अध्याय 16: सृष्टि के लिए देवी का प्राकट्य

वाचा मधुरगंभीरशिवदश्लक्ष्णवर्णया

vācā madhuragaṃbhīraśivadaślakṣṇavarṇayā

अर्थसंपन्नपदया राजलक्षणयुक्तया ।
अशेषविषयारंभरक्षाविमलदक्षया

arthasaṃpannapadayā rājalakṣaṇayuktayā |
aśeṣaviṣayāraṃbharakṣāvimaladakṣayā

मनोहरतरोदारमधुरस्मितपूर्वया ।
संबभाषे सुसंपीतो विश्वकर्माणमीश्वरः

manoharatarodāramadhurasmitapūrvayā |
saṃbabhāṣe susaṃpīto viśvakarmāṇamīśvaraḥ

वत्स वत्स महाभाग मम पुत्र पितामह ।
ज्ञातमेव मया सर्वं तव वाक्यस्य गौरवम्

vatsa vatsa mahābhāga mama putra pitāmaha |
jñātameva mayā sarvaṃ tava vākyasya gauravam

प्रजानामेव बृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना ।
तपसा ऽनेन तुष्टोस्मि ददामि च तवेप्सितम्

prajānāmeva bṛddhyarthaṃ tapastaptaṃ tvayādhunā |
tapasā 'nena tuṣṭosmi dadāmi ca tavepsitam

इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः ।
ससर्ज वपुषो भागाद्देवीं देववरो हरः

ityuktvā paramodāraṃ svabhāvamadhuraṃ vacaḥ |
sasarja vapuṣo bhāgāddevīṃ devavaro haraḥ

यामाहुर्ब्रह्मविद्वांसो देवीं दिव्यगुणान्विताम् ।
परस्य परमां शक्तिं भवस्य परमात्मनः

yāmāhurbrahmavidvāṃso devīṃ divyaguṇānvitām |
parasya paramāṃ śaktiṃ bhavasya paramātmanaḥ

यस्यां न खलु विद्यंते जन्म मृत्युजरादयः ।
या भवानी भवस्यांगात्समाविरभवत्किल

yasyāṃ na khalu vidyaṃte janma mṛtyujarādayaḥ |
yā bhavānī bhavasyāṃgātsamāvirabhavatkila

यस्या वाचो निवर्तन्ते मनसा चेंद्रियैः सह ।
सा भर्तुर्वपुषो भागाज्जातेव समदृश्यत

yasyā vāco nivartante manasā ceṃdriyaiḥ saha |
sā bharturvapuṣo bhāgājjāteva samadṛśyata

या सा जगदिदं कृत्स्नं महिम्ना व्याप्य तिष्ठति ।
शरीरिणीव स देवी विचित्रं समलक्ष्यत

yā sā jagadidaṃ kṛtsnaṃ mahimnā vyāpya tiṣṭhati |
śarīriṇīva sa devī vicitraṃ samalakṣyata

सर्वं जगदिदं चैषा संमोहयति मायया ।
ईश्वरात्सैव जाताभूदजाता परमार्थतः

sarvaṃ jagadidaṃ caiṣā saṃmohayati māyayā |
īśvarātsaiva jātābhūdajātā paramārthataḥ

न यस्या परमो भावः सुराणामपि गोचरः ।
विश्वामरेश्वरी चैव विभक्ता भर्तुरंगतः

na yasyā paramo bhāvaḥ surāṇāmapi gocaraḥ |
viśvāmareśvarī caiva vibhaktā bharturaṃgataḥ

तां दृष्ट्वा परमेशानीं सर्वलोकमहेश्वरीम् ।
सर्वज्ञां सर्वगां सूक्ष्मां सदसद्व्यक्तिवर्जिताम्

tāṃ dṛṣṭvā parameśānīṃ sarvalokamaheśvarīm |
sarvajñāṃ sarvagāṃ sūkṣmāṃ sadasadvyaktivarjitām

परमां निखिलं भासा भासयन्तीमिदं जगत् ।
प्रणिपत्य महादेवीं प्रार्थयामास वै विराट्

paramāṃ nikhilaṃ bhāsā bhāsayantīmidaṃ jagat |
praṇipatya mahādevīṃ prārthayāmāsa vai virāṭ

देवि देवेन सृष्टो ऽहमादौ सर्वजगन्मयि ।
प्रजासर्गे नियुक्तश्च सृजामि सकलं जगत्

devi devena sṛṣṭo 'hamādau sarvajaganmayi |
prajāsarge niyuktaśca sṛjāmi sakalaṃ jagat

मनसा निर्मिताः सर्वे देवि देवादयो मया ।
न वृद्धिमुपगच्छन्ति सृज्यमानाः पुनः पुनः

manasā nirmitāḥ sarve devi devādayo mayā |
na vṛddhimupagacchanti sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् ।
संवर्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः

mithunaprabhavāmeva kṛtvā sṛṣṭimataḥ param |
saṃvardhayitumicchāmi sarvā eva mama prajāḥ

न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् ।
तेन नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिर्मम न विद्यते

na nirgataṃ purā tvatto nārīṇāṃ kulamavyayam |
tena nārīkulaṃ sraṣṭuṃ śaktirmama na vidyate

सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः ।
तस्मात्सर्वत्र सर्वेषां सर्वशक्तिप्रदायिनीम्

sarvāsāmeva śaktīnāṃ tvattaḥ khalu samudbhavaḥ |
tasmātsarvatra sarveṣāṃ sarvaśaktipradāyinīm

त्वामेव वरदां मायां प्रार्थयामि सुरेश्वरीम् ।
चराचरविवृद्ध्यर्थमंशेनैकेन सर्वगे

tvāmeva varadāṃ māyāṃ prārthayāmi sureśvarīm |
carācaravivṛddhyarthamaṃśenaikena sarvage

दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवार्दिनि ।
एवं सा याचिता देवी ब्रह्मणा ब्रह्मयोनिना

dakṣasya mama putrasya putrī bhava bhavārdini |
evaṃ sā yācitā devī brahmaṇā brahmayoninā

शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम् ।
तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य देवदेववरो हरः

śaktimekāṃ bhruvormadhyātsasarjātmasamaprabhām |
tāmāha prahasanprekṣya devadevavaro haraḥ

ब्रह्माणं तपसाराध्य कुरु तस्य यथेप्सितम् ।
तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा

brahmāṇaṃ tapasārādhya kuru tasya yathepsitam |
tāmājñāṃ parameśasya śirasā pratigṛhya sā

ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताभवत् ।
दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणीम्

brahmaṇo vacanāddevī dakṣasya duhitābhavat |
dattvaivamatulāṃ śaktiṃ brahmaṇe brahmarūpiṇīm

विवेश देहं देवस्य देवश्चांतरधीयत ।
तदा प्रभृति लोके ऽस्मिन् स्त्रियां भोगः प्रतिष्ठितः

viveśa dehaṃ devasya devaścāṃtaradhīyata |
tadā prabhṛti loke 'smin striyāṃ bhogaḥ pratiṣṭhitaḥ

प्रजासृष्टिश्च विप्रेंद्रा मैथुनेन प्रवर्तते ।
ब्रह्मापि प्राप सानन्दं सन्तोषं मुनिपुंगवाः

prajāsṛṣṭiśca vipreṃdrā maithunena pravartate |
brahmāpi prāpa sānandaṃ santoṣaṃ munipuṃgavāḥ

एतद्वस्सर्वमाख्यातं देव्याः शक्तिसमुद्भवम् ।
पुण्यवृद्धिकरं श्राव्यं भूतसर्गानुपंगतः

etadvassarvamākhyātaṃ devyāḥ śaktisamudbhavam |
puṇyavṛddhikaraṃ śrāvyaṃ bhūtasargānupaṃgataḥ

य इदं कीर्तयेन्नित्यं देव्याः शक्तिसमुद्भवम् ।
पुण्यं सर्वमवाप्नोति पुत्रांश्च लभते शुभान्

ya idaṃ kīrtayennityaṃ devyāḥ śaktisamudbhavam |
puṇyaṃ sarvamavāpnoti putrāṃśca labhate śubhān