अध्याय 50: शताक्षी, शाकम्भरी और दुर्गा द्वारा दुर्गम वध

श्रोतुकामा वयं सर्वे दुर्गाचरितमन्वहम् ।
अपरं च महाप्राज्ञ तत्त्वं वर्णय नोऽद्भुतम्

śrotukāmā vayaṃ sarve durgācaritamanvaham |
aparaṃ ca mahāprājña tattvaṃ varṇaya no'dbhutam

शृण्वतान्त्वन्मुखाम्भोजात्कथा नाना सुधोपमाः ।
न तृप्यति मनोऽस्माकं सूत सर्वार्थवित्तम

śṛṇvatāntvanmukhāmbhojātkathā nānā sudhopamāḥ |
na tṛpyati mano'smākaṃ sūta sarvārthavittama

दुर्गमः प्रथितो नाम्ना रुरुपुत्रो महाबलः ।
ब्रह्मणो वरदानेन चतस्रोऽलभत श्रुतीः

durgamaḥ prathito nāmnā ruruputro mahābalaḥ |
brahmaṇo varadānena catasro'labhata śrutīḥ

देवाजेयबलं चापि संप्राप्य जगतीतले ।
करोति स्म बहूत्पातान्दिवि देवाश्चकम्पिरे

devājeyabalaṃ cāpi saṃprāpya jagatītale |
karoti sma bahūtpātāndivi devāścakampire

सर्वा नष्टेषु वेदेषु क्रिया नष्टा बभूव ह ।
ब्राह्मणाश्च दुराचारा बभूबुस्ससुरास्तदा

sarvā naṣṭeṣu vedeṣu kriyā naṣṭā babhūva ha |
brāhmaṇāśca durācārā babhūbussasurāstadā

न दानं न तपोऽत्युग्रं न यागो हवनं न हि ।
अनावृष्टिस्ततो जाता पृथिव्यां शतवार्षिकी

na dānaṃ na tapo'tyugraṃ na yāgo havanaṃ na hi |
anāvṛṣṭistato jātā pṛthivyāṃ śatavārṣikī

हाहाकारो महानासीत्त्रिषु लोकेषु दुःखिताः ।
अभवंश्च जनास्सर्वे क्षुत्तृड्भ्यां पीडिता भृशम्

hāhākāro mahānāsīttriṣu lokeṣu duḥkhitāḥ |
abhavaṃśca janāssarve kṣuttṛḍbhyāṃ pīḍitā bhṛśam

सरितः सागराश्चैव वापीकूपसरांसि च ।
निर्जला अभवन्सर्वे संशुष्का वृक्षवीरुधः

saritaḥ sāgarāścaiva vāpīkūpasarāṃsi ca |
nirjalā abhavansarve saṃśuṣkā vṛkṣavīrudhaḥ

ततो दृष्ट्वा मदाद्दुःखं प्रजानां दीनचेतसाम् ।
त्रिदशाश्शरणं याता योगमायां महेश्वरीम्

tato dṛṣṭvā madādduḥkhaṃ prajānāṃ dīnacetasām |
tridaśāśśaraṇaṃ yātā yogamāyāṃ maheśvarīm

रक्षरक्ष महामाये स्वकीयास्सकलाः प्रजाः ।
कोपं संहर नूनन्त्वं लोका नंक्ष्यंति वान्यथा

rakṣarakṣa mahāmāye svakīyāssakalāḥ prajāḥ |
kopaṃ saṃhara nūnantvaṃ lokā naṃkṣyaṃti vānyathā

कथा शुंभोहतो दैत्यो निशुंभश्च महाबलः ।
धूम्राक्षश्चण्डमुण्डौ च रक्तबीजो महाबलः

kathā śuṃbhohato daityo niśuṃbhaśca mahābalaḥ |
dhūmrākṣaścaṇḍamuṇḍau ca raktabījo mahābalaḥ

स मधुः कैटभो दैत्यो महिषासुर एव च ।
तथैवामुं कृपासिन्धो दीनबन्धो जहि द्रुतम्

sa madhuḥ kaiṭabho daityo mahiṣāsura eva ca |
tathaivāmuṃ kṛpāsindho dīnabandho jahi drutam

अपराधो भवत्येव बालकानां पदे पदे ।
सहते को जनो लोके केवलं मातरं विना

aparādho bhavatyeva bālakānāṃ pade pade |
sahate ko jano loke kevalaṃ mātaraṃ vinā

