अध्याय 18: दक्ष के अपमान पर सती का देहत्याग

देवी दक्षस्य तनया त्यक्त्वा दाक्षायणी तनुम् ।
कथं हिमवतः पुत्री मेनायामभवत्पुरा

devī dakṣasya tanayā tyaktvā dākṣāyaṇī tanum |
kathaṃ himavataḥ putrī menāyāmabhavatpurā

कथं च निन्दितो रुद्रो दक्षेण च महात्मना ।
निमित्तमपि किं तत्र येन स्यान्निंदितो भवः

kathaṃ ca nindito rudro dakṣeṇa ca mahātmanā |
nimittamapi kiṃ tatra yena syānniṃdito bhavaḥ

उत्पन्नश्च कथं दक्षो अभिशापाद्भवस्य तु ।
चाक्षुषस्यांतरे पूर्वं मनोः प्रब्रूहि मारुत

utpannaśca kathaṃ dakṣo abhiśāpādbhavasya tu |
cākṣuṣasyāṃtare pūrvaṃ manoḥ prabrūhi māruta

वायुरुवाव
शृण्वंतु कथयिष्यामि दक्षस्य लघुचेतसः ।
वृत्तं पापात्प्रमादाच्च विश्वामरविदूषणम्

vāyuruvāva
śṛṇvaṃtu kathayiṣyāmi dakṣasya laghucetasaḥ |
vṛttaṃ pāpātpramādācca viśvāmaravidūṣaṇam

पुरा सुरासुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।
कदाचिद्द्रष्टुमीशानं हिमवच्छिखरं ययुः

purā surāsurāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ |
kadāciddraṣṭumīśānaṃ himavacchikharaṃ yayuḥ

तदा देवश्च देवी च दिव्यासनगतावुभौ ।
दर्शनं ददतुस्तेषां देवादीनां द्विजोत्तमाः

tadā devaśca devī ca divyāsanagatāvubhau |
darśanaṃ dadatusteṣāṃ devādīnāṃ dvijottamāḥ

तदानीमेव दक्षो ऽपि गतस्तत्र सहामरैः ।
जामातरं हरं द्रष्टुं द्रष्टुं चात्मसुतां सतीम्

tadānīmeva dakṣo 'pi gatastatra sahāmaraiḥ |
jāmātaraṃ haraṃ draṣṭuṃ draṣṭuṃ cātmasutāṃ satīm

तदात्मगौरवाद्देवो देव्या दक्षे समागते ।
देवादिभ्यो विशेषेण न कदाचिदभूत्स्मृतिः

tadātmagauravāddevo devyā dakṣe samāgate |
devādibhyo viśeṣeṇa na kadācidabhūtsmṛtiḥ

तस्य तस्याः परं भावमज्ञातुश्चापि केवलम् ।
पुत्रीत्येवं विमूढस्य तस्यां वैरमजायत

tasya tasyāḥ paraṃ bhāvamajñātuścāpi kevalam |
putrītyevaṃ vimūḍhasya tasyāṃ vairamajāyata

ततस्तेनैव वैरेण विधिना च प्रचोदितः ।
नाजुवाह भवं दक्षो दीक्षितस्तामपि द्विषन्

tatastenaiva vaireṇa vidhinā ca pracoditaḥ |
nājuvāha bhavaṃ dakṣo dīkṣitastāmapi dviṣan

अन्याञ् आमातरस्सर्वानाहूय स यथाक्रमम् ।
शतशः पुष्कलामर्चाञ्चकार च पृथक्पृथक्

anyāñ āmātarassarvānāhūya sa yathākramam |
śataśaḥ puṣkalāmarcāñcakāra ca pṛthakpṛthak

तथा तान्संगताञ्छ्रुत्वा नारदस्य मुखात्तदा ।
ययौ रुद्राय रुद्राणी विज्ञाप्य भवनं पितुः

tathā tānsaṃgatāñchrutvā nāradasya mukhāttadā |
yayau rudrāya rudrāṇī vijñāpya bhavanaṃ pituḥ

