अध्याय 2: संशय लेकर ऋषि ब्रह्मा के पास जाते हैं

पुरा कालेन महता कल्पेतीते पुनःपुनः ।
अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्ठिकर्मणि

purā kālena mahatā kalpetīte punaḥpunaḥ |
asminnupasthite kalpe pravṛtte sṛṣṭhikarmaṇi

प्रतिष्ठितायां वार्तायां प्रबुद्धासु प्रजासु च ।
मुनीनां षट्कुलीयानां ब्रुवतामितरेतरम्

pratiṣṭhitāyāṃ vārtāyāṃ prabuddhāsu prajāsu ca |
munīnāṃ ṣaṭkulīyānāṃ bruvatāmitaretaram

इदं परमिदं नेति विवादस्सुमहानभूत् ।
परस्य दुर्निरूपत्वान्न जातस्तत्र निश्चयः

idaṃ paramidaṃ neti vivādassumahānabhūt |
parasya durnirūpatvānna jātastatra niścayaḥ

ते ऽभिजग्मुर्विधातारं द्रष्टुं ब्रह्माणमव्ययम् ।
यत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा स्तूयमानस्सुरासुरैः

te 'bhijagmurvidhātāraṃ draṣṭuṃ brahmāṇamavyayam |
yatrāste bhagavān brahmā stūyamānassurāsuraiḥ

मेरुशृंगे शुभे रम्ये देवदानवसंकुले ।
सिद्धचारणसंवादे यक्षगंधर्वसेविते

meruśṛṃge śubhe ramye devadānavasaṃkule |
siddhacāraṇasaṃvāde yakṣagaṃdharvasevite

विहंगसंघसंघुष्टे मणिविद्रुमभूषिते ।
निकुंजकंदरदरीगृहानिर्झरशोभिते

vihaṃgasaṃghasaṃghuṣṭe maṇividrumabhūṣite |
nikuṃjakaṃdaradarīgṛhānirjharaśobhite

तत्र ब्रह्मवनं नाम नानामृगसमाकुलम् ।
दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्

tatra brahmavanaṃ nāma nānāmṛgasamākulam |
daśayojanavistīrṇaṃ śatayojanamāyatam

सुरसामलपानीयपूर्णरम्यसरोवरम् ।
मत्तभ्रमरसंछन्नरम्यपुष्पितपादपम्

surasāmalapānīyapūrṇaramyasarovaram |
mattabhramarasaṃchannaramyapuṣpitapādapam

तरुणादित्यसंकाशं तत्र चारु महत्पुरम् ।
दुर्धर्षबलदृप्तानां दैत्यदानवरक्षसाम्

taruṇādityasaṃkāśaṃ tatra cāru mahatpuram |
durdharṣabaladṛptānāṃ daityadānavarakṣasām

तप्तजांबूनदमयं प्रांशुप्राकारतोरणम् ।
निर्व्यूहवलभीकूटप्रतोलीशतमंडितम्

taptajāṃbūnadamayaṃ prāṃśuprākāratoraṇam |
nirvyūhavalabhīkūṭapratolīśatamaṃḍitam

महार्हमणिचित्राभिर्लेलिहानमिवांबरम् ।
महाभवनकोटीभिरनेकाभिरलंकृतम्

mahārhamaṇicitrābhirlelihānamivāṃbaram |
mahābhavanakoṭībhiranekābhiralaṃkṛtam

तस्मिन्निवसति ब्रह्मा सभ्यैः सार्धं प्रजापतिः ।
तत्र गत्वा महात्मानं साक्षाल्लोकपितामहम्

tasminnivasati brahmā sabhyaiḥ sārdhaṃ prajāpatiḥ |
tatra gatvā mahātmānaṃ sākṣāllokapitāmaham

दद्दशुर्मुनयो देवा देवर्षिगणसेवितम् ।
शुद्धचामीकरप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्

daddaśurmunayo devā devarṣigaṇasevitam |
śuddhacāmīkaraprakhyaṃ sarvābharaṇabhūṣitam

प्रसन्नवदनं सौम्यं पद्मपत्रायतेक्षणम् ।
दिव्यकांतिसमायुक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्

prasannavadanaṃ saumyaṃ padmapatrāyatekṣaṇam |
divyakāṃtisamāyuktaṃ divyagaṃdhānulepanam

दिव्यशुक्लांबरधरं दिव्यमालाविभूषितम् ।
सुरासुरेन्द्रयोगींद्रवंद्यमानपदांबुजम्

divyaśuklāṃbaradharaṃ divyamālāvibhūṣitam |
surāsurendrayogīṃdravaṃdyamānapadāṃbujam