यदायदाभवद्दुःख देवानां ब्रह्मणान्तथा ।
तदातदावतीर्याशु कुरुषे सुखिनो जनान्

yadāyadābhavadduḥkha devānāṃ brahmaṇāntathā |
tadātadāvatīryāśu kuruṣe sukhino janān

इति विक्लवितन्तेषां समाकर्ण्य कृपामयी ।
अनन्ताक्षमयं रूपन्दर्शयामास साम्प्रतम्

iti viklavitanteṣāṃ samākarṇya kṛpāmayī |
anantākṣamayaṃ rūpandarśayāmāsa sāmpratam

धनुर्बाणौ तथा पद्म नानामूलफलानि च ।
चतुर्भिर्दधती हस्तैः प्रसन्नमुखपङ्कजा

dhanurbāṇau tathā padma nānāmūlaphalāni ca |
caturbhirdadhatī hastaiḥ prasannamukhapaṅkajā

ततो दृष्ट्वा प्रजास्तप्ताः करुणापूरितेक्षणा ।
रुरोद नव घस्राणि नव रात्रीस्समाकुला

tato dṛṣṭvā prajāstaptāḥ karuṇāpūritekṣaṇā |
ruroda nava ghasrāṇi nava rātrīssamākulā

मोचयामास दृष्टिभ्यो वारिधाराः सहस्रशः ।
ताभिः प्रतर्प्पिता लोका औषध्यः सकला अपि

mocayāmāsa dṛṣṭibhyo vāridhārāḥ sahasraśaḥ |
tābhiḥ pratarppitā lokā auṣadhyaḥ sakalā api

अगाधतोयास्सरितो बभूवुः सागरा अपि ।
रुरुहुर्धरणीपृष्ठे शाकमूलफलानि च

agādhatoyāssarito babhūvuḥ sāgarā api |
ruruhurdharaṇīpṛṣṭhe śākamūlaphalāni ca

विततार करस्थानि सुमनोभ्यः फलानि च ।
गोभ्यस्तृणानि रम्याणि तथान्येभ्यो यथार्हतः

vitatāra karasthāni sumanobhyaḥ phalāni ca |
gobhyastṛṇāni ramyāṇi tathānyebhyo yathārhataḥ

सन्तुष्टा अभवन्सर्वे सदैव द्विजमानुषाः ।
ततो जगाद सा देवी किमन्यत्करवाणि वः

santuṣṭā abhavansarve sadaiva dvijamānuṣāḥ |
tato jagāda sā devī kimanyatkaravāṇi vaḥ

समेत्योचुस्तदा देवा भवत्या तोषिता जनाः ।
वेदान्देहि कृपां कृत्वा दुर्गमेण समाहृताम्

sametyocustadā devā bhavatyā toṣitā janāḥ |
vedāndehi kṛpāṃ kṛtvā durgameṇa samāhṛtām

तथास्त्विति प्रभाष्याह यातयात निजालयम् ।
वितरिष्यामि वो वेदानचिरेणैव कालतः

tathāstviti prabhāṣyāha yātayāta nijālayam |
vitariṣyāmi vo vedānacireṇaiva kālataḥ

ततः प्रमुदिता देवास्स्वं स्वं धाम समाययुः ।
सुप्रणम्य जगद्योनिं फुल्लेन्दीवरलोचनाम्

tataḥ pramuditā devāssvaṃ svaṃ dhāma samāyayuḥ |
supraṇamya jagadyoniṃ phullendīvaralocanām

ततः कोलाहलो जातो दिवि भूम्यन्तरिक्षके ।
तच्छ्रुत्वा रौरवः सद्यो न्यरुणत्सर्वतः पुरीम्

tataḥ kolāhalo jāto divi bhūmyantarikṣake |
tacchrutvā rauravaḥ sadyo nyaruṇatsarvataḥ purīm

ततस्तेजोमयं चक्रं विधाय परितः शिवा ।
रक्षणार्थं देवतानां स्वयं तस्माद्बहिर्गता

tatastejomayaṃ cakraṃ vidhāya paritaḥ śivā |
rakṣaṇārthaṃ devatānāṃ svayaṃ tasmādbahirgatā

