अध्याय 12: नौ सर्ग और ब्रह्मा से रुद्र का प्राकट्य

सर्गं चिंतयतस्तस्य तदा वै बुद्धिपूर्वकम् ।
प्रध्यानकाले मोहस्तु प्रादुर्भूतस्तमोमयः

sargaṃ ciṃtayatastasya tadā vai buddhipūrvakam |
pradhyānakāle mohastu prādurbhūtastamomayaḥ

तमोमोहो महामोहस्तामिस्रश्चान्धसंज्ञितः ।
अविद्या पञ्चमी चैषा प्रादुर्भूता महात्मनः

tamomoho mahāmohastāmisraścāndhasaṃjñitaḥ |
avidyā pañcamī caiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ

पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः ।
सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः

pañcadhā 'vasthitaḥ sargo dhyāyatastvabhimāninaḥ |
sarvatastamasātīva bījakumbhavadāvṛtaḥ

बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च ।
तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च

bahirantaścāprakāśaḥ stabdho niḥsaṃjña eva ca |
tasmātteṣāṃ vṛtā buddhirmukhāni karaṇāni ca

तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः ।
तं दृष्ट्वाऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम्

tasmātte saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ |
taṃ dṛṣṭvā'sādhakaṃ brahmā prathamaṃ sargamīdṛśam

अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत ।
तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत

aprasannamanā bhūtvā dvitīyaṃ so 'bhyamanyata |
tasyābhidhāyataḥ sargaṃ tiryaksroto 'bhyavartata

अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः ।
पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते

antaḥprakāśāstiryaṃca āvṛtāśca bahiḥ punaḥ |
paśvātmānastato jātā utpathagrāhiṇaśca te

तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत ।
तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

tamapyasādhakaṃ jñātvā sargamanyamamanyata |
tadordhvasrotaso vṛtto devasargastu sāttvikaḥ

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः ।
प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः

te sukhaprītibahulā bahirantaśca nāvṛtāḥ |
prakāśā bahirantaścasvabhāvādeva saṃjñitāḥ

ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः ।
मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः

tato 'bhidhyāyatovyaktādarvāksrotastu sādhakaḥ |
manuṣyanāmā sañjātaḥ sargo duḥkhasamutkaṭaḥ

प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः ।
पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः

prakāśābahirantaste tamodriktā rajo 'dhikāḥ |
pañcamonugrahaḥ sargaścaturdhā saṃvyavasthitaḥ

विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च ।
ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः

viparyayeṇa śaktyā ca tuṣṭyāsiddhyā tathaiva ca |
te 'parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāḥ punaḥ

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः ।
प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

khādanāścāpyaśīlāśca bhūtādyāḥ parikīrtitāḥ |
prathamo mahataḥ sargo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते ।
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate |
vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ

इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः

ityeṣa prakṛteḥ sargaḥ sambhṛto 'buddhipūrvakaḥ

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ।
तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः ।
तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ |
tiryaksrotastu yaḥ proktastiryagyoniḥ sa pañcamaḥ |
tadūrdhvasrotasaḥ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ।
अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः

tato 'rvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ |
aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ kaumāro navamaḥ smṛtaḥ

प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः ।
बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः

prākṛtāśca trayaḥ pūrve sargāste 'buddhipūrvakāḥ |
buddhipūrvaṃ pravartante mukhyādyāḥ pañca vaikṛtāḥ

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् ।
सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम्

agre sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān |
sanandaṃ sanakañcaiva vidvāṃsañca sanātanam

ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः ।
सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः

ṛbhuṃ sanatkumārañca pūrvameva prajāpatiḥ |
sarve te yogino jñeyā vītarāgā vimatsarāḥ

ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् ।
तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु

īśvarāsaktamanaso na cakruḥ sṛṣṭaye matim |
teṣu sṛṣṭyanapekṣeṣu gateṣu sanakādiṣu

स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः ।
तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत

sraṣṭukāmaḥ punarbrahmā tatāpa paramaṃ tapaḥ |
tasyaivaṃ tapyamānasya na kiṃcitsamavartata

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत ।
क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः

tato dīrgheṇa kālena duḥkhātkrodho vyajāyata |
krodhāviṣṭasya netrābhyāṃ prāpatannaśrubindavaḥ

ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् ।
सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत

tatastebhyo 'śrubindubhyo bhūtāḥ pretāstadābhavan |
sarvāṃstānaśrujāndṛṣṭvā brahmātmānamaniṃdata

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा ।
मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः

tasya tīvrā 'bhavanmūrchā krodhāmarṣasamudbhavā |
mūrchitastu jahau prāṇānkrodhāviṣṭaḥ prajāpatiḥ

ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः ।
प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

tataḥ prāṇeśvaro rudro bhagavānnīlalohitaḥ |
prasādamatulaṃ kartuṃ prādurāsītprabhormukhāt

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः ।
ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः

daśadhā caikadhā cakre svātmānaṃ prabhurīśvaraḥ |
te tenoktā mahātmāno daśadhā caikadhā kṛtāḥ

यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् ।
तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

yūyaṃ sṛṣṭā mayā vatsā lokānugrahakāraṇāt |
tasmātsarvasya lokasya sthāpanāya hitāya ca

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः ।
एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः

prajāsantānahetośca prayatadhvamatandritāḥ |
evamuktāśca rurudurdudruvuśca samantataḥ

रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः ।
ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः

rodanāddrāvaṇāccaiva te rudrā nāmataḥ smṛtāḥ |
ye rudrāste khalu prāṇā ye prāṇāste mahātmakāḥ

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः

tato mṛtasya devasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
ghṛṇī dadau punaḥ prāṇānbrahmaputro maheśvaraḥ

प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः ।
अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः

prahṛṣṭavadano rudraḥ prāṇapratyāgamādvibhoḥ |
abhyabhāṣata viśveśo brahmāṇaṃ paramaṃ vacaḥ

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो ।
मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत

mābhairmābhairmahābhāga viriṃca jagatāṃ guro |
mayā te prāṇitāḥ prāṇāḥ sukhamuttiṣṭha suvrata

स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् ।
हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

svapnānubhūtamiva tacchrutvā vākyaṃ manoharam |
haraṃ nirīkṣya śanakairnetraiḥ phullāmbujaprabhaiḥ

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा ।
उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः

tathā pratyāgataprāṇaḥ snigdhagambhīrayā girā |
uvāca vacanaṃ brahmā tamuddiśya kṛtāñjaliḥ

त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः ।
को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

tvaṃ hi darśanamātreṇa cānandayasi me manaḥ |
ko bhavān viśvamūrtyā vā sthita ekādaśātmakaḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः ।
स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः

tasya tadvacanaṃ śrutvā vyājahāra maheśvaraḥ |
spṛśan kārābhyāṃ brahmāṇaṃ susukhābhyāṃ sureśvaraḥ

मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् ।
एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

māṃ viddhi paramātmānaṃ tava putratvamāgatam |
ete caikādaśa rudrāstvāṃ surakṣitumāgatāḥ

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् ।
प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि

tasmāttīvrāmimāmmūrchāṃ vidhūya madanugrahāt |
prabuddhasva yathāpūrvaṃ prajā vai sraṣṭumarhasi

एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् ।
नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

evaṃ bhagavatā prokto brahmā prītamanā hyabhūt |
nānāṣṭakena viśvātmā tuṣṭāva parameśvaram

नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे ।
नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने ।
शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

namaste bhagavan rudra bhāskarāmitatejase |
namo bhavāya devāya rasāyāmbumayātmane |
śarvāya kṣitirūpāya nandīsurabhaye namaḥ

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने ।
पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे ।
भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः

īśāya vasave tubhyaṃ namassparśamayātmane |
paśūnāṃ pataye caiva pāvakāyātitejase |
bhīmāya vyomarūpāya śabdamātrāya te namaḥ

उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः ।
महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

ugrāyograsvarūpāya yajamānātmane namaḥ |
mahādevāya somāya namostvamṛtamūrtaye

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः ।
प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया

evaṃ stutvā mahādevaṃ brahmā lokapitāmahaḥ |
prārthayāmāsa viśveśaṃ girā praṇatipūrvayā

भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर ।
सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

bhagavan bhūtabhavyeśa mama putra maheśvara |
sṛṣṭihetostvamutpanno mamāṃge 'naṃganāśanaḥ

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो ।
सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः

tasmānmahati kāryesmin vyāpṛtasya jagatprabho |
sahāyaṃ kuru sarvatra sraṣṭumarhasi sa prajāḥ

तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः ।
बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

tenaiṣāṃ pāvito devo rudrastripuramardanaḥ |
bāḍhamityeva tāṃ vāṇīṃ pratijagrāha śaṃkaraḥ

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च ।
स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः

tatassa bhagavān brahmā hṛṣṭaṃ tamabhinaṃdya ca |
sraṣṭuṃ tenābhyanujñātastathānyāścāsṛjatprajāḥ

मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।
दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च ।
पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च

marīcibhṛgvaṃgirasaḥ pulastyaṃ pulahaṃ kratum |
dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca so 'sṛjanmanasaiva ca |
purastādasṛjadbrahmā dharmaṃ saṃkalpameva ca

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः ।
सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

ityete brahmaṇaḥ putrā dvādaśādau prakīrtitāḥ |
saha rudreṇa saṃbhūtāḥ purāṇā gṛhamedhinaḥ

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः ।
प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः

teṣāṃ dvādaśa vaṃśāḥ syurdivyā devagaṇānvitāḥ |
prajāvantaḥ kriyāvanto maharṣibhiralaṃkṛtāḥ

अथ देवासुरपित्ःन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् ।
सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः

atha devāsurapitḥnmanuṣyāṃśca catuṣṭayam |
saha rudreṇa sisṛkṣuraṃbhasyetāni vai vidhiḥ

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् ।
मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः

sa sṛṣṭyarthaṃ samādhāya brahmātmānamayūyujat |
mukhādajanayaddevān pitḥṃścaivopapakṣataḥ

जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् ।
अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

jaghanādasurān sarvān prajanādapi mānuṣān |
avaskare kṣudhāviṣṭā rākṣasāstasya jajñire

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः ।
सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे

putrāstamorajaḥprāyā balinaste niśācarāḥ |
sarpā yakṣāstathā bhūtā gaṃdharvāḥ saṃprajajñire

वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् ।
मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

vayāṃsi pakṣataḥ sṛṣṭāḥ pakṣiṇo vakṣaso 'sṛjat |
mukhatojāṃstathā pārśvāduragāṃśca vinirmame

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान्मृगान् ।
उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः

padbhyāṃ cāśvānsamātaṃgān śarabhān gavayānmṛgān |
uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nyaṃkūnanyāśca jātayaḥ

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे ।
गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

auṣadhyaḥ phalamūlāni romabhyastasya jajñire |
gāyatrīṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtsāma rathaṃtaram

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् ।
यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा

agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt |
yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chaṃdaḥstomaṃ pañcadaśaṃ tathā

बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् ।
सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

bṛhatsāma tathokthaṃ ca dakṣiṇādasṛjanmukhāt |
sāmāni jagatīchaṃdaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् ।
एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च

vairūpyamatirātraṃ ca paścimādasṛjanmukhāt |
ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca

अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् ।
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

anuṣṭubhaṃ sa vairājamuttarādasṛjanmukhāt |
uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः ।
नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः

yakṣāḥ piśācā gaṃdharvāstathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ |
narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragāḥ

अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् ।
तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

avyayaṃ caiva yadidaṃ sthāṇusthāvarajaṃgamam |
teṣāṃ vai yāni karmāṇi prāksṛṣṭāni prapedire

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः ।
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते

tānyeva te prapadyaṃte sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ |
hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte

तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते ।
महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

tadbhāvitāḥ prapadyaṃte tasmāttattasya rocate |
mahābhūteṣu nānātvamiṃdriyārtheṣu muktiṣu

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् ।
नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम्

viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vyadadhatsvayam |
nāma rūpaṃ ca bhūtānāṃ prākṛtānāṃ prapañcanam

वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः ।
आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

vedaśabdebhya evādau nirmame 'sau pitāmahaḥ |
ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca vedeṣu vṛttayaḥ

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः ।
यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये

śarvaryaṃte prasūtānāṃ tānyevaibhyo dadāvajaḥ |
yathartāvṛtuliṃgāni nānārūpāṇi paryaye

दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ।
इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

dṛśyaṃte tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu |
ityeṣa karaṇodbhūto lokasargassvayaṃbhuvaḥ

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् ।
चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः

mahadādyoviśeṣāṃto vikāraḥ prakṛteḥ svayam |
caṃdrasūryaprabhājuṣṭo grahanakṣatramaṃḍitaḥ

नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः ।
परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

nadībhiśca samudraiśca parvataiśca sa maṃḍitaḥ |
paraiśca vividhairamyaissphītairjanapadaistathā

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् ।
अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः

tasmin brahmavane 'vyakto brahmā carati sarvavit |
avyaktabījaprabhava īśvarānugrahe sthitaḥ

बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः ।
महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

buddhiskaṃdhamahāśākha indriyāṃtarakoṭaraḥ |
mahābhūtapramāṇaśca viśeṣāmalapallavaḥ

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः ।
आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः

dharmādharmasupuṣpāḍhyaḥ sukhaduḥkhaphalodayaḥ |
ājīvyaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ

द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे ।
दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

dyāṃ mūrdhānaṃ tasya viprā vadaṃti khaṃ vai nābhiṃ caṃdrasūryau ca netre |
diśaḥ śrotre caraṇau ca kṣitiṃ ca so 'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् ।
वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

vaktrāttasya brahmaṇāssaṃprasūtāstadvakṣasaḥ kṣatriyāḥ pūrvabhāgāt |
vaiśyā urubhyāṃ tasya padbhyāṃ ca śūdrāḥ sarve varṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