अथ संनिहितं दिव्यं विमानं विश्वतोमुखम् ।
लक्षणाढ्यं सुखारोहमतिमात्रमनोहरम्

atha saṃnihitaṃ divyaṃ vimānaṃ viśvatomukham |
lakṣaṇāḍhyaṃ sukhārohamatimātramanoharam

तप्तजांबूनदप्रख्यं चित्ररत्नपरिष्कृतम् ।
मुक्तामयवितानाग्न्यं स्रग्दामसमलंकृतम्

taptajāṃbūnadaprakhyaṃ citraratnapariṣkṛtam |
muktāmayavitānāgnyaṃ sragdāmasamalaṃkṛtam

तप्तकंचननिर्व्यूहं रत्नस्तंभशतावृतम् ।
वज्रकल्पितसोपानं विद्रुमस्तंभतोरणम्

taptakaṃcananirvyūhaṃ ratnastaṃbhaśatāvṛtam |
vajrakalpitasopānaṃ vidrumastaṃbhatoraṇam

पुष्पपट्टपरिस्तीर्णं चित्ररत्नमहासनम् ।
वज्रजालकिरच्छिद्रमच्छिद्रमणिकुट्टिमम्

puṣpapaṭṭaparistīrṇaṃ citraratnamahāsanam |
vajrajālakiracchidramacchidramaṇikuṭṭimam

मणिदंडमनोज्ञेन महावृषभलक्ष्मणा ।
अलंकृतपुरोभागमब्भ्रशुब्भ्रेण केतुना

maṇidaṃḍamanojñena mahāvṛṣabhalakṣmaṇā |
alaṃkṛtapurobhāgamabbhraśubbhreṇa ketunā

रत्नकंचुकगुप्तांगैश्चित्रवेत्रकपाणिभिः ।
अधिष्ठितमहाद्वारमप्रधृष्यैर्गुणेश्वरैः

ratnakaṃcukaguptāṃgaiścitravetrakapāṇibhiḥ |
adhiṣṭhitamahādvāramapradhṛṣyairguṇeśvaraiḥ

मृदंगतालगीतादिवेणुवीणाविशारदैः ।
विदग्धवेषभाषैश्च बहुभिः स्त्रीजनैर्वृतम्

mṛdaṃgatālagītādiveṇuvīṇāviśāradaiḥ |
vidagdhaveṣabhāṣaiśca bahubhiḥ strījanairvṛtam

आरुरोह महादेवी सह प्रियसखीजनैः ।
चामारव्यञ्जनं तस्या वज्रदंडमनोहरे

āruroha mahādevī saha priyasakhījanaiḥ |
cāmāravyañjanaṃ tasyā vajradaṃḍamanohare

गृहीत्वा रुद्रकन्ये द्वे विवीजतुरुभे शुभे ।
तदाचामरयोर्मध्ये देव्या वदनमाबभौ

gṛhītvā rudrakanye dve vivījaturubhe śubhe |
tadācāmarayormadhye devyā vadanamābabhau

अन्योन्यं युध्यतोर्मध्ये हंसयोरिव पंकजम् ।
छत्रं शशिनिभं तस्याश्चूडोपरि सुमालिनी

anyonyaṃ yudhyatormadhye haṃsayoriva paṃkajam |
chatraṃ śaśinibhaṃ tasyāścūḍopari sumālinī

धृतमुक्तापरिक्षिप्तं बभार प्रेमनिर्भरा ।
तच्छत्रमुज्ज्वलं देव्या रुरुचे वदनोपरि

dhṛtamuktāparikṣiptaṃ babhāra premanirbharā |
tacchatramujjvalaṃ devyā ruruce vadanopari

उपर्यमृतभांडस्य मंडलं शशिनो यथा ।
अथ चाग्रे समासीना सुस्मितास्या शुभावती

uparyamṛtabhāṃḍasya maṃḍalaṃ śaśino yathā |
atha cāgre samāsīnā susmitāsyā śubhāvatī

अक्षद्यूतविनोदेन रमयामास वै सतीम् ।
सुयशाः पादुके देव्याश्शुभे रत्नपरिष्कृते

akṣadyūtavinodena ramayāmāsa vai satīm |
suyaśāḥ pāduke devyāśśubhe ratnapariṣkṛte

स्तनयोरंतरे कृत्वा तदा देवीमसेवतः ।
अन्या कांचनचार्वंगी दीप्तं जग्राह दर्पणम्

stanayoraṃtare kṛtvā tadā devīmasevataḥ |
anyā kāṃcanacārvaṃgī dīptaṃ jagrāha darpaṇam

अपरा तालवृन्तं च परा तांबूलपेटिकाम् ।
काचित्क्रीडाशुकं चारु करे ऽकुरुत भामिनी

aparā tālavṛntaṃ ca parā tāṃbūlapeṭikām |
kācitkrīḍāśukaṃ cāru kare 'kuruta bhāminī

काचित्तु सुमनोज्ञानि पुष्पाणि सुरभीणि च ।
काचिदाभरणाधारं बभार कमलेक्षणा

kācittu sumanojñāni puṣpāṇi surabhīṇi ca |
kācidābharaṇādhāraṃ babhāra kamalekṣaṇā

काचिच्च पुनरालेपं सुप्रसूतं शुभांजनम् ।
अन्याश्च सदृशास्तास्ता यथास्वमुचितक्रियाः

kācicca punarālepaṃ suprasūtaṃ śubhāṃjanam |
anyāśca sadṛśāstāstā yathāsvamucitakriyāḥ

आवृत्त्या तां महादेवीमसेवंत समंततः ।
अतीव शुशुभे तासामंतरे परमेश्वरी

āvṛttyā tāṃ mahādevīmasevaṃta samaṃtataḥ |
atīva śuśubhe tāsāmaṃtare parameśvarī

तारापरिषदो मध्ये चंद्रलेखेव शारदी ।
ततः शंखसमुत्थस्य नादस्य समनंतरम्

tārāpariṣado madhye caṃdralekheva śāradī |
tataḥ śaṃkhasamutthasya nādasya samanaṃtaram

प्रास्थानिको महानादः पटहः समताड्यत ।
ततो मधुरवाद्यानि सह तालोद्यतैस्स्वनैः

prāsthāniko mahānādaḥ paṭahaḥ samatāḍyata |
tato madhuravādyāni saha tālodyataissvanaiḥ

अनाहतानि सन्नेदुः काहलानां शतानि च ।
सायुधानां गणेशानां महेशसमतेजसाम्

anāhatāni sanneduḥ kāhalānāṃ śatāni ca |
sāyudhānāṃ gaṇeśānāṃ maheśasamatejasām

सहस्राणि शतान्यष्टौ तदानीं पुरतो ययुः ।
तेषां मध्ये वृषारूढो गजारूढो यथा गुरुः

sahasrāṇi śatānyaṣṭau tadānīṃ purato yayuḥ |
teṣāṃ madhye vṛṣārūḍho gajārūḍho yathā guruḥ

जगाम गणपः श्रीमान् सोमनंदीश्वरार्चितः ।
देवदुंदुभयो नेदुर्दिवि दिव्यसुखा घनाः

jagāma gaṇapaḥ śrīmān somanaṃdīśvarārcitaḥ |
devaduṃdubhayo nedurdivi divyasukhā ghanāḥ

ननृतुर्मुनयस्सर्वे मुमुदुः सिद्धयोगिनः ।
ससृजुः पुष्पवृष्टिं च वितानोपरि वारिदाः

nanṛturmunayassarve mumuduḥ siddhayoginaḥ |
sasṛjuḥ puṣpavṛṣṭiṃ ca vitānopari vāridāḥ

तदा देवगणैश्चान्यैः पथि सर्वत्र संगता ।
क्षणादिव पितुर्गेहं प्रविवेश महेश्वरी

tadā devagaṇaiścānyaiḥ pathi sarvatra saṃgatā |
kṣaṇādiva piturgehaṃ praviveśa maheśvarī

तां दृष्ट्वा कुपितो दक्षश्चात्मनः क्षयकारणात् ।
तस्या यवीयसीभ्यो ऽपि चक्रे पूजाम सत्कृताम्

tāṃ dṛṣṭvā kupito dakṣaścātmanaḥ kṣayakāraṇāt |
tasyā yavīyasībhyo 'pi cakre pūjāma satkṛtām

तदा शशिमुखी देवी पितरं सदसि स्थितम् ।
अंबिका युक्तमव्यग्रमुवाचाकृपणं वचः

tadā śaśimukhī devī pitaraṃ sadasi sthitam |
aṃbikā yuktamavyagramuvācākṛpaṇaṃ vacaḥ

ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्याज्ञावशवर्तिनः ।
स देवस्सांप्रतं तात विधिना नार्चितः किल

brahmādayaḥ piśācāṃtā yasyājñāvaśavartinaḥ |
sa devassāṃprataṃ tāta vidhinā nārcitaḥ kila

तदास्तां मम ज्यायस्याः पुत्र्याः पूजां किमीदृशीम् ।
असत्कृतामवज्ञाय कृतवानसि गर्हितम्

tadāstāṃ mama jyāyasyāḥ putryāḥ pūjāṃ kimīdṛśīm |
asatkṛtāmavajñāya kṛtavānasi garhitam

एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः क्रोधादमर्षितः ।
त्वत्तः श्रेष्ठा विशिष्टाश्च पूज्या बालाः सुता मम

evamukto 'bravīdenāṃ dakṣaḥ krodhādamarṣitaḥ |
tvattaḥ śreṣṭhā viśiṣṭāśca pūjyā bālāḥ sutā mama

तासां तु ये च भर्तारस्ते मे बहुमता मुदा ।
गुनैश्चाप्यधिकास्सर्वैर्भर्तुस्ते त्र्यंबकादपि

tāsāṃ tu ye ca bhartāraste me bahumatā mudā |
gunaiścāpyadhikāssarvairbhartuste tryaṃbakādapi

स्तब्धात्मा तामसश्शर्वस्त्वमिमं समुपाश्रिता ।
तेन त्वामवमन्ये ऽहं प्रतिकूलो हि मे भवः

stabdhātmā tāmasaśśarvastvamimaṃ samupāśritā |
tena tvāmavamanye 'haṃ pratikūlo hi me bhavaḥ

तथोक्ता पितरं दक्षं क्रुद्धा देवी तमब्रवीत् ।
शृण्वतामेव सर्वेषां ये यज्ञसदसि स्थिताः

tathoktā pitaraṃ dakṣaṃ kruddhā devī tamabravīt |
śṛṇvatāmeva sarveṣāṃ ye yajñasadasi sthitāḥ

अकस्मान्मम भर्तारमजाताशेषदूषणम् ।
वाचा दूषयसे दक्ष साक्षाल्लोकमहेश्वरम्

akasmānmama bhartāramajātāśeṣadūṣaṇam |
vācā dūṣayase dakṣa sākṣāllokamaheśvaram

विद्याचौरो गुरुद्रोही वेदेश्वरविदूषकः ।
त एते बहुपाप्मानस्सर्वे दंड्या इति श्रुतिः

vidyācauro gurudrohī vedeśvaravidūṣakaḥ |
ta ete bahupāpmānassarve daṃḍyā iti śrutiḥ

तस्मादत्युत्कटस्यास्य पापस्य सदृशो भृशम् ।
सहसा दारुणो दंडस्तव दैवाद्भविष्यति

tasmādatyutkaṭasyāsya pāpasya sadṛśo bhṛśam |
sahasā dāruṇo daṃḍastava daivādbhaviṣyati

त्वया न पूजितो यस्माद्देवदेवस्त्रियंबकः ।
तस्मात्तव कुलं दुष्टं नष्टमित्यवधारय

tvayā na pūjito yasmāddevadevastriyaṃbakaḥ |
tasmāttava kulaṃ duṣṭaṃ naṣṭamityavadhāraya