ततः समभवयुद्धं देव्या दैत्यस्य चोभयोः ।
ववृषुः समरे बाणान्निशितान्कंकटच्छिदः

tataḥ samabhavayuddhaṃ devyā daityasya cobhayoḥ |
vavṛṣuḥ samare bāṇānniśitānkaṃkaṭacchidaḥ

एतस्मिन्नंतरे तस्याः शरीराद्रम्यमूर्त्तयः ।
काली तारा च्छिन्नमस्ता श्रीविद्या भुवनेश्वरी

etasminnaṃtare tasyāḥ śarīrādramyamūrttayaḥ |
kālī tārā cchinnamastā śrīvidyā bhuvaneśvarī

भैरवी बगला धूम्र श्रीमत्त्रिपुरसुदरी ।
मातंगी च महाविद्या निर्गता दश सायुधाः

bhairavī bagalā dhūmra śrīmattripurasudarī |
mātaṃgī ca mahāvidyā nirgatā daśa sāyudhāḥ

असंख्यातास्ततो जाता मातरो दिव्यमूर्त्तयः ।
चन्द्रलेखाधरास्सर्वास्सर्वा विद्युतत्समप्रभाः

asaṃkhyātāstato jātā mātaro divyamūrttayaḥ |
candralekhādharāssarvāssarvā vidyutatsamaprabhāḥ

ततो मातृगणैर्युद्धं प्रावर्तत भयंकरम् ।
रौरवीयं हतन्ताभिर्दलमक्षौहिणीशतम्

tato mātṛgaṇairyuddhaṃ prāvartata bhayaṃkaram |
rauravīyaṃ hatantābhirdalamakṣauhiṇīśatam

जघान सा तदा दैत्यं दुर्गमं शूलधारया ।
पपात धरणीपृष्ठे खातमूलद्रुमो यथा

jaghāna sā tadā daityaṃ durgamaṃ śūladhārayā |
papāta dharaṇīpṛṣṭhe khātamūladrumo yathā

इत्थं हत्वा तदा दैत्यं दुर्गमासुरनाम कम् ।
आदाय चतुरो वेदान्ददौ देवेभ्य ईश्वरी

itthaṃ hatvā tadā daityaṃ durgamāsuranāma kam |
ādāya caturo vedāndadau devebhya īśvarī

अस्मदर्थं त्वया रूपमनन्ताक्षिमयं धृतम् ।
मुनयः कीर्तयिष्यन्ति शताक्षीन्त्वामतोऽम्बिके

asmadarthaṃ tvayā rūpamanantākṣimayaṃ dhṛtam |
munayaḥ kīrtayiṣyanti śatākṣīntvāmato'mbike

आत्मदेहसमुद्भूतैः शाकैर्लोका मृता यतः ।
शाकंभरीति विख्यातन्तत्ते नाम भविष्यति

ātmadehasamudbhūtaiḥ śākairlokā mṛtā yataḥ |
śākaṃbharīti vikhyātantatte nāma bhaviṣyati

दुर्गमाख्यो महादैत्यो हतो यस्मात्ततः शिवे ।
दुर्गां भगवतीं भद्रां व्याहरिष्यंति मानवाः

durgamākhyo mahādaityo hato yasmāttataḥ śive |
durgāṃ bhagavatīṃ bhadrāṃ vyāhariṣyaṃti mānavāḥ

योगनिद्रे नमस्तुभ्यं नमस्तेऽस्तु महाबले ।
नमो ज्ञानप्रदे तुभ्यं विश्वमात्रे नमो नमः

yoganidre namastubhyaṃ namaste'stu mahābale |
namo jñānaprade tubhyaṃ viśvamātre namo namaḥ

तत्त्वमस्यादिवाक्यैर्या बोध्यते परमेश्वरी ।
अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिकायै नमो नमः

tattvamasyādivākyairyā bodhyate parameśvarī |
anantakoṭibrahmāṇḍanāyikāyai namo namaḥ

वाङ्मनःकायदुष्प्रापां सूर्यचन्द्राग्निलोचनाम् ।
स्तोतुं न शक्नुमो मातस्त्व त्प्रभावाबुधा वयम्

vāṅmanaḥkāyaduṣprāpāṃ sūryacandrāgnilocanām |
stotuṃ na śaknumo mātastva tprabhāvābudhā vayam

