अध्याय 49: उमा देवताओं का गर्व हरती हैं

उमाया भुवनेशान्यास्सूत सर्वार्थवित्तम ।
अवतारं समाचक्ष्व यतो जाता सरस्वती

umāyā bhuvaneśānyāssūta sarvārthavittama |
avatāraṃ samācakṣva yato jātā sarasvatī

या गीयते परब्रह्ममूलप्रकृतिरीश्वरी ।
निराकारापि साकारा नित्या नन्दमथी सती

yā gīyate parabrahmamūlaprakṛtirīśvarī |
nirākārāpi sākārā nityā nandamathī satī

तापसाः शृणुत प्रेम्णा चरित्रं परमं महत् ।
यस्य विज्ञानमात्रेण नरो याति परां गतिम्

tāpasāḥ śṛṇuta premṇā caritraṃ paramaṃ mahat |
yasya vijñānamātreṇa naro yāti parāṃ gatim

देवदानवयोर्युद्धमेकदासीत्परस्परम् ।
महामायाप्रभावेणामराणां विजयोऽभवत्

devadānavayoryuddhamekadāsītparasparam |
mahāmāyāprabhāveṇāmarāṇāṃ vijayo'bhavat

ततोऽवलिप्ता अमरास्स्वप्रशंसां वितेनिरे ।
वयं धन्या वयं धन्या किं करिष्यंति नोऽसुराः

tato'valiptā amarāssvapraśaṃsāṃ vitenire |
vayaṃ dhanyā vayaṃ dhanyā kiṃ kariṣyaṃti no'surāḥ

ये प्रभावं समालोक्यास्माकं परमदुःसहम् ।
भीता नागालयं याता यातयातेति वादिनः

ye prabhāvaṃ samālokyāsmākaṃ paramaduḥsaham |
bhītā nāgālayaṃ yātā yātayāteti vādinaḥ

अहो बलमहो तेजो दैत्यवंशक्षयंकरम् ।
अहो भाग्यं सुमनसामेवं सर्वेऽभ्यवर्णयन्

aho balamaho tejo daityavaṃśakṣayaṃkaram |
aho bhāgyaṃ sumanasāmevaṃ sarve'bhyavarṇayan

तत आविरभूत्तेजः कूटरूपन्तदैव हि ।
अदृष्टपूर्वं तद्दृष्ट्वा विस्मिता अभवन्सुराः

tata āvirabhūttejaḥ kūṭarūpantadaiva hi |
adṛṣṭapūrvaṃ taddṛṣṭvā vismitā abhavansurāḥ

किमिदं किमिदं चेति रुद्धकण्ठास्समब्रुवन ।
अजानन्तः परं श्यामानु भावं मानभञ्जनम्

kimidaṃ kimidaṃ ceti ruddhakaṇṭhāssamabruvana |
ajānantaḥ paraṃ śyāmānu bhāvaṃ mānabhañjanam

तत आज्ञापयद्देवान्देवानामधिनायकः ।
यात यूयं परीक्षध्वं याथातथ्येन किन्विति

tata ājñāpayaddevāndevānāmadhināyakaḥ |
yāta yūyaṃ parīkṣadhvaṃ yāthātathyena kinviti

सुरेन्द्रप्रेरितो वायुर्महसः सन्निधिं गतः ।
कस्त्वं भोरिति सम्बोध्यावोचदेनं च तन्महः

surendraprerito vāyurmahasaḥ sannidhiṃ gataḥ |
kastvaṃ bhoriti sambodhyāvocadenaṃ ca tanmahaḥ

इति पृष्टस्तदा वायुर्महसातिगरीयसा ।
वायुरस्मि जगत्प्राणस्साभिमानोऽब्रवीदिदम्

iti pṛṣṭastadā vāyurmahasātigarīyasā |
vāyurasmi jagatprāṇassābhimāno'bravīdidam

जंगमाजंगमं सर्वमोतप्रोतमिदं जगत् ।
मय्येव निखिलाधारे चालयाम्यखिलं जगत्

jaṃgamājaṃgamaṃ sarvamotaprotamidaṃ jagat |
mayyeva nikhilādhāre cālayāmyakhilaṃ jagat

तदोवाच महातेजः शक्तोऽसि यदि चालने ।
धृतमेतत्तृणं वायो चालयस्व निजेच्छया

tadovāca mahātejaḥ śakto'si yadi cālane |
dhṛtametattṛṇaṃ vāyo cālayasva nijecchayā

ततः सर्वप्रयत्नेनाकरोद्यत्नं सदागतिः ।
न चचाल यदा स्थानात्तदासौ लज्जितोऽभवत

tataḥ sarvaprayatnenākarodyatnaṃ sadāgatiḥ |
na cacāla yadā sthānāttadāsau lajjito'bhavata

तूष्णीं भूत्वा ततो वायुर्जगामेन्द्रं सभां प्रति ।
कथयामास तद् वृत्तं स्वकीयाभिभवान्वितम्

tūṣṇīṃ bhūtvā tato vāyurjagāmendraṃ sabhāṃ prati |
kathayāmāsa tad vṛttaṃ svakīyābhibhavānvitam

सर्वेशत्वं वयं सर्वे मृषैवात्मनि मन्महे ।
न पारयामहे किंचिद्वि धातुं क्षुद्रवस्त्वपि

sarveśatvaṃ vayaṃ sarve mṛṣaivātmani manmahe |
na pārayāmahe kiṃcidvi dhātuṃ kṣudravastvapi

ततश्च प्रेषयामास मरुत्वान्सकलान्सुरान् ।
न शेकुस्ते यदा ज्ञातुं तदेन्द्रः स्वयमभ्यगात्

tataśca preṣayāmāsa marutvānsakalānsurān |
na śekuste yadā jñātuṃ tadendraḥ svayamabhyagāt

मघवन्तमथायान्तं दृष्ट्वा तेजोतिदुःसहम् ।
बभूवान्तर्हितं सद्यो विस्मितोऽभूच्च वासवः

maghavantamathāyāntaṃ dṛṣṭvā tejotiduḥsaham |
babhūvāntarhitaṃ sadyo vismito'bhūcca vāsavaḥ

चरित्रमीदृशं यस्य तमेव शरणं श्रये ।
इति संचिन्तयामास सहस्राक्षः पुनःपुनः

caritramīdṛśaṃ yasya tameva śaraṇaṃ śraye |
iti saṃcintayāmāsa sahasrākṣaḥ punaḥpunaḥ

एतस्मिन्नंतरे तत्र निर्व्याजकरुणातनुः ।
तेषामनुग्रहं कर्तुं हर्तुं गर्वं शिवांगना

etasminnaṃtare tatra nirvyājakaruṇātanuḥ |
teṣāmanugrahaṃ kartuṃ hartuṃ garvaṃ śivāṃganā

चैत्रशुक्लनवम्यां तु मध्याह्नस्थे दिवाकरे ।
प्रादुरासीदुमा देवी सच्चिदानन्दरूपिणी

caitraśuklanavamyāṃ tu madhyāhnasthe divākare |
prādurāsīdumā devī saccidānandarūpiṇī

महोमध्ये विराजन्ती भासयन्ती दिशो रुचा ।
बोधयन्ती सुरान्सर्वान्ब्रह्मैवाहमिति स्फुटम्

mahomadhye virājantī bhāsayantī diśo rucā |
bodhayantī surānsarvānbrahmaivāhamiti sphuṭam

चतुर्भिर्दधती हस्तैर्वरपाशांकुशाभयान् ।
श्रुतिभिस्सेविता रम्या नवयौवनगर्विता

caturbhirdadhatī hastairvarapāśāṃkuśābhayān |
śrutibhissevitā ramyā navayauvanagarvitā

रक्ताम्बरपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना ।
कोटिकंदर्प्पसंकाशा चन्द्रकोटिसमप्रभा

raktāmbaraparīdhānā raktamālyānulepanā |
koṭikaṃdarppasaṃkāśā candrakoṭisamaprabhā

व्याजहार महामाया सर्वान्तर्य्यामिरूपिणी ।
साक्षिणी सर्वभूतानां परब्रह्मस्वरूपिणी

vyājahāra mahāmāyā sarvāntaryyāmirūpiṇī |
sākṣiṇī sarvabhūtānāṃ parabrahmasvarūpiṇī

न ब्रह्मा न सुरारातिर्न पुरारातिरीश्वरः ।
मदग्रे गर्वितुं किंचित्का कथान्यसुपर्वणाम्

na brahmā na surārātirna purārātirīśvaraḥ |
madagre garvituṃ kiṃcitkā kathānyasuparvaṇām

परं ब्रह्म परं ज्योतिः प्रणवद्वन्द्वरूपिणी ।
अहमेवास्मि सकलं मदन्यो नास्ति कश्चन

paraṃ brahma paraṃ jyotiḥ praṇavadvandvarūpiṇī |
ahamevāsmi sakalaṃ madanyo nāsti kaścana

निराकारापि साकारा सर्वतत्त्वस्वरूपिणी ।
अप्रतर्क्यगुणा नित्या कार्यकारणरूपिणी

nirākārāpi sākārā sarvatattvasvarūpiṇī |
apratarkyaguṇā nityā kāryakāraṇarūpiṇī

कदाचिद्दयिताकारा कदाचित्पुरुषाकृतिः ।
कदाचिदुभयाकारा सर्वाकाराहमीश्वरी

kadāciddayitākārā kadācitpuruṣākṛtiḥ |
kadācidubhayākārā sarvākārāhamīśvarī

विरञ्चिः सृष्टिकर्ताहं जगत्पाताहमच्युतः ।
रुद्रः संहारकर्ताहं सर्वविश्वविमोहिनी

virañciḥ sṛṣṭikartāhaṃ jagatpātāhamacyutaḥ |
rudraḥ saṃhārakartāhaṃ sarvaviśvavimohinī

कालिका कमलावाणी मुखास्सर्वा हि शक्तयः ।
मदंशादेव संजातास्तथेमास्सकलाः कलाः

kālikā kamalāvāṇī mukhāssarvā hi śaktayaḥ |
madaṃśādeva saṃjātāstathemāssakalāḥ kalāḥ

मत्प्रभावाज्जितास्सर्वे युष्माभिर्द्दितिनन्दनाः ।
तामविज्ञाय मां यूयं वृथा सर्वेशमानिनः

matprabhāvājjitāssarve yuṣmābhirdditinandanāḥ |
tāmavijñāya māṃ yūyaṃ vṛthā sarveśamāninaḥ

यथा दारुमयीं योषां नर्तयत्यैन्द्रजालिकः ।
तथैव सर्वभूतानि नर्तयाम्यहमीश्वरी

yathā dārumayīṃ yoṣāṃ nartayatyaindrajālikaḥ |
tathaiva sarvabhūtāni nartayāmyahamīśvarī

मद्भयाद्वाति पवनः सर्वं दहति हव्यभुक् ।
लोकपालाः प्रकुर्वंति स्वस्वकर्माण्यनारतम्

madbhayādvāti pavanaḥ sarvaṃ dahati havyabhuk |
lokapālāḥ prakurvaṃti svasvakarmāṇyanāratam

कदाचिद्देववर्गाणां कदाचिद्दितिजन्म नाम् ।
करोमि विजयं सम्यक्स्वतन्त्रा निजलीलया

kadāciddevavargāṇāṃ kadācidditijanma nām |
karomi vijayaṃ samyaksvatantrā nijalīlayā

अविनाशि परं धाम मायातीतं परात्परम् ।
श्रुतयो वर्णयन्ते यत्त द्रूपन्तु ममैव हि

avināśi paraṃ dhāma māyātītaṃ parātparam |
śrutayo varṇayante yatta drūpantu mamaiva hi

सगुणं निर्गुणं चेति मद्रूपं द्विविधं मतम् ।
मायाशबलितं चैकं द्वितीयन्तदनाश्रितम्

saguṇaṃ nirguṇaṃ ceti madrūpaṃ dvividhaṃ matam |
māyāśabalitaṃ caikaṃ dvitīyantadanāśritam

एवं विज्ञाय मां देवास्स्वं स्वं गर्वं विहाय च ।
भजत प्रणयोपेताः प्रकृतिं मां सनातनीम्

evaṃ vijñāya māṃ devāssvaṃ svaṃ garvaṃ vihāya ca |
bhajata praṇayopetāḥ prakṛtiṃ māṃ sanātanīm

इति देव्या वचः श्रुत्वा करुणागर्भितं सुराः ।
तुष्टुवुः परमेशानीं भक्तिसंनतकन्धराः

iti devyā vacaḥ śrutvā karuṇāgarbhitaṃ surāḥ |
tuṣṭuvuḥ parameśānīṃ bhaktisaṃnatakandharāḥ

क्षमस्व जगदीशानि प्रसीद परमेश्वरि ।
मैवं भूयात्कदाचिन्नो गर्वो मातर्द्दयां कुरु

kṣamasva jagadīśāni prasīda parameśvari |
maivaṃ bhūyātkadācinno garvo mātarddayāṃ kuru

ततःप्रभृति ते दैवा हित्वा गर्वं समाहिताः ।
उमामाराधयामासुर्यथापूर्वं यथाविधि

tataḥprabhṛti te daivā hitvā garvaṃ samāhitāḥ |
umāmārādhayāmāsuryathāpūrvaṃ yathāvidhi

इति वः कथितो विप्रा उमाप्रादुर्भवो मया ।
यस्य श्रवणमात्रेण परमं पदमश्नुते

iti vaḥ kathito viprā umāprādurbhavo mayā |
yasya śravaṇamātreṇa paramaṃ padamaśnute