अध्याय 11: वराह बनकर ब्रह्मा पृथ्वी का उद्धार करते हैं

मन्वंतराणि सर्वाणि कल्पभेदांश्च सर्वशः ।
तेष्वेवांतरसर्गं च प्रतिसर्गं च नो वद

manvaṃtarāṇi sarvāṇi kalpabhedāṃśca sarvaśaḥ |
teṣvevāṃtarasargaṃ ca pratisargaṃ ca no vada

कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणस्स्मृतः ।
तावांश्चैवास्य कालोन्यस्तस्यांते प्रतिसृज्यते

kālasaṃkhyāvivṛttasya parārdho brahmaṇassmṛtaḥ |
tāvāṃścaivāsya kālonyastasyāṃte pratisṛjyate

दिवसे दिवसे तस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनः ।
चतुर्दशमहाभागा मनूनां परिवृत्तयः

divase divase tasya brahmaṇaḥ pūrvajanmanaḥ |
caturdaśamahābhāgā manūnāṃ parivṛttayaḥ

अनादित्वादनंतत्वादज्ञेयत्वाच्च कृत्स्नशः ।
मन्वंतराणि कल्पाश्च न शक्या वचनात्पृथक्

anāditvādanaṃtatvādajñeyatvācca kṛtsnaśaḥ |
manvaṃtarāṇi kalpāśca na śakyā vacanātpṛthak

उक्तेष्वपि च सर्वेषु शृण्वतां वो वचो मम ।
किमिहास्ति फलं तस्मान्न पृथक्वक्तुमुत्सहे

ukteṣvapi ca sarveṣu śṛṇvatāṃ vo vaco mama |
kimihāsti phalaṃ tasmānna pṛthakvaktumutsahe

य एव खलु कल्पेषु कल्पः संप्रति वर्तते ।
तत्र संक्षिप्य वर्तंते सृष्टयः प्रतिसृष्टयः

ya eva khalu kalpeṣu kalpaḥ saṃprati vartate |
tatra saṃkṣipya vartaṃte sṛṣṭayaḥ pratisṛṣṭayaḥ

यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहो नाम नामतः ।
अस्मिन्नपि द्विजश्रेष्ठा मनवस्तु चतुर्दश

yastvayaṃ vartate kalpo vārāho nāma nāmataḥ |
asminnapi dvijaśreṣṭhā manavastu caturdaśa

स्वायंभुवादयस्सप्त सप्त सावर्णिकादयः ।
तेषु वैवस्वतो नाम सप्तमो वर्तते मनुः

svāyaṃbhuvādayassapta sapta sāvarṇikādayaḥ |
teṣu vaivasvato nāma saptamo vartate manuḥ

मन्वंतरेषु सर्वेषु सर्गसंहारवृत्तयः ।
प्रायः समाभवंतीति तर्कः कार्यो विजानता

manvaṃtareṣu sarveṣu sargasaṃhāravṛttayaḥ |
prāyaḥ samābhavaṃtīti tarkaḥ kāryo vijānatā

पूर्वकल्पे परावृत्ते प्रवृत्ते कालमारुते ।
समुन्मूलितमूलेषु वृक्षेषु च वनेषु च

pūrvakalpe parāvṛtte pravṛtte kālamārute |
samunmūlitamūleṣu vṛkṣeṣu ca vaneṣu ca

जगंति तृणवक्त्रीणि देवे दहति पावके ।
वृष्ट्या भुवि निषिक्तायां विवेलेष्वर्णवेषु च

jagaṃti tṛṇavaktrīṇi deve dahati pāvake |
vṛṣṭyā bhuvi niṣiktāyāṃ viveleṣvarṇaveṣu ca

दिक्षु सर्वासु मग्नासु वारिपूरे महीयसि ।
तदद्भिश्चटुलाक्षेपैस्तरंगभुजमण्डलैः

dikṣu sarvāsu magnāsu vāripūre mahīyasi |
tadadbhiścaṭulākṣepaistaraṃgabhujamaṇḍalaiḥ

प्रारब्धचण्डनृत्येषु ततः प्रलयवारिषु ।
ब्रह्मा नारायणो भूत्वा सुष्वाप सलिले सुखम्

prārabdhacaṇḍanṛtyeṣu tataḥ pralayavāriṣu |
brahmā nārāyaṇo bhūtvā suṣvāpa salile sukham

इमं चोदाहरन्मंत्रं श्लोकं नारायणं प्रति ।
तं शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठास्तदर्थं चाक्षराश्रयम्

imaṃ codāharanmaṃtraṃ ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati |
taṃ śṛṇudhvaṃ muniśreṣṭhāstadarthaṃ cākṣarāśrayam

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
अयनं तस्य ता यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ |
ayanaṃ tasya tā yasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

शिवयोगमयीं निद्रां कुर्वन्तं त्रिदशेश्वरम् ।
बद्धांजलि पुटास्सिद्धा जनलोकनिवासिनः

śivayogamayīṃ nidrāṃ kurvantaṃ tridaśeśvaram |
baddhāṃjali puṭāssiddhā janalokanivāsinaḥ

स्तोत्रैः प्रबोधयामासुः प्रभातसमये सुराः ।
यथा सृष्ट्यादिसमये ईश्वरं श्रुतयः पुरा

stotraiḥ prabodhayāmāsuḥ prabhātasamaye surāḥ |
yathā sṛṣṭyādisamaye īśvaraṃ śrutayaḥ purā

ततः प्रबुद्ध उत्थाय शयनात्तोयमध्यगात् ।
उदैक्षत दिशः सर्वा योगनिद्रालसेक्षणः

tataḥ prabuddha utthāya śayanāttoyamadhyagāt |
udaikṣata diśaḥ sarvā yoganidrālasekṣaṇaḥ

नापश्यत्स तदा किंचित्स्वात्मनो व्यतिरेकि यत् ।
सविस्मय इवासीनः परां चिंतामुपागमत्

nāpaśyatsa tadā kiṃcitsvātmano vyatireki yat |
savismaya ivāsīnaḥ parāṃ ciṃtāmupāgamat

क्व सा भगवती या तु मनोज्ञा महती मही ।
नानाविधमहाशैलनदीनगरकानना

kva sā bhagavatī yā tu manojñā mahatī mahī |
nānāvidhamahāśailanadīnagarakānanā

एवं संचिंतयन्ब्रह्मा बुबुधे नैव भूस्थितिम् ।
तदा सस्मार पितरं भगवंतं त्रिलोचनम्

evaṃ saṃciṃtayanbrahmā bubudhe naiva bhūsthitim |
tadā sasmāra pitaraṃ bhagavaṃtaṃ trilocanam

स्मरणाद्देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः ।
ज्ञातवान्सलिले मग्नां धरणीं धरणीपतिः

smaraṇāddevadevasya bhavasyāmitatejasaḥ |
jñātavānsalile magnāṃ dharaṇīṃ dharaṇīpatiḥ

ततो भूमेस्समुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः ।
जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपमस्मरत्

tato bhūmessamuddhāraṃ kartukāmaḥ prajāpatiḥ |
jalakrīḍocitaṃ divyaṃ vārāhaṃ rūpamasmarat

महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम् ।
नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम्

mahāparvatavarṣmāṇaṃ mahājaladaniḥsvanam |
nīlameghapratīkāśaṃ dīptaśabdaṃ bhayānakam

पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम् ।
ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम्

pīnavṛttaghanaskaṃdhapīnonnatakaṭītaṭam |
hrasvavṛttorujaṃghāgraṃ sutīkṣṇapuramaṇḍalam

पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम् ।
वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम्

padmarāgamaṇiprakhyaṃ vṛttabhīṣaṇalocanam |
vṛttadīrghamahāgātraṃ stabdhakarṇasthalojjvalam

उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम् ।
विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम्

udīrṇocchvāsaniśvāsaghūrṇitapralayārṇavam |
visphuratsusaṭācchannakapolaskaṃdhabaṃdhuram

मणिभिर्भूषणैश्चित्रैर्महारत्नैःपरिष्कृतम् ।
विराजमानं विद्युद्भिर्मेघसंघमिवोन्नतम्

maṇibhirbhūṣaṇaiścitrairmahāratnaiḥpariṣkṛtam |
virājamānaṃ vidyudbhirmeghasaṃghamivonnatam

आस्थाय विपुलं रूपं वाराहममितं विधिः ।
पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

āsthāya vipulaṃ rūpaṃ vārāhamamitaṃ vidhiḥ |
pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam

स तदा शुशुभे ऽतीव सूकरो गिरिसंनिभः ।
लिंगाकृतेर्महेशस्य पादमूलं गतो यथा

sa tadā śuśubhe 'tīva sūkaro girisaṃnibhaḥ |
liṃgākṛtermaheśasya pādamūlaṃ gato yathā

ततस्स सलिले मग्नां पृथिवीं पृथिवींधरः ।
उद्धृत्यालिंग्य दंष्ट्राभ्यामुन्ममज्ज रसातलात्

tatassa salile magnāṃ pṛthivīṃ pṛthivīṃdharaḥ |
uddhṛtyāliṃgya daṃṣṭrābhyāmunmamajja rasātalāt

तं दृष्ट्वा मुनयस्सिद्धा जनलोकनिवासिनः ।
मुमुदुर्ननृतुर्मूर्ध्नि तस्य पुष्पैरवाकिरन्

taṃ dṛṣṭvā munayassiddhā janalokanivāsinaḥ |
mumudurnanṛturmūrdhni tasya puṣpairavākiran

वपुर्महावराहस्य शुशुभे पुष्पसंवृतम् ।
पतद्भिरिव खद्योतैः प्राशुरंजनपर्वतः

vapurmahāvarāhasya śuśubhe puṣpasaṃvṛtam |
patadbhiriva khadyotaiḥ prāśuraṃjanaparvataḥ

ततः संस्थानमानीय वराहो महतीं महीम् ।
स्वमेव रूपमास्थाय स्थापयामास वै विभुः

tataḥ saṃsthānamānīya varāho mahatīṃ mahīm |
svameva rūpamāsthāya sthāpayāmāsa vai vibhuḥ

पृथिवीं च समीकृत्य पृथिव्यां स्थापयन्गिरीन् ।
भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्

pṛthivīṃ ca samīkṛtya pṛthivyāṃ sthāpayangirīn |
bhūrādyāṃścaturo lokān kalpayāmāsa pūrvavat

इति सह महतीं महीं महीध्रैः प्रलयमहाजलधेरधःस्थमध्यात् ।
उपरि च विनिवेश्य विश्वकर्मा चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः

iti saha mahatīṃ mahīṃ mahīdhraiḥ pralayamahājaladheradhaḥsthamadhyāt |
upari ca viniveśya viśvakarmā caramacaraṃ ca jagatsasarja bhūyaḥ