मादृशानमरान्दृष्ट्वा कः कुर्यादीदृशीन्दयाम् ।
वर्जयित्वा सुरेशानीं शताक्षी मातरं विना

mādṛśānamarāndṛṣṭvā kaḥ kuryādīdṛśīndayām |
varjayitvā sureśānīṃ śatākṣī mātaraṃ vinā

त्रिलोकी नाभिभूयेत बाधाभिश्च निरन्तरम् ।
एवं कार्यस्त्वया यत्नोऽस्माकं वैरिविनाशनम्

trilokī nābhibhūyeta bādhābhiśca nirantaram |
evaṃ kāryastvayā yatno'smākaṃ vairivināśanam

वत्सान्दृष्ट्वा यथा गावो व्यग्रा धावन्ति सत्वरम् ।
तथैव भवतो दृष्ट्वा धावामि व्याकुला सती

vatsāndṛṣṭvā yathā gāvo vyagrā dhāvanti satvaram |
tathaiva bhavato dṛṣṭvā dhāvāmi vyākulā satī

मम युष्मानपश्यन्त्या पश्यन्त्या बालकानिव ।
अपि प्राणान्प्रयच्छन्त्याः क्षण एको युगायते

mama yuṣmānapaśyantyā paśyantyā bālakāniva |
api prāṇānprayacchantyāḥ kṣaṇa eko yugāyate

कापि चिन्ता न कर्त्तव्या युष्माभिर्भ क्तिशालिभिः ।
भवत्यां मयि तिष्ठन्त्यां संहरन्त्यां निजापदः

kāpi cintā na karttavyā yuṣmābhirbha ktiśālibhiḥ |
bhavatyāṃ mayi tiṣṭhantyāṃ saṃharantyāṃ nijāpadaḥ

यथा पूर्वं हता दैत्या हनिष्यामि तथाऽसुरान् ।
संशयो नात्र कर्त्तव्यस्सत्यंसत्यं ब्रवीम्यहम्

yathā pūrvaṃ hatā daityā haniṣyāmi tathā'surān |
saṃśayo nātra karttavyassatyaṃsatyaṃ bravīmyaham

यदा शुंभो निशुंभश्चापरौ दैत्यौ भविष्यतः ।
तदाहं नन्दभार्यायां यशोदायां यशोमयी

yadā śuṃbho niśuṃbhaścāparau daityau bhaviṣyataḥ |
tadāhaṃ nandabhāryāyāṃ yaśodāyāṃ yaśomayī

योनिजं रूपमास्थाय जनिष्ये गोपगोकुले ।
हनिष्याम्यसुरौ तन्मां व्याहरिष्यन्ति नन्दजाम्

yonijaṃ rūpamāsthāya janiṣye gopagokule |
haniṣyāmyasurau tanmāṃ vyāhariṣyanti nandajām

भ्रामरं रूपमास्थाय वधिष्याम्यरुणं यतः ।
भ्रामरीति च मां लोके कीर्तयिष्यन्ति मानवाः

bhrāmaraṃ rūpamāsthāya vadhiṣyāmyaruṇaṃ yataḥ |
bhrāmarīti ca māṃ loke kīrtayiṣyanti mānavāḥ

कृत्वा भीमं पुना रूपं रक्षांस्यत्स्याम्यहं यदा ।
भीमा देवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति

kṛtvā bhīmaṃ punā rūpaṃ rakṣāṃsyatsyāmyahaṃ yadā |
bhīmā devīti vikhyātaṃ tanme nāma bhaviṣyati

यदायदाऽसुरोत्थैव बाधा भुवि भविष्यति ।
तदातदावतीर्याहं शं करिष्याम्यसंशयम्

yadāyadā'surotthaiva bādhā bhuvi bhaviṣyati |
tadātadāvatīryāhaṃ śaṃ kariṣyāmyasaṃśayam

या शताक्षी स्मृता देवी सैव शाकंभरी मता ।
सैव प्रकीर्तिता दुर्गा व्यक्तिरेकैव त्रिष्वपि

yā śatākṣī smṛtā devī saiva śākaṃbharī matā |
saiva prakīrtitā durgā vyaktirekaiva triṣvapi

न शताक्षीसमा काचिद्दयालुर्भुवि देवता ।
दृष्ट्वाऽरुदत्प्रजास्तप्ता या नवाहं महेश्वरी

na śatākṣīsamā kāciddayālurbhuvi devatā |
dṛṣṭvā'rudatprajāstaptā yā navāhaṃ maheśvarī