अध्याय 48: शुम्भ-निशुम्भ का अन्त और सरस्वती का प्राकट्य

धूम्राक्षं चण्डमुण्डं च रक्तबीजासुरन्तथा ।
भगवन्निहतन्देव्या श्रुत्वा शुम्भः सुरार्दनः

dhūmrākṣaṃ caṇḍamuṇḍaṃ ca raktabījāsurantathā |
bhagavannihatandevyā śrutvā śumbhaḥ surārdanaḥ

किमकार्षीत्ततो ब्रह्मन्नेतन्मे ब्रूहि साम्प्रतम् ।
शुश्रूषवे जगद्योनेश्चरित्रं पापनाशनम्

kimakārṣīttato brahmannetanme brūhi sāmpratam |
śuśrūṣave jagadyoneścaritraṃ pāpanāśanam

हतानेमान्दैत्यवरान्महासुरो निशम्य राजन्महनीयविक्रमः ।
अजिज्ञपत्स्वीयगणान्दुरासदान्रणाभिधोच्चारणज्जातसंमदान्

hatānemāndaityavarānmahāsuro niśamya rājanmahanīyavikramaḥ |
ajijñapatsvīyagaṇāndurāsadānraṇābhidhoccāraṇajjātasaṃmadān

बलान्वितास्संमिलिता ममाज्ञया जयाशया कालकवंशसंभवाः ।
सकालकेयासुरमौर्य्यदौर्हृदास्तथा परेप्याशु प्रयाणयन्तु ते

balānvitāssaṃmilitā mamājñayā jayāśayā kālakavaṃśasaṃbhavāḥ |
sakālakeyāsuramauryyadaurhṛdāstathā parepyāśu prayāṇayantu te

निशुंभशुंभौ दितिजान्निदेश्य तान्रथाधिरूढौ निरयां बभूवतुः ।
बलान्यनूखुर्बलिनोस्तयोर्धराद्विनाशवन्तः शलभा इवोत्थिताः

niśuṃbhaśuṃbhau ditijānnideśya tānrathādhirūḍhau nirayāṃ babhūvatuḥ |
balānyanūkhurbalinostayordharādvināśavantaḥ śalabhā ivotthitāḥ

प्रसादयामास मृदंगमर्दलं सभेरिकाडिण्डिमझर्झरानकम् ।
रणस्थले संजहृषू रणप्रिया असुप्रियाः संगरतः पराययुः

prasādayāmāsa mṛdaṃgamardalaṃ sabherikāḍiṇḍimajharjharānakam |
raṇasthale saṃjahṛṣū raṇapriyā asupriyāḥ saṃgarataḥ parāyayuḥ

भटाश्च ते युद्धपटावृतास्तदा रणस्थलीं मापुरपापविग्रहाः ।
गृहीतशस्त्रास्त्रचया जिगीषया परस्परं विग्रहयन्त उल्बणम्

bhaṭāśca te yuddhapaṭāvṛtāstadā raṇasthalīṃ māpurapāpavigrahāḥ |
gṛhītaśastrāstracayā jigīṣayā parasparaṃ vigrahayanta ulbaṇam

गजाधिरूढास्तुरगाधिरोहिणो रथाधिरूढाश्च तथापरेऽसुराः ।
अलक्षयन्तः स्वपराञ्जनान्मुदाऽसुरेशसंगे समरेऽभिरेभिरे

gajādhirūḍhāsturagādhirohiṇo rathādhirūḍhāśca tathāpare'surāḥ |
alakṣayantaḥ svaparāñjanānmudā'sureśasaṃge samare'bhirebhire

ध्वनिः शतघ्नी जनितो मुहुर्मुहुर्बभूव तेन त्रिदशाः समेजिताः ।
महान्धकारः समपद्यताम्बरे विलोक्यते नो रथमण्डलं रवेः

dhvaniḥ śataghnī janito muhurmuhurbabhūva tena tridaśāḥ samejitāḥ |
mahāndhakāraḥ samapadyatāmbare vilokyate no rathamaṇḍalaṃ raveḥ

पदातयो निर्व वजुर्हि कोटिशः प्रभूतमाना विजयाभिलाषिणः ।
रथाश्वगा वारणगा अथापरेऽसुरा निरीयुः कति कोटिशो मुदा

padātayo nirva vajurhi koṭiśaḥ prabhūtamānā vijayābhilāṣiṇaḥ |
rathāśvagā vāraṇagā athāpare'surā nirīyuḥ kati koṭiśo mudā

अशुक्ल शैला एव मत्तवारणा अतानिषुश्चीत्कृतिशब्दमाहवे ।
क्रमेलकाश्चापि गलद्गलध्वनिं वितन्वते क्षुद्रमहीधरोपमाः

aśukla śailā eva mattavāraṇā atāniṣuścītkṛtiśabdamāhave |
kramelakāścāpi galadgaladhvaniṃ vitanvate kṣudramahīdharopamāḥ

हयाश्च ह्रेषन्त उदग्रभूमिजा विशालकण्ठाभरणा गतेर्विदः ।
पदानि दन्तावलमूर्ध्नि बिभ्रतः सुडिड्यिरे व्योमपथा यथाऽवयः

hayāśca hreṣanta udagrabhūmijā viśālakaṇṭhābharaṇā gatervidaḥ |
padāni dantāvalamūrdhni bibhrataḥ suḍiḍyire vyomapathā yathā'vayaḥ

समीक्ष्य शत्रोर्बलमित्थमापतच्चकार सज्यं धनुरम्बिका तदा ।
ननाद घण्टां रिपुसाददायिनी जगर्ज सिंहोऽपि सटां विधूनयन्

samīkṣya śatrorbalamitthamāpataccakāra sajyaṃ dhanurambikā tadā |
nanāda ghaṇṭāṃ ripusādadāyinī jagarja siṃho'pi saṭāṃ vidhūnayan

ततो निशुंभस्तुहिनाचलस्थितां विलोक्य रम्याभरणायुधां शिवाम् ।
गिरं बभाषे रसनिर्भरां परां विलासनीभावविचक्षणो यथा

tato niśuṃbhastuhinācalasthitāṃ vilokya ramyābharaṇāyudhāṃ śivām |
giraṃ babhāṣe rasanirbharāṃ parāṃ vilāsanībhāvavicakṣaṇo yathā

भवादृशीनां रमणीयविग्रहे दुनोति कीर्णं खलु मालतीदलम् ।
कथं करालाहवमातनोष्यसे महेशि तेनैव मनोज्ञवर्ष्मणा

bhavādṛśīnāṃ ramaṇīyavigrahe dunoti kīrṇaṃ khalu mālatīdalam |
kathaṃ karālāhavamātanoṣyase maheśi tenaiva manojñavarṣmaṇā

इतीरयित्वा वचनं महासुरो बभूव मौनी तमुवाच चंडिका ।
वृथा किमात्थासुर मूढ संगरं कुरुष्व नागालयमन्यथा व्रज

itīrayitvā vacanaṃ mahāsuro babhūva maunī tamuvāca caṃḍikā |
vṛthā kimātthāsura mūḍha saṃgaraṃ kuruṣva nāgālayamanyathā vraja

ततोतिरुष्टः समरे महारथश्चकार बाणावलिवृष्टिमद्भुताम् ।
घनाघनाः संववृषुर्यथोदकं रणस्थले प्रावृडिवागता तदा

tatotiruṣṭaḥ samare mahārathaścakāra bāṇāvalivṛṣṭimadbhutām |
ghanāghanāḥ saṃvavṛṣuryathodakaṃ raṇasthale prāvṛḍivāgatā tadā

शरैश्शितैश्शूलपरश्वधायुधैः सभिन्दिपालैः परिघैश्शरासनैः ।
भुशुण्डिकाप्रासक्षुरप्रसंज्ञकैर्महासिभिः संयुयुधे मदोद्धतैः

śaraiśśitaiśśūlaparaśvadhāyudhaiḥ sabhindipālaiḥ parighaiśśarāsanaiḥ |
bhuśuṇḍikāprāsakṣuraprasaṃjñakairmahāsibhiḥ saṃyuyudhe madoddhataiḥ

विवभ्रमुस्तत्समरे महागजा विभिन्नकुंभाअसिताद्रिसन्निभाः ।
चलद्बलाकाधवला विकेतवो विसेतवः शुंभनिशुंभकेतवः

vivabhramustatsamare mahāgajā vibhinnakuṃbhāasitādrisannibhāḥ |
caladbalākādhavalā viketavo visetavaḥ śuṃbhaniśuṃbhaketavaḥ

विभिन्नदेहा दितिजा झषोपमा विकन्धरा वाजिगणा भयंकराः ।
परासवः कालिकया कृता रणे मृगारिणा चाशिषतापरेऽसुरा

vibhinnadehā ditijā jhaṣopamā vikandharā vājigaṇā bhayaṃkarāḥ |
parāsavaḥ kālikayā kṛtā raṇe mṛgāriṇā cāśiṣatāpare'surā

विसुस्रुवू रक्तवहास्तदन्तरे सरिच्च यास्तत्र विपुप्लुवे हतैः ।
कचा भटानां जलनीलिकोपमास्तदुत्तरीयं सितफेनसंनिभम्

visusruvū raktavahāstadantare saricca yāstatra vipupluve hataiḥ |
kacā bhaṭānāṃ jalanīlikopamāstaduttarīyaṃ sitaphenasaṃnibham

तुरंगसादी तुरगाधिरोहिणं गजस्थितानभ्यपतन्गजारुहः ।
रथी रथेशं खलु पत्तिरङ्घ्रिगान्समप्रतिद्वन्द्विकलिर्महानभूत्

turaṃgasādī turagādhirohiṇaṃ gajasthitānabhyapatangajāruhaḥ |
rathī ratheśaṃ khalu pattiraṅghrigānsamapratidvandvikalirmahānabhūt

ततो निशुंभो हृदये व्यचिन्तयत्करालकालोयमुपागतोऽधुना ।
भवेद्दरिद्रोऽपि महाधनो महाधनो दरिद्रो विपरीतकालतः

tato niśuṃbho hṛdaye vyacintayatkarālakāloyamupāgato'dhunā |
bhaveddaridro'pi mahādhano mahādhano daridro viparītakālataḥ

जडो भवेत