अध्याय 17: मनु, शतरूपा और ऋषियों के वंश

एवं लब्ध्वा परां शक्तिमीश्वरादेव शाश्वतीम् ।
मैथुनप्रभवां सृष्टिं कर्तृकामः प्रजापतिः

evaṃ labdhvā parāṃ śaktimīśvarādeva śāśvatīm |
maithunaprabhavāṃ sṛṣṭiṃ kartṛkāmaḥ prajāpatiḥ

स्वयमप्यद्भुतो नारी चार्धेन पुरुषो ऽभवत् ।
यार्धेन नारी सा तस्माच्छतरूपा व्यजायत

svayamapyadbhuto nārī cārdhena puruṣo 'bhavat |
yārdhena nārī sā tasmācchatarūpā vyajāyata

विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत् ।
स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते

virājamasṛjadbrahmā so 'rdhana puruṣo 'bhavat |
sa vai svāyaṃbhuvaḥ pūrvaṃ puruṣo manurucyate

सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् ।
भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत

sā devī śatarūpā tu tapaḥ kṛtvā suduścaram |
bhartāraṃ dīptayaśasaṃ manumevānvapadyata

तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत ।
प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ

tasmāttu śatarūpā sā putradvayamasūyata |
priyavratottānapādau putrau putravatāṃ varau

कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः ।
आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता

kanye dve ca mahābhāge yābhyāṃ jātāstvimāḥ prajāḥ |
ākūtirekā vijñeyā prasūtiraparā smṛtā

स्वायंभुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः ।
रुचेः प्रजापतिश्चैव चाकूतिं समपादयत्

svāyaṃbhuvaḥ prasūtiṃ ca dadau dakṣāya tāṃ prabhuḥ |
ruceḥ prajāpatiścaiva cākūtiṃ samapādayat

आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् ।
यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्

ākūtyāṃ mithunaṃ jajñe mānasasya ruceḥ śubham |
yajñaśca dakṣiṇā caiva yābhyāṃ saṃvartitaṃ jagat

स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः
चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः

svāyaṃbhuvasutāyāṃ tu prasūtyāṃ lokamātaraḥ
catasro viṃśatiḥ kanyā dakṣastvajanayatprabhuḥ

श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा ।
बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी

śraddhā lakṣmīrdhṛtiḥ puṣṭistuṣṭirmedhā kriyā tathā |
buddhirlajjā vapuḥ śāṃtissiddhiḥ kīrtistrayodaśī

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः ।
ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः

patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ |
tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ

ख्यातिः सत्यर्थसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा ।
सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

khyātiḥ satyarthasaṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā |
sannatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā

भृगुश्शर्वो मरीचिश्च अंगिराः पुलहः क्रतुः ।
पुलस्त्यो ऽत्रिर्विशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा

bhṛguśśarvo marīciśca aṃgirāḥ pulahaḥ kratuḥ |
pulastyo 'trirviśiṣṭhaśca pāvakaḥ pitarastathā

ख्यात्याद्या जगृहुः कन्यामुनयो मुनिसत्तमाः ।
कामाद्यास्तु यशोंता ये ते त्रयोदश सूनवः

khyātyādyā jagṛhuḥ kanyāmunayo munisattamāḥ |
kāmādyāstu yaśoṃtā ye te trayodaśa sūnavaḥ

धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः ।
दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ

dharmasya jajñire tāstu śraddhādyāssusukhottarāḥ |
duḥkhottarāśca hiṃsāyāmadharmasya ca saṃtatau

निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः ।
नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः

nikṛtyādaya utpannāḥputrāśca dharmalakṣaṇāḥ |
naiṣāṃ bhāryāśca putrā vā sarve tvaniyamāḥ smṛtāḥ

स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः ।
या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती

sa eṣa tāmasassargo jajñe dharmaniyāmakaḥ |
yā sā dakṣasya duhitā rudrasya dayitā satī

भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् ।
दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः

bhartṛnindāprasaṃgena tyaktvā dākṣāyiṇīṃ tanum |
dakṣaṃ ca dakṣabhāryāṃ ca viniṃdya saha bandhubhiḥ

सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः ।
रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान्

sā menāyāmāvirabhūtputrī himavato gireḥ |
rudrastu tāṃ satīṃ dṛṣṭvā rudrāṃstvātmasamaprabhān

यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च ।
भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया

yathāsṛjadasaṃkhyātāṃstathā kathitameva ca |
bhṛgoḥ khyātyāṃ samutpannā lakṣmīrnārāyaṇapriyā

देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ ।
तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः

devau dhātṛvidhātārau manvaṃtaravidhāriṇau |
tayorvai putrapautrādyāśśataśo 'tha sahasraśaḥ

स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः ।
मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत

svāyaṃbhuve 'ṃtare nītāḥ sarve te bhārgavā matāḥ |
marīcerapi saṃbhūtiḥ paurṇamāsamasūyata

कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः ।
येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः

kanyācatuṣṭayaṃ caiva mahīyāṃsastadanvayāḥ |
yeṣāṃ vaṃśe samutpanno bahuputrasya kaśyapaḥ

स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ ।
आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्

smṛtiścāṃgirasaḥ patnī janayāmāsa vai sutau |
āgnīdhraṃ śarabhañcaiva tathā kanyācatuṣṭayam

तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः ।
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः ।
पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे

tadīyāḥ putrapautrāśca yetītāste sahasraśaḥ |
prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dantognirabhavatsutaḥ |
pūrvajanmani yogastyassmṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ṃtare

तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः ।
क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः

tatsaṃtatīyā bahavaḥ paulastyā iti viśrutāḥ |
kṣamā tu suṣuve putrānpulahasya prajāpateḥ

कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः ।
त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः

kardamaśca suriścaiva sahiṣṇuśceti te trayaḥ |
tretāgnivarcasassarve yeṣāṃ vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ

क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् ।
नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

kratoḥ kratusamānbhāryā sannatissuṣuve sutān |
naiṣāṃ bhāryāśca putrāśca sarve te hyūrdhvaretasaḥ

षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः ।
अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम्

ṣaṣṭistāni sahasrāṇi vālakhilyā iti smṛtāḥ |
anūroragrato yāṃti parivārya divākaram

अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत ।
कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च

atrerbhāryānusūyā ca pañcātreyānasūyata |
kanyakāṃ ca śrutiṃ nāma mātā śaṃkhapadasya ca

सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः ।
सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः

satyanetraśca havyaśca āpomūrtiśśanaiścaraḥ |
somaśca pañcamastvete pañcātreyāḥ prakīrtitāḥ

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् ।
स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः

teṣāṃ putrāśca pautrāśca hyātreyāṇāṃ mahātmanām |
svāyaṃbhuve 'ṃtare 'tītāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे ।
ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा

ūrjāyāṃ tu vasiṣṭhasya putrā vai sapta jajñire |
jyāyasī ca svasā teṣāṃ puṃḍarīkā sumadhyamā

रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः ।
सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः

rajo gātrordhvabāhū ca savanaścānayaśca yaḥ |
sutapāśśukra ityete sapta saptarṣayaḥ smṛtāḥ

गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् ।
स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च

gotrāṇi nāmabhisteṣāṃ vāsiṣṭhānāṃ mahātmanām |
svāyaṃbhuve 'ṃtare 'tītānyarbudāni śatāni ca

इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः ।
समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः

ityeṣa ṛṣisargastu sānubaṃdhaḥ prakīrtitaḥ |
samāsādvistarādvaktumaśakyo 'yamiti dvijāḥ

यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः ।
स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः

yo 'sau rudrātmako bahnibrahmaṇo mānasassutaḥ |
svāhā tasya priyā lebhe putrāṃstrīnamitaujasaḥ

पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः ।
निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः

pāvakaḥ pavamānaśca śucirityeṣa te trayaḥ |
nirmaṃthyaḥ pavamānassyādvaidyutaḥ pāvakassmṛtaḥ

सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः ।
हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः

sūrye tapati yaścāsau śuciḥ saura udāhṛtaḥ |
havyavāhaḥ kavyavāhaḥ saharakṣā iti trayaḥ

त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते ।
एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते

trayāṇāṃ kramaśaḥ putrā devapitṛsurāśca te |
eteṣāṃ putrapautrāśca catvāriṃśannavaiva te

काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः ।
सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा

kāmyanaimittikājasrakarmasu triṣu saṃsthitāḥ |
sarve tapasvino jñeyāḥ sarve vratabhṛtastathā

सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः ।
तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्

sarve rudrātmakaścaiva sarve rudraparāyaṇāḥ |
tasmādagnimukhe yattaddhutaṃ syādeva kenacit

तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः ।
इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम्

tatsarvaṃ rudramuddiśya dattaṃ syānnātra saṃśayaḥ |
ityevaṃ niścayognīnāmanukrāṃto yathātatham

नातिविस्तरतो विप्राः पितॄन्वक्ष्याम्यतः परम् ।
यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्

nātivistarato viprāḥ pitṝnvakṣyāmyataḥ param |
yasmātṣaḍṛtavasteṣāṃ sthānaṃ sthānābhimāninām

ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा

ṛtavaḥ pitarastasmādityeṣā vaidikī śrutiḥ |
yuṣmādṛtuṣu sarve hi jāyaṃte sthāsnujaṃgamā

तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् ।
एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्

tasmādete pitara ārtavā iti ca śrutam |
evaṃ pitṝṇāmeteṣāmṛtukālābhimāninām

आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् ।
आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः

ātmaiśvaryā mahātmānastiṣṭhaṃtīhābbhrasaṃgamāt |
āgniṣvāttā barhiṣadaḥ pitaro dvividhāḥ smṛtāḥ

अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः ।
स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते

ayajvānaśca yajvānaḥ kramātte mṛhamedhinaḥ |
svadhāsūta pitṛbhyaśca dve kanye lokaviśrute

मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् ।
अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता

menāṃ ca dharaṇīṃ caiva yābhyāṃ viśvamidaṃ dhṛtam |
agniṣvāttasutā menā dharaṇī barhiṣatsutā

मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च ।
गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्

menā himavataḥ patnī mainākaṃ krauṃcameva ca |
gaurīṃ gaṃgāṃ ca suṣuve bhavāṃgāśleṣapāvanīm

मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् ।
मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम्

merostu dharaṇī patnī divyauṣadhisamanvitam |
maṃdaraṃ suṣuve putraṃ citrisundarakandharam

स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् ।
साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः

sa eva maṃdaraḥ śrīmānmeruputrastapobalāt |
sākṣācchrīkaṃṭhanāthasya śivasyāvasathaṃ gataḥ

सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः ।
वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम्

sāsūtā dharaṇī bhūyastriṃśatkanyāśca viśrutāḥ |
velāṃ ca niyatiṃ caiva tṛtīyāmapi cāyatim

आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः ।
स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः

āyatirniyatiścaiva patnyau dve bhṛguputrayoḥ |
svāyaṃbhuve 'ṃtare pūrvaṃ kathitaste tadanvayaḥ

सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् ।
सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः

suṣuve sāgarādvelā kanyāmekāmaniṃditām |
savarṇāṃ nāma sāmudrīṃ patnīṃ prācīnabarhiṣaḥ

सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः ।
सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

sāmudrī suṣuve putrāndaśa prācīnabarhiṣaḥ |
sarve prācetasā nāma dhanurvedasya pāragāḥ

येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा ।
त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः

yeṣāṃ svāyaṃbhuve dakṣaḥ putratvamagamatpurā |
triyambakasya śāpena cākṣuṣasyāṃtare manoḥ

इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् ।
नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्

ityete brahmaputrāṇāṃ dharmādīnāmmahātmanām |
nātisaṃkṣepato viprā nāti vistarataḥ kramāt

वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः ।
क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः

varṇitā vai mayā vaṃśā divyā devagaṇānvitāḥ |
kriyāvaṃtaḥ prajāvaṃto mahardhibhiralaṃkṛtāḥ

प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः ।
न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि

prajānāṃ saṃniveśo 'yaṃ prajāpatisamudbhavaḥ |
na hi śakyaḥ prasaṃkhyātuṃ varṣakoṭiśatairapi

राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते ।
सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ

rājñāmapi ca yo vaṃśo dvidhā so 'pi pravartate |
sūryavaṃśassomavaṃśa iti puṇyatamaḥ kṣitau

इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः ।
पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः

ikṣvākurambarīṣaśca yayātirnāhuṣādayaḥ |
puṇyaślokāḥ śrutā ye 'tra te pi tadvaṃśasaṃbhavāḥ

अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता ।
किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः

anye ca rājaṛṣayo nānāvīryasamanvitā |
kiṃ taiḥ phalamanutkrāṃtairuktapūrvaiḥ purātanaiḥ

किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् ।
न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्

kiṃ ceśvarakathā vṛttā yatra tatrānyakīrtanam |
na sadbhiḥ saṃmataṃ matvā notsahe bahubhāṣitum

प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि ।
सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः

prasaṃgādīśvarasyaiva prabhāvadyotanādapi |
sargādayo 'pi kathitā ityatra tatpravistaraiḥ