अध्याय 23: गुरुपूजा, शिष्य परम्परा और विदाई

द्वादशाहे समुत्थाय प्रातः स्नात्वा कृताह्निकः ।
शिवभक्तान्यतीन्वापि ब्राह्मणान्वा शिवप्रियान्

dvādaśāhe samutthāya prātaḥ snātvā kṛtāhnikaḥ |
śivabhaktānyatīnvāpi brāhmaṇānvā śivapriyān

विमन्त्र्य तान्समाहूय मध्याह्न चाप्लुताञ्छुचीन् ।
विधिवद्भोजयेद्भक्त्या स्वाद्वन्नैर्विविधैश्शुभैः

vimantrya tānsamāhūya madhyāhna cāplutāñchucīn |
vidhivadbhojayedbhaktyā svādvannairvividhaiśśubhaiḥ

सन्निधौ परमेशस्य पंचावरणमार्गतः ।
पूजयेत्तस्य संस्थाप्य प्राणानायम्य वाग्यतः

sannidhau parameśasya paṃcāvaraṇamārgataḥ |
pūjayettasya saṃsthāpya prāṇānāyamya vāgyataḥ

महासंकल्पमार्गेण संकल्प्यास्मद्गुरोरिह ।
पूजां करिष्य इत्युक्त्वा ततो दर्भानुस्पपृशेत्

mahāsaṃkalpamārgeṇa saṃkalpyāsmadguroriha |
pūjāṃ kariṣya ityuktvā tato darbhānuspapṛśet

पादौ प्रक्षाल्य चाचम्य स्वयं कर्ता च वाग्यतः ।
स्थापयेदासने तान्वै प्राङ्मुखान्भस्मभूषितान्

pādau prakṣālya cācamya svayaṃ kartā ca vāgyataḥ |
sthāpayedāsane tānvai prāṅmukhānbhasmabhūṣitān

सदाशिवादिक्रमतो ध्यायेदष्टौ च तत्र तान् ।
परया सम्भावनयेतरानपि मुने द्विजान् ।
परमेष्ठिगुरुं ध्यायेत्सांबबुद्ध्या स्वनामतः ।
गुरुश्च परमन्तस्मात्परापरगुरुं ततः

sadāśivādikramato dhyāyedaṣṭau ca tatra tān |
parayā sambhāvanayetarānapi mune dvijān |
parameṣṭhiguruṃ dhyāyetsāṃbabuddhyā svanāmataḥ |
guruśca paramantasmātparāparaguruṃ tataḥ

इदमासनमित्युक्त्वा चासनानि प्रकल्पयेत् ।
प्रणवादिद्वितीयांते स्वस्य नाम समुच्चरन्

idamāsanamityuktvā cāsanāni prakalpayet |
praṇavādidvitīyāṃte svasya nāma samuccaran

आवाहयामि नम इत्यावाह्यार्घोदकेन तु ।
पाद्यमाचमनं चार्घ्यं वस्त्रगन्धाक्षतानपि

āvāhayāmi nama ityāvāhyārghodakena tu |
pādyamācamanaṃ cārghyaṃ vastragandhākṣatānapi

दत्त्वा पुष्पैरलंकृत्य प्रणवाद्यष्टनामभिः ।
सचतुर्थौंनमोऽन्तैश्च सुगन्धकुसुमैस्ततः

dattvā puṣpairalaṃkṛtya praṇavādyaṣṭanāmabhiḥ |
sacaturthauṃnamo'ntaiśca sugandhakusumaistataḥ

धूपदीपौ हि दत्त्वा च सकलाराधनं कृतम् ।
सम्पूर्णमस्त्विति प्रोच्य नमस्कुर्यात्समुत्थितः

dhūpadīpau hi dattvā ca sakalārādhanaṃ kṛtam |
sampūrṇamastviti procya namaskuryātsamutthitaḥ

पात्राणि कदलीपत्राण्यास्तीर्याद्भिविशोध्य च ।
शुद्धान्नपायसापूपसूपव्यञ्जनपूर्वकम्

pātrāṇi kadalīpatrāṇyāstīryādbhiviśodhya ca |
śuddhānnapāyasāpūpasūpavyañjanapūrvakam

दत्त्वा पदार्थान्कदलीनालिकेरगुडान्वितान् ।
पात्रासनानि च पृथग्दद्यात्सम्प्रोच्य च क्रमात्

dattvā padārthānkadalīnālikeraguḍānvitān |
pātrāsanāni ca pṛthagdadyātsamprocya ca kramāt

परिषिच्य च सम्प्रोक्ष्य विष्णोर्हव्यमिति ब्रुवन् ।
रक्षस्वेति करस्पर्शं कारयित्वा समुत्थितः

pariṣicya ca samprokṣya viṣṇorhavyamiti bruvan |
rakṣasveti karasparśaṃ kārayitvā samutthitaḥ

आपोशनं समर्प्याथ प्रार्थयेत्तानिदम्प्रति ।
सदाशिवादयः प्रीता वरदाश्च भवन्तु मे

āpośanaṃ samarpyātha prārthayettānidamprati |
sadāśivādayaḥ prītā varadāśca bhavantu me

ये देवा इति च ततो जप्त्वेदं साक्षतं त्यजेत् ।
नमस्कृत्य समुत्थाय सर्वत्रामृतमस्त्विति

ye devā iti ca tato japtvedaṃ sākṣataṃ tyajet |
namaskṛtya samutthāya sarvatrāmṛtamastviti

उक्त्वा प्रसाद्य च जपन्गणानांत्वेत्युप क्रमात् ।
वेदादीन् रुद्रचमकौ रुद्रसूक्तं च पंच च

uktvā prasādya ca japangaṇānāṃtvetyupa kramāt |
vedādīn rudracamakau rudrasūktaṃ ca paṃca ca

ब्रह्माणि भोजनान्ते तु यावन्मन्त्रांश्च साक्षतान् ।
दत्त्वोत्तरापोशनं च हस्तांघ्रिमुखशोधनम्

brahmāṇi bhojanānte tu yāvanmantrāṃśca sākṣatān |
dattvottarāpośanaṃ ca hastāṃghrimukhaśodhanam

कृत्वा चान्तान्स्वासनेषु स्थापयित्वा यथासुखम् ।
शुद्धोदकम्प्रदायाथ कर्प्पूरादि यथोदितम्

kṛtvā cāntānsvāsaneṣu sthāpayitvā yathāsukham |
śuddhodakampradāyātha karppūrādi yathoditam

मुखवासं दक्षिणां च पादुकासनपत्रकम् ।
व्यजनं फलकान्दण्डं वैणवं च प्रदाय तान्

mukhavāsaṃ dakṣiṇāṃ ca pādukāsanapatrakam |
vyajanaṃ phalakāndaṇḍaṃ vaiṇavaṃ ca pradāya tān

प्रदक्षिणनमस्कारैस्संतोष्याशिषमा वहेत ।
पुनः प्रणम्य सम्प्रार्थ्य गुरुभक्तिमचंचलाम्

pradakṣiṇanamaskāraissaṃtoṣyāśiṣamā vaheta |
punaḥ praṇamya samprārthya gurubhaktimacaṃcalām

सदाशिवादयः प्रीता गच्छन्तु च यथासुखम् ।
इत्युद्वास्य द्वारदेशावधि सम्यगनुव्रजन्

sadāśivādayaḥ prītā gacchantu ca yathāsukham |
ityudvāsya dvāradeśāvadhi samyaganuvrajan

निरुद्धस्तः परावृत्य द्वास्थैर्विप्रैश्च बन्धुभिः ।
दीनानाथैश्च सहितो भुक्त्वा तिष्ठेद्यथासुखम्

niruddhastaḥ parāvṛtya dvāsthairvipraiśca bandhubhiḥ |
dīnānāthaiśca sahito bhuktvā tiṣṭhedyathāsukham

विकृतं न भवेत्क्वापि सत्यं सत्यं पुनः पुनः ।
प्रत्यब्दमेव कुर्वाणो गुर्वाराधनमुत्तमम् ।
इह भुक्त्वा महाभोगाञ्छिवलोकमवाप्नुयात्

vikṛtaṃ na bhavetkvāpi satyaṃ satyaṃ punaḥ punaḥ |
pratyabdameva kurvāṇo gurvārādhanamuttamam |
iha bhuktvā mahābhogāñchivalokamavāpnuyāt

एवं कृतानुग्रहमात्मशिष्यं श्रीवामदेवं मुनिवर्य्यमुक्त्वा ।
प्रसन्नधीर्ज्ञानिवरो महात्मा कृत्वा परानुग्रहमाशु देवः

evaṃ kṛtānugrahamātmaśiṣyaṃ śrīvāmadevaṃ munivaryyamuktvā |
prasannadhīrjñānivaro mahātmā kṛtvā parānugrahamāśu devaḥ

यन्नैमिषारण्यमुनीश्वराणां प्रोक्तं पुरा व्यासमुनीश्वरेण ।
तस्मादसावादिगुरुर्भवांस्तु द्वितीय आर्य्यो भुवने प्रसिद्धः

yannaimiṣāraṇyamunīśvarāṇāṃ proktaṃ purā vyāsamunīśvareṇa |
tasmādasāvādigururbhavāṃstu dvitīya āryyo bhuvane prasiddhaḥ

श्रुत्वा मुनीन्द्रो भवतो मुखाज्जात्सनत्कुमारः शिवभक्तिपूर्णः ।
व्यासाय वक्ता स च शैववर्य्यश्शुकाय वक्ता भविता च पूर्णः

śrutvā munīndro bhavato mukhājjātsanatkumāraḥ śivabhaktipūrṇaḥ |
vyāsāya vaktā sa ca śaivavaryyaśśukāya vaktā bhavitā ca pūrṇaḥ

प्रत्येकं मुनिशार्दूलं शिष्यवर्गचतुष्टयम् ।
वेदाध्ययनसंवृत्तं धर्मस्थापनपूर्वकम्

pratyekaṃ muniśārdūlaṃ śiṣyavargacatuṣṭayam |
vedādhyayanasaṃvṛttaṃ dharmasthāpanapūrvakam

वैशम्पायन एव स्यात्पैलो जैमिनिरेव च ।
सुमन्तुश्चेति चत्वारो व्यासशिष्या महौजसः

vaiśampāyana eva syātpailo jaiminireva ca |
sumantuśceti catvāro vyāsaśiṣyā mahaujasaḥ

अगस्त्यश्च पुलस्त्यश्च पुलहः क्रतुरेव च ।
तव शिष्या महात्मानो वामदेव महामुने

agastyaśca pulastyaśca pulahaḥ kratureva ca |
tava śiṣyā mahātmāno vāmadeva mahāmune

सनकश्च सनन्दश्च सनातनमुनिस्ततः ।
सनत्सुजात इत्येते योगिवर्याः शिवप्रियाः

sanakaśca sanandaśca sanātanamunistataḥ |
sanatsujāta ityete yogivaryāḥ śivapriyāḥ

सनत्कुमारशिष्यास्ते सर्ववेदार्थवित्तमाः ।
गुरुश्च परमश्चैव परात्परगुरुस्ततः ।
परमेष्ठिगुरुश्चैते पूज्यास्स्युश्शुकयोगिनः

sanatkumāraśiṣyāste sarvavedārthavittamāḥ |
guruśca paramaścaiva parātparagurustataḥ |
parameṣṭhiguruścaite pūjyāssyuśśukayoginaḥ

इदं प्रणवविज्ञानं स्थितं वर्गचतुष्टये ।
सर्वोत्कृष्टनिदानं च काश्यां सन्मुक्तिकारणम्

idaṃ praṇavavijñānaṃ sthitaṃ vargacatuṣṭaye |
sarvotkṛṣṭanidānaṃ ca kāśyāṃ sanmuktikāraṇam

एतन्मण्डलमद्भुतं परशिवाधिष्ठान रूपं सदावेदान्तार्थविचारपूर्णमतिभिः पूज्यं यतीन्द्रैः परम् ।
वेदादिप्रविभागकल्पितमहाकाशादिनाप्यावृतन्त्वत्संतोषकरं तथास्तु जगतां श्रेयस्करं श्रीप्रदम्

etanmaṇḍalamadbhutaṃ paraśivādhiṣṭhāna rūpaṃ sadāvedāntārthavicārapūrṇamatibhiḥ pūjyaṃ yatīndraiḥ param |
vedādipravibhāgakalpitamahākāśādināpyāvṛtantvatsaṃtoṣakaraṃ tathāstu jagatāṃ śreyaskaraṃ śrīpradam

इदं रहस्यम्परमं शिवोदितं वेदान्तसिद्धातविनिश्चितम्परम् ।
मत्तश्श्रुतं यद्भवता ततो मुने भवन्मतम्प्राज्ञतमा वदंति

idaṃ rahasyamparamaṃ śivoditaṃ vedāntasiddhātaviniścitamparam |
mattaśśrutaṃ yadbhavatā tato mune bhavanmatamprājñatamā vadaṃti

तस्मादनेनैव पथा गतश्शिवं शिवोहमस्मीति शिवो भवेद्यतिः ।
पितामहादिप्रविभागमुक्तये नद्यो यथासिन्धुमिमाः प्रयान्ति

tasmādanenaiva pathā gataśśivaṃ śivohamasmīti śivo bhavedyatiḥ |
pitāmahādipravibhāgamuktaye nadyo yathāsindhumimāḥ prayānti

एवम्मुनीश्वरायैतदुपदिश्य सुरेश्वरः ।
संस्मृत्य चरणाम्भोजे पित्रो स्सर्व्वसुरार्चिते

evammunīśvarāyaitadupadiśya sureśvaraḥ |
saṃsmṛtya caraṇāmbhoje pitro ssarvvasurārcite

कैलासशिखरम्प्राप कुमारश्शिखरावृतम् ।
राजितम्परमाश्चर्य्यदिव्यज्ञानप्रदो गुरुः

kailāsaśikharamprāpa kumāraśśikharāvṛtam |
rājitamparamāścaryyadivyajñānaprado guruḥ

वामदेवोऽपि सच्छिष्यैस्संवृतश्शिखिवाहनम् ।
सम्प्रणम्य जगामाशु कैलासम्परमाद्भुतम्

vāmadevo'pi sacchiṣyaissaṃvṛtaśśikhivāhanam |
sampraṇamya jagāmāśu kailāsamparamādbhutam

गत्वा कैलासशिखरम्प्राप्येशनिकटम्मुनिः ।
ददर्श मोक्षदम्मायानाशञ्चरणमीशयोः

gatvā kailāsaśikharamprāpyeśanikaṭammuniḥ |
dadarśa mokṣadammāyānāśañcaraṇamīśayoḥ

भक्त्या चार्पितसर्वांगो विस्मृत्य स्वकलेवरम् ।
पपात सन्निधौ भूयो भूयो नत्वा समु त्थितः

bhaktyā cārpitasarvāṃgo vismṛtya svakalevaram |
papāta sannidhau bhūyo bhūyo natvā samu tthitaḥ

ततो बहुविधैः स्तोत्रैर्वेदागमरसोत्कटैः ।
तुष्टाव परमेशानं सांबिकं ससुतं मुनिः

tato bahuvidhaiḥ stotrairvedāgamarasotkaṭaiḥ |
tuṣṭāva parameśānaṃ sāṃbikaṃ sasutaṃ muniḥ

निधाय चरणत्म्भोजन्देव देव्योस्स्वमूर्द्धनि ।
पूर्णानुग्रहमासाद्य तत्रैव न्यवसत्सुखम्

nidhāya caraṇatmbhojandeva devyossvamūrddhani |
pūrṇānugrahamāsādya tatraiva nyavasatsukham

भवन्तोऽपि विदित्वैवम्प्रणवार्थम्महेश्वरम् ।
वेदगुह्यं च सर्वस्वन्तार कम्ब्रह्म मुक्तिदम्

bhavanto'pi viditvaivampraṇavārthammaheśvaram |
vedaguhyaṃ ca sarvasvantāra kambrahma muktidam

अत्रैव सुखमासीनाः श्रीविश्वेश्वरपादयोः ।
सायुज्यरूपामतुलाम्भजध्वम्मुक्तिमुत्तमाम्

atraiva sukhamāsīnāḥ śrīviśveśvarapādayoḥ |
sāyujyarūpāmatulāmbhajadhvammuktimuttamām

अहं गुरुपदाम्भोजसेवायै बादराश्रमम् ।
गमिष्ये भवताम्भूयस्सत्सम्भाषणमस्तु मे

ahaṃ gurupadāmbhojasevāyai bādarāśramam |
gamiṣye bhavatāmbhūyassatsambhāṣaṇamastu me