इत्युक्त्वा पितरं रुष्टा सती संत्यक्तसाध्वसा ।
तदीयां च तनुं त्यक्त्वा हिमवंतं ययौ गिरिम्

ityuktvā pitaraṃ ruṣṭā satī saṃtyaktasādhvasā |
tadīyāṃ ca tanuṃ tyaktvā himavaṃtaṃ yayau girim

स पर्वतपरः श्रीमांल्लब्धपुण्यफलोदयः ।
तदर्थमेव कृतवान् सुचिरं दुश्चरं तपः

sa parvataparaḥ śrīmāṃllabdhapuṇyaphalodayaḥ |
tadarthameva kṛtavān suciraṃ duścaraṃ tapaḥ

तस्मात्तमनुगृह्णाति भूधरेश्वरमीश्वरी ।
स्वेच्छया पितरं चक्रे स्वात्मनो योगमायया

tasmāttamanugṛhṇāti bhūdhareśvaramīśvarī |
svecchayā pitaraṃ cakre svātmano yogamāyayā

यदा गता सती दक्षं विनिंद्य भयविह्वला ।
तदा तिरोहिता मंत्रा विहतश्च ततो ऽध्वरः

yadā gatā satī dakṣaṃ viniṃdya bhayavihvalā |
tadā tirohitā maṃtrā vihataśca tato 'dhvaraḥ

तदुपश्रुत्य गमनं देव्यास्त्रिपुरुमर्दनः ।
दक्षाय च ऋषिभ्यश्च चुकोप च शशाप तान्

tadupaśrutya gamanaṃ devyāstripurumardanaḥ |
dakṣāya ca ṛṣibhyaśca cukopa ca śaśāpa tān

यस्मादवमता दक्षमत्कृते ऽनागसा सती ।
पूजिताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह

yasmādavamatā dakṣamatkṛte 'nāgasā satī |
pūjitāścetarāḥ sarvāḥ svasutā bhartṛbhiḥ saha

वैवस्वते ऽंतरे तस्मात्तव जामातरस्त्वमी ।
उत्पत्स्यंते समं सर्वे ब्रह्मयज्ञेष्वयोनिजाः

vaivasvate 'ṃtare tasmāttava jāmātarastvamī |
utpatsyaṃte samaṃ sarve brahmayajñeṣvayonijāḥ

भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये ।
प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चापि प्रचेतसः

bhavitā mānuṣo rājā cākṣuṣasya tvamanvaye |
prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraścāpi pracetasaḥ

अहं तत्रापि ते विघ्नमाचरिष्यामि दुर्मते ।
धर्मार्थकामयुक्तेषु कर्मस्वपि पुनः पुनः

ahaṃ tatrāpi te vighnamācariṣyāmi durmate |
dharmārthakāmayukteṣu karmasvapi punaḥ punaḥ

तेनैवं व्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा ।
स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा पपात भुवि दुःखितः

tenaivaṃ vyāhṛto dakṣo rudreṇāmitatejasā |
svāyaṃbhuvīṃ tanuṃ tyaktvā papāta bhuvi duḥkhitaḥ

ततः प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषे ऽन्तरे ।
प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचेतसाम्

tataḥ prācetaso dakṣo jajñe vai cākṣuṣe 'ntare |
prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraścaiva pracetasām

भृग्वादयो ऽपि जाता वै मनोर्वैवस्वतस्य तु ।
अंतरे ब्रह्मणो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्

bhṛgvādayo 'pi jātā vai manorvaivasvatasya tu |
aṃtare brahmaṇo yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum

तदा दक्षस्य धर्मार्थं यज्ञे तस्य दुरात्मनः ।
महेशः कृतवान्विघ्नं मना ववस्वते सति

tadā dakṣasya dharmārthaṃ yajñe tasya durātmanaḥ |
maheśaḥ kṛtavānvighnaṃ manā vavasvate sati