvā tathāvidhaṃ kecittatyajurjīvitaṃ bhayāt

पर्वताश्च व्यशीर्यंत चकम्पे च वसुंधरा ।
मरुतश्च व्यघूर्णंत चुक्षुभे मकरालयः

parvatāśca vyaśīryaṃta cakampe ca vasuṃdharā |
marutaśca vyaghūrṇaṃta cukṣubhe makarālayaḥ

अग्नयो नैव दीप्यंते न च दीप्यति भास्करः ।
ग्रहाश्च न प्रकाशंते नक्षत्राणि च तारकाः

agnayo naiva dīpyaṃte na ca dīpyati bhāskaraḥ |
grahāśca na prakāśaṃte nakṣatrāṇi ca tārakāḥ

एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञवाटं तदुज्ज्वलम् ।
संप्राप भगवान्भद्रो भद्रैश्च सह भद्रया

etasminneva kāle tu yajñavāṭaṃ tadujjvalam |
saṃprāpa bhagavānbhadro bhadraiśca saha bhadrayā

तं दृष्ट्वा भीतभीतो ऽपि दक्षो दृढ इव स्थितः ।
क्रुद्धवद्वचनं प्राह को भवान् किमिहेच्छसि

taṃ dṛṣṭvā bhītabhīto 'pi dakṣo dṛḍha iva sthitaḥ |
kruddhavadvacanaṃ prāha ko bhavān kimihecchasi

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षस्य च दुरात्मनः ।
वीरभद्रो महातेजा मेघसंभीरनिस्स्वनः

tasya tadvacanaṃ śrutvā dakṣasya ca durātmanaḥ |
vīrabhadro mahātejā meghasaṃbhīranissvanaḥ

स्मयन्निव तमालोक्य दक्षं देवाश्च ऋत्विजः ।
अर्थगर्भमसंभ्रान्तमवोचदुचितं वचः

smayanniva tamālokya dakṣaṃ devāśca ṛtvijaḥ |
arthagarbhamasaṃbhrāntamavocaducitaṃ vacaḥ

वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः ।
भागाभिलिप्सया प्राप्ता भागो नस्संप्रदीयताम्

vayaṃ hyanucarāḥ sarve śarvasyāmitatejasaḥ |
bhāgābhilipsayā prāptā bhāgo nassaṃpradīyatām

अथ चेदध्वरे ऽस्माकं न भागः परिकल्पितः ।
कथ्यतां कारणं तत्र युध्यतां वा मयामरैः

atha cedadhvare 'smākaṃ na bhāgaḥ parikalpitaḥ |
kathyatāṃ kāraṇaṃ tatra yudhyatāṃ vā mayāmaraiḥ

इत्युक्तास्ते गणेंद्रेण देवा दक्षपुरोगमाः ।
ऊचुर्मन्त्राः प्रमाणं नो न वयं प्रभवस्त्विति

ityuktāste gaṇeṃdreṇa devā dakṣapurogamāḥ |
ūcurmantrāḥ pramāṇaṃ no na vayaṃ prabhavastviti

मन्त्रा ऊचुस्सुरा यूयं मोहोपहतचेतसः ।
येन प्रथमभागार्हं न यजध्वं महेश्वरम्

mantrā ūcussurā yūyaṃ mohopahatacetasaḥ |
yena prathamabhāgārhaṃ na yajadhvaṃ maheśvaram

मंत्रोक्ता अपि ते देवाः सर्वे संमूढचेतसः ।
भद्राय न ददुर्भागं तत्प्रहाणमभीप्सवः

maṃtroktā api te devāḥ sarve saṃmūḍhacetasaḥ |
bhadrāya na dadurbhāgaṃ tatprahāṇamabhīpsavaḥ

यदा तथ्यं च पथ्यं च स्ववाक्यं तद्वृथा ऽभवत् ।
तदा ततो ययुर्मंदा ब्रह्मलोकं सनातनम्

yadā tathyaṃ ca pathyaṃ ca svavākyaṃ tadvṛthā 'bhavat |
tadā tato yayurmaṃdā brahmalokaṃ sanātanam

अथोवाच गणाध्यक्षो देवान्विष्णुपुरोगमान् ।
मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः

athovāca gaṇādhyakṣo devānviṣṇupurogamān |
mantrāḥ pramāṇaṃ na kṛtā yuṣmābhirbalagarvitaiḥ

यस्मादस्मिन्मखे देवैरित्थं वयमसत्कृताः ।
तस्माद्वो जीवितैस्सार्धमपनेष्यामि गर्वितम्

yasmādasminmakhe devairitthaṃ vayamasatkṛtāḥ |
tasmādvo jīvitaissārdhamapaneṣyāmi garvitam

इत्युक्त्वा भगवान् क्रुद्धो व्यदहन्नेत्रवह्निना ।
यक्षवाटं महाकूटं यथातिस्रः पुरो हरः

ityuktvā bhagavān kruddho vyadahannetravahninā |
yakṣavāṭaṃ mahākūṭaṃ yathātisraḥ puro haraḥ

ततो गणेश्वरास्सर्वे पर्वतोदग्रविग्रहाः ।
यूपानुत्पाट्य होत्ःणां कंठेष्वाबध्य रज्जुभिः

tato gaṇeśvarāssarve parvatodagravigrahāḥ |
yūpānutpāṭya hotḥṇāṃ kaṃṭheṣvābadhya rajjubhiḥ

यज्ञपात्राणि चित्राणि भित्त्वा संचूर्ण्य वारिणि ।
गृहीत्वा चैव यज्ञांगं गंगास्रोतसि चिक्षिपुः

yajñapātrāṇi citrāṇi bhittvā saṃcūrṇya vāriṇi |
gṛhītvā caiva yajñāṃgaṃ gaṃgāsrotasi cikṣipuḥ

तत्र दिव्यान्नपानानां राशयः पर्वतोपमाः ।
क्षीरनद्यो ऽमृतस्रावाः सुस्निग्धदधिकर्दमाः

tatra divyānnapānānāṃ rāśayaḥ parvatopamāḥ |
kṣīranadyo 'mṛtasrāvāḥ susnigdhadadhikardamāḥ

उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि सुरभीणि च ।
रसवन्ति च पानानि लेह्यचोष्याणि तानि वै

uccāvacāni māṃsāni bhakṣyāṇi surabhīṇi ca |
rasavanti ca pānāni lehyacoṣyāṇi tāni vai

वीरास्तद्भुजते वक्त्रैर्विलुंपंति क्षिपंति च ।
वज्रैश्चक्रैर्महाशूलैश्शक्तिभिः पाशपट्टिशैः

vīrāstadbhujate vaktrairviluṃpaṃti kṣipaṃti ca |
vajraiścakrairmahāśūlaiśśaktibhiḥ pāśapaṭṭiśaiḥ

मुसलैरसिभिष्टंकैर्भिधिपालैः परश्वधैः ।
उद्धतांस्त्रिदशान्सर्वांल्लोकपालपुरस्सरान्

musalairasibhiṣṭaṃkairbhidhipālaiḥ paraśvadhaiḥ |
uddhatāṃstridaśānsarvāṃllokapālapurassarān

बिभिदुर्बलिनो वीरा वीरभद्रांगसंभवाः ।
छिंधि भिंधि क्षिप क्षिप्रं मार्यतां दार्यतामिति

bibhidurbalino vīrā vīrabhadrāṃgasaṃbhavāḥ |
chiṃdhi bhiṃdhi kṣipa kṣipraṃ māryatāṃ dāryatāmiti

हरस्व प्रहरस्वेति पाटयोत्पाटयेति च ।
संरंभप्रभवाः क्रूराश्शब्दाः श्रवणशंकवः

harasva praharasveti pāṭayotpāṭayeti ca |
saṃraṃbhaprabhavāḥ krūrāśśabdāḥ śravaṇaśaṃkavaḥ

यत्रतत्र गणेशानां जज्ञिरे समरोचिताः ।
विवृत्तनयनाः केचिद्दष्टदंष्ट्रोष्ठतालवः

yatratatra gaṇeśānāṃ jajñire samarocitāḥ |
vivṛttanayanāḥ keciddaṣṭadaṃṣṭroṣṭhatālavaḥ

आश्रमस्थान्समाकृष्य मारयन्ति तपोधनात् ।
स्रुवानपहरन्तश्च क्षिपन्तोग्निं जलेषु च

āśramasthānsamākṛṣya mārayanti tapodhanāt |
sruvānapaharantaśca kṣipantogniṃ jaleṣu ca

कलशानपि भिन्दंतश्छिंदंतो मणिवेदिकाः ।
गायंतश्च नदन्तश्च हसन्तश्च मुहुर्मुहुः

kalaśānapi bhindaṃtaśchiṃdaṃto maṇivedikāḥ |
gāyaṃtaśca nadantaśca hasantaśca muhurmuhuḥ

रक्तासवं पिबन्तश्च ननृतुर्गणपुंगवाः ।
निर्मथ्य सेंद्रानमरान् गणेन्द्रान्वृषेन्द्रनागेन्द्रमृगेन्द्रसाराः

raktāsavaṃ pibantaśca nanṛturgaṇapuṃgavāḥ |
nirmathya seṃdrānamarān gaṇendrānvṛṣendranāgendramṛgendrasārāḥ

चक्रुर्बहून्यप्रतिमभावाः सहर्षरोमाणि विचेष्टितानि ।
नन्दंति केचित्प्रहरन्ति केचिद्धावन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित्

cakrurbahūnyapratimabhāvāḥ saharṣaromāṇi viceṣṭitāni |
nandaṃti kecitpraharanti keciddhāvanti kecitpralapanti kecit

नृत्यन्ति केचिद्विहसन्ति केचिद्वल्गन्ति केचित्प्रमथा बलेन

nṛtyanti kecidvihasanti kecidvalganti kecitpramathā balena

केचिज्जिघृक्षंति घनान्स तोयान्केचिद्ग्रहीतुं रविमुत्पतंति ।
केचित्प्रसर्तुं पवनेन सार्धमिच्छंति भीमाः प्रमथा वियत्स्थाः

kecijjighṛkṣaṃti ghanānsa toyānkecidgrahītuṃ ravimutpataṃti |
kecitprasartuṃ pavanena sārdhamicchaṃti bhīmāḥ pramathā viyatsthāḥ

आक्षिप्य केचिच्च वरायुधानि महा भुजंगानिव वैनतेयाः ।
भ्रमंति देवानपि विद्रवंतः खमंडले पर्वतकूटकल्पाः

ākṣipya kecicca varāyudhāni mahā bhujaṃgāniva vainateyāḥ |
bhramaṃti devānapi vidravaṃtaḥ khamaṃḍale parvatakūṭakalpāḥ

उत्पाट्य चोत्पाट्यगृहाणि केचित्सजालवातायनवेदिकानि ।
विक्षिप्य विक्षिप्य जलस्य मध्ये कालांबुदाभाः प्रमथा निनेदुः

utpāṭya cotpāṭyagṛhāṇi kecitsajālavātāyanavedikāni |
vikṣipya vikṣipya jalasya madhye kālāṃbudābhāḥ pramathā nineduḥ

उद्वर्तितद्वारकपाटकुड्यं विध्वस्तशालावलभीगवाक्षम् ।
अहो बताभज्यत यज्ञवाटमनाथवद्वाक्यमिवायथार्थम्

udvartitadvārakapāṭakuḍyaṃ vidhvastaśālāvalabhīgavākṣam |
aho batābhajyata yajñavāṭamanāthavadvākyamivāyathārtham

हा नाथ तातेति पितुः सुतेति भ्रतर्ममाम्बेति च मातुलेति ।
उत्पाट्यमानेषु गृहेषु नार्यो ह्यानाथशब्दान्बहुशः प्रचक्रुः

hā nātha tāteti pituḥ suteti bhratarmamāmbeti ca mātuleti |
utpāṭyamāneṣu gṛheṣu nāryo hyānāthaśabdānbahuśaḥ pracakruḥ