सर्वलक्षणयुक्तांग्या लब्धचामरहस्तया ।
भ्राजमानं सरस्वत्या प्रभयेव दिवाकरम्

sarvalakṣaṇayuktāṃgyā labdhacāmarahastayā |
bhrājamānaṃ sarasvatyā prabhayeva divākaram

तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रसन्नवदनेक्षणाः ।
शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टुवुस्सुरपुंगवम्

taṃ dṛṣṭvā munayassarve prasannavadanekṣaṇāḥ |
śirasyaṃjalimādhāya tuṣṭuvussurapuṃgavam

नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यंतहेतवे ।
पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मणे परमात्मने

namastrimūrtaye tubhyaṃ sargasthityaṃtahetave |
puruṣāya purāṇāya brahmaṇe paramātmane

नमः प्रधानदेहाय प्रधानक्षोभकारिणे ।
त्रयोविंशतिभेदेन विकृतायाविकारिणे

namaḥ pradhānadehāya pradhānakṣobhakāriṇe |
trayoviṃśatibhedena vikṛtāyāvikāriṇe

नमो ब्रह्माण्डदेहाय ब्रह्मांडोदरवर्तिने ।
तत्र संसिद्धकार्याय संसिद्धकरणाय च

namo brahmāṇḍadehāya brahmāṃḍodaravartine |
tatra saṃsiddhakāryāya saṃsiddhakaraṇāya ca

नमोस्तु सर्वलोकाय सर्वलोकविधायिने ।
सर्वात्मदेहसंयोग वियोगविधिहेतवे

namostu sarvalokāya sarvalokavidhāyine |
sarvātmadehasaṃyoga viyogavidhihetave

त्वयैव निखिलं सृष्टं संहृतं पालितं जगत् ।
तथापि मायया नाथ न विद्मस्त्वां पितामह

tvayaiva nikhilaṃ sṛṣṭaṃ saṃhṛtaṃ pālitaṃ jagat |
tathāpi māyayā nātha na vidmastvāṃ pitāmaha

एवं ब्रह्मा महाभागैर्महर्षिभिरभिष्टुतः ।
प्राह गंभीरया वाचा मुनीन् प्रह्लादयन्निव

evaṃ brahmā mahābhāgairmaharṣibhirabhiṣṭutaḥ |
prāha gaṃbhīrayā vācā munīn prahlādayanniva

ऋषयो हे महाभागा महासत्त्वा महौजसः ।
किमर्थं सहितास्सर्वे यूयमत्र समागताः

ṛṣayo he mahābhāgā mahāsattvā mahaujasaḥ |
kimarthaṃ sahitāssarve yūyamatra samāgatāḥ

तमेवंवादिनं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मवित्तमाः ।
वाग्भिर्विनयगर्भाभिस्सर्वे प्रांजलयो ऽब्रुवन्

tamevaṃvādinaṃ devaṃ brahmāṇaṃ brahmavittamāḥ |
vāgbhirvinayagarbhābhissarve prāṃjalayo 'bruvan

भगवन्नंधकारेण महता वयमावृताः ।
खिन्ना विवदमानाश्च न पश्यामो ऽत्र यत्परम्

bhagavannaṃdhakāreṇa mahatā vayamāvṛtāḥ |
khinnā vivadamānāśca na paśyāmo 'tra yatparam

त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम् ।
त्वया ह्यविदितं नाथ नेह किंचन विद्यते

tvaṃ hi sarvajagaddhātā sarvakāraṇakāraṇam |
tvayā hyaviditaṃ nātha neha kiṃcana vidyate

कः पुमान् सर्वसत्त्वेभ्यः पुराणः पुरुषः परः ।
विशुद्धः परिपूर्णश्च शाश्वतः परमेश्वरः

kaḥ pumān sarvasattvebhyaḥ purāṇaḥ puruṣaḥ paraḥ |
viśuddhaḥ paripūrṇaśca śāśvataḥ parameśvaraḥ

केनैव चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् ।
तत्त्वं वद महाप्राज्ञ स्वसंदेहापनुत्तये

kenaiva citrakṛtyena prathamaṃ sṛjyate jagat |
tattvaṃ vada mahāprājña svasaṃdehāpanuttaye

एवं पृष्टस्तदा ब्रह्मा विस्मयस्मेरवीक्षणः ।
देवानां दानवानां च मुनीनामपि सन्निधौ

evaṃ pṛṣṭastadā brahmā vismayasmeravīkṣaṇaḥ |
devānāṃ dānavānāṃ ca munīnāmapi sannidhau

उत्थाय सुचिरं ध्यात्वा रुद्र इत्युद्धरन् गिरिम् ।
आनंदक्लिन्नसर्वांगः कृतांजलिरभाषत

utthāya suciraṃ dhyātvā rudra ityuddharan girim |
ānaṃdaklinnasarvāṃgaḥ kṛtāṃjalirabhāṣata