अध्याय 1: प्रयाग में सूत का आगमन और पुराणों की गणना

नमश्शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे ।
प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यंतहेतवे

namaśśivāya somāya sagaṇāya sasūnave |
pradhānapuruṣeśāya sargasthityaṃtahetave

शक्तिरप्रतिमा यस्य ह्यैश्वर्यं चापि सर्वगम् ।
स्वामित्वं च विभुत्वं च स्वभावं संप्रचक्षते

śaktirapratimā yasya hyaiśvaryaṃ cāpi sarvagam |
svāmitvaṃ ca vibhutvaṃ ca svabhāvaṃ saṃpracakṣate

तमजं विश्वकर्माणं शाश्वतं शिवमव्ययम् ।
महादेवं महात्मानं व्रजामि शरणं शिवम्

tamajaṃ viśvakarmāṇaṃ śāśvataṃ śivamavyayam |
mahādevaṃ mahātmānaṃ vrajāmi śaraṇaṃ śivam

धर्मक्षेत्रे महातीर्थे गंगाकालिंदिसंगमे ।
प्रयागे नैमिषारण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि

dharmakṣetre mahātīrthe gaṃgākāliṃdisaṃgame |
prayāge naimiṣāraṇye brahmalokasya vartmani

मुनयश्शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः ।
महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे

munayaśśaṃsitātmānaḥ satyavrataparāyaṇāḥ |
mahaujaso mahābhāgā mahāsatraṃ vitenire

तत्र सत्रं समाकर्ण्य तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
साक्षात्सत्यवतीसूनोर्वेदव्यासस्य धीमतः

tatra satraṃ samākarṇya teṣāmakliṣṭakarmaṇām |
sākṣātsatyavatīsūnorvedavyāsasya dhīmataḥ

शिष्यो महात्मा मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्

śiṣyo mahātmā medhāvī triṣu lokeṣu viśrutaḥ |
pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit

उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतो ऽपि बृहस्पतेः ।
मधुरः श्रवणानां च मनोज्ञपदपर्वणाम्

uttarottaravaktā ca bruvato 'pi bṛhaspateḥ |
madhuraḥ śravaṇānāṃ ca manojñapadaparvaṇām

कथानां निपुणो वक्ता कालविन्नयवित्कविः ।
आजगाम स तं देशं सूतः पौराणिकोत्तमः

kathānāṃ nipuṇo vaktā kālavinnayavitkaviḥ |
ājagāma sa taṃ deśaṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ

तं दृष्ट्वा सूतमायांतं मुनयो हृष्टमानसाः ।
तस्मै साम च पूजां च यथावत्प्रत्यपादयन्

taṃ dṛṣṭvā sūtamāyāṃtaṃ munayo hṛṣṭamānasāḥ |
tasmai sāma ca pūjāṃ ca yathāvatpratyapādayan

प्रतिगृह्य सतां पूजां मुनिभिः प्रतिपादिताम् ।
उद्दिष्टमानसं भेजे नियुक्तो युक्तमात्मनः

pratigṛhya satāṃ pūjāṃ munibhiḥ pratipāditām |
uddiṣṭamānasaṃ bheje niyukto yuktamātmanaḥ

ततस्तत्संगमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् ।
सोत्कंठमभवच्चितं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम्

tatastatsaṃgamādeva munīnāṃ bhāvitātmanām |
sotkaṃṭhamabhavaccitaṃ śrotuṃ paurāṇikīṃ kathām

तदा तमनुकूलाभिर्वाग्भिः पूज्य महर्षयः ।
अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन्

tadā tamanukūlābhirvāgbhiḥ pūjya maharṣayaḥ |
atīvābhimukhaṃ kṛtvā vacanaṃ cedamabruvan

रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् ।
संप्राप्तोद्य महाभाग शैवराज महामते

romaharṣaṇa sarvajña bhavānno bhāgyagauravāt |
saṃprāptodya mahābhāga śaivarāja mahāmate

पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यक्षमीयिवान् ।
तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्

purāṇavidyāmakhilāṃ vyāsātpratyakṣamīyivān |
tasmādāścaryabhūtānāṃ kathānāṃ tvaṃ hi bhājanam

रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः ।
यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते

ratnānāmurusārāṇāṃ ratnākara ivārṇavaḥ |
yacca bhūtaṃ yacca bhavyaṃ yaccānyadvastu vartate

न तवाविदितं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
त्वमदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः ।
अकुर्वन्किमपि श्रेयो न वृथा गन्तुमर्हसि

na tavāviditaṃ kiñcittriṣu lokeṣu vidyate |
tvamadṛṣṭavaśādasmaddarśanārthamihāgataḥ |
akurvankimapi śreyo na vṛthā gantumarhasi

तस्माच्छ्राव्यतरं पुण्यं सत्कथाज्ञानसंहितम् ।
वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः

tasmācchrāvyataraṃ puṇyaṃ satkathājñānasaṃhitam |
vedāṃtasārasarvasvaṃ purāṇaṃ śrāvayāśu naḥ

एवमभ्यर्थितस्सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः ।
श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम्

evamabhyarthitassūto munibhirvedavādibhiḥ |
ślakṣṇāṃ ca nyāyasaṃyuktāṃ pratyuvāca śubhāṃ giram

पूजितो ऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः ।
कस्मात्सम्यङ्न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम्

pūjito 'nugṛhītaśca bhavadbhiriti coditaḥ |
kasmātsamyaṅna vibrūyāṃ purāṇamṛṣipūjitam

अभिवंद्य महादेवं देवीं स्कंदं विनायकम् ।
नंदिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम्

abhivaṃdya mahādevaṃ devīṃ skaṃdaṃ vināyakam |
naṃdinaṃ ca tathā vyāsaṃ sākṣātsatyavatīsutam

वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसंमितम् ।
शिवज्ञानार्णवं साक्षाद्भक्तिमुक्तिफलप्रदम्

vakṣyāmi paramaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam |
śivajñānārṇavaṃ sākṣādbhaktimuktiphalapradam

शब्दार्थन्यायसंयुक्तै रागमार्थैर्विभूषितम् ।
श्वेतकल्पप्रसंगेन वायुना कथितं पुरा

śabdārthanyāyasaṃyuktai rāgamārthairvibhūṣitam |
śvetakalpaprasaṃgena vāyunā kathitaṃ purā

विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा ।
तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत

vidyāsthānāni sarvāṇi purāṇānukramaṃ tathā |
tatpurāṇasya cotpattiṃ bruvato me nibodhata

अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चेताश्चतुर्दश

aṃgāni vedāścatvāro mīmāṃsānyāyavistaraḥ |
purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyāścetāścaturdaśa

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गांधर्वश्चेत्यनुक्रमात् ।
अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः

āyurvedo dhanurvedo gāṃdharvaścetyanukramāt |
arthaśāstraṃ paraṃ tasmādvidyā hyaṣṭādaśa smṛtāḥ

अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम् ।
आदिकर्ता कविस्साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः

aṣṭādaśānāṃ vidyānāmetāsāṃ bhinnavartmanām |
ādikartā kavissākṣācchūlapāṇiriti śrutiḥ

स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत् ।
ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम्

sa hi sarvajagannāthaḥ sisṛkṣurakhilaṃ jagat |
brahmāṇaṃ vidadhe sākṣātputramagre sanātanam

तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये ।
विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः

tasmai prathamaputrāya brahmaṇe viśvayonaye |
vidyāścemā dadau pūrvaṃ viśvasṛṣṭyarthamīśvaraḥ

पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः ।
मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणो ऽपि हि

pālanāya hariṃ devaṃ rakṣāśaktiṃ dadau tataḥ |
madhyamaṃ tanayaṃ viṣṇuṃ pātāraṃ brahmaṇo 'pi hi

लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता ।
प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम्

labdhavidyena vidhinā prajāsṛṣṭiṃ vitanvatā |
prathamaṃ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇaṃ brahmaṇā smṛtam

अनंतरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः ।
प्रवृत्तिस्सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत्ततः

anaṃtaraṃ tu vaktrebhyo vedāstasya vinirgatāḥ |
pravṛttissarvaśāstrāṇāṃ tanmukhādabhavattataḥ

यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगंतुं प्रजा भुवि ।
तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः

yadāsya vistaraṃ śaktā nādhigaṃtuṃ prajā bhuvi |
tadā vidyāsamāsārthaṃ viśveśvaraniyogataḥ

द्वापरांतेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वंभरः प्रभुः ।
व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले

dvāparāṃteṣu viśvātmā viṣṇurviśvaṃbharaḥ prabhuḥ |
vyāsanāmnā caratyasminnavatīrya mahītale

एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरेद्वापरे द्विजाः ।
निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम्

evaṃ vyastāśca vedāśca dvāparedvāpare dvijāḥ |
nirmitāni purāṇāni anyāni ca tataḥ param

स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया ।
अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत

sa punardvāpare cāsminkṛṣṇadvaipāyanākhyayā |
araṇyāmiva havyāśī satyavatyāmajāyata

संक्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्धा कृतवान्मुनिः ।
व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः

saṃkṣipya sa punarvedāṃścaturdhā kṛtavānmuniḥ |
vyastavedatayā loke vedavyāsa iti śrutaḥ

पुराणानाञ्च संक्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः ।
अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्

purāṇānāñca saṃkṣiptaṃ caturlakṣapramāṇataḥ |
adyāpi devaloke tacchatakoṭipravistaram

यो विद्याच्चतुरो वेदान् सांगोपणिषदान्द्विजः ।
न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः

yo vidyāccaturo vedān sāṃgopaṇiṣadāndvijaḥ |
na cetpurāṇaṃ saṃvidyānnaiva sa syādvicakṣaṇaḥ

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति

itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet |
bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ pratariṣyati

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च ।
वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvaṃtarāṇi ca |
vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam

दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते ।
बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः

daśadhā cāṣṭadhā caitatpurāṇamupadiśyate |
bṛhatsūkṣmaprabhedena munibhistattvavittamaiḥ

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा ।
भविष्यं नारदीयं च मार्कंडेयमतः परम्

brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā |
bhaviṣyaṃ nāradīyaṃ ca mārkaṃḍeyamataḥ param

आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैंगं वाराहमेव च ।
स्कान्दं च वामनं चैव कौर्म्यं मात्स्यं च गारुडम्

āgneyaṃ brahmavaivartaṃ laiṃgaṃ vārāhameva ca |
skāndaṃ ca vāmanaṃ caiva kaurmyaṃ mātsyaṃ ca gāruḍam

ब्रह्मांडं चेति पुण्यो ऽयं पुराणानामनुक्रमः ।
तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम्

brahmāṃḍaṃ ceti puṇyo 'yaṃ purāṇānāmanukramaḥ |
tatra śaivaṃ turīyaṃ yacchārvaṃ sarvārthasādhakam

ग्रंथो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम् ।
निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः

graṃtho lakṣapramāṇaṃ tadvyastaṃ dvādaśasaṃhitam |
nirmitaṃ tacchivenaiva tatra dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ

तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः ।
तस्माद्विमुकुतिमन्विच्छञ्च्छिवमेव समाश्रयेत्

taduktenaiva dharmeṇa śaivāstraivarṇikā narāḥ |
tasmādvimukutimanvicchañcchivameva samāśrayet

तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा

tamāśrityaiva devānāmapi muktirna cānyathā

यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् ।
तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत

yadidaṃ śaivamākhyātaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam |
tasya bhedānsamāsena bruvato me nibodhata

विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् ।
औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा

vidyeśvaraṃ tathā raudraṃ vaināyakamanuttamam |
aumaṃ mātṛpurāṇaṃ ca rudraikādaśakaṃ tathā

कैलासं शतरुद्रं च शतरुद्राख्यमेव च ।
सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततःपरम्

kailāsaṃ śatarudraṃ ca śatarudrākhyameva ca |
sahasrakoṭirudrākhyaṃ vāyavīyaṃ tataḥparam

धर्मसंज्ञं पुराणं चेत्येवं द्वादश संहिताः ।
विद्येशं दशसाहस्रमुदितं ग्रंथसंख्यया

dharmasaṃjñaṃ purāṇaṃ cetyevaṃ dvādaśa saṃhitāḥ |
vidyeśaṃ daśasāhasramuditaṃ graṃthasaṃkhyayā

रौद्रं वैनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम् ।
प्रत्येकमष्टसाहस्रं त्रयोदशसहस्रकम्

raudraṃ vaināyakaṃ caumaṃ mātṛkākhyaṃ tataḥ param |
pratyekamaṣṭasāhasraṃ trayodaśasahasrakam

रौद्रकादशकाख्यं यत्कैलासं षट्सहस्रकम् ।
शतरुद्रं त्रिसाहस्रं कोटिरुद्रं ततः परम्

raudrakādaśakākhyaṃ yatkailāsaṃ ṣaṭsahasrakam |
śatarudraṃ trisāhasraṃ koṭirudraṃ tataḥ param

सहस्रैर्नवभिर्युक्तं सर्वार्थज्ञानसंयुतम् ।
सहस्रकोटिरुद्राख्यमेकादशसहस्रकम्

sahasrairnavabhiryuktaṃ sarvārthajñānasaṃyutam |
sahasrakoṭirudrākhyamekādaśasahasrakam

चतुस्सहस्रसंख्येयं वायवीयमनुत्तमम् ।
धर्मसंज्ञं पुराणं यत्तद्द्वादशसहस्रकम्

catussahasrasaṃkhyeyaṃ vāyavīyamanuttamam |
dharmasaṃjñaṃ purāṇaṃ yattaddvādaśasahasrakam

तदेवं लक्षमुद्दिष्टं शैवं शाखाविभेदतः ।
पुराणं वेदसारं तद्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

tadevaṃ lakṣamuddiṣṭaṃ śaivaṃ śākhāvibhedataḥ |
purāṇaṃ vedasāraṃ tadbhuktimuktiphalapradam

व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् ।
शैवन्तत्र पुराणं वै चतुर्थं सप्तसंहितम्

vyāsena tattu saṃkṣiptaṃ caturviṃśatsahasrakam |
śaivantatra purāṇaṃ vai caturthaṃ saptasaṃhitam

विद्येश्वराख्या तत्राद्या द्वितीया रुद्रसंहिता ।
तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका

vidyeśvarākhyā tatrādyā dvitīyā rudrasaṃhitā |
tṛtīyā śatarudrākhyā koṭirudrā caturthikā

पञ्चमी कथिता चोमा षष्ठी कैलाससंहिता ।
सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहिता इह

pañcamī kathitā comā ṣaṣṭhī kailāsasaṃhitā |
saptamī vāyavīyākhyā saptaivaṃ saṃhitā iha

विद्येश्वरं द्विसाहस्रं रौद्रं पञ्चशतायुतम् ।
त्रिंशत्तथा द्विसाहस्रं सार्धैकशतमीरितम्

vidyeśvaraṃ dvisāhasraṃ raudraṃ pañcaśatāyutam |
triṃśattathā dvisāhasraṃ sārdhaikaśatamīritam

शतरुद्रन्तथा कोटिरुद्रं व्योमयुगाधिकम् ।
द्विसाहस्रं च द्विशतं तथोमं भूसहस्रकम्

śatarudrantathā koṭirudraṃ vyomayugādhikam |
dvisāhasraṃ ca dviśataṃ tathomaṃ bhūsahasrakam

चत्वारिंशत्साष्टशतं कैलासं भूसहस्रकम् ।
चत्वारिंशच्च द्विशतं वायवीयमतः परम्

catvāriṃśatsāṣṭaśataṃ kailāsaṃ bhūsahasrakam |
catvāriṃśacca dviśataṃ vāyavīyamataḥ param

चतुस्साहस्रसंख्याकमेवं संख्याविभेदतः ।
श्रुतम्परमपुण्यन्तु पुराणं शिवसंज्ञकम्

catussāhasrasaṃkhyākamevaṃ saṃkhyāvibhedataḥ |
śrutamparamapuṇyantu purāṇaṃ śivasaṃjñakam

चतुःसाहस्रकं यत्तु वायवीयमुदीरितम् ।
तदिदं वर्तयिष्यामि भागद्वयसमन्वितम्

catuḥsāhasrakaṃ yattu vāyavīyamudīritam |
tadidaṃ vartayiṣyāmi bhāgadvayasamanvitam

नावेदविदुषे वाच्यमिदं शास्त्रमनुत्तमम् ।
न चैवाश्रद्धधानाय नापुराणविदे तथा

nāvedaviduṣe vācyamidaṃ śāstramanuttamam |
na caivāśraddhadhānāya nāpurāṇavide tathā

परीक्षिताय शिष्याय धार्मिकायानसूयवे ।
प्रदेयं शिवभक्ताय शिवधर्मानुसारिणे

parīkṣitāya śiṣyāya dhārmikāyānasūyave |
pradeyaṃ śivabhaktāya śivadharmānusāriṇe

पुराणसंहिता यस्य प्रसादान्मयि वर्तते ।
नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे

purāṇasaṃhitā yasya prasādānmayi vartate |
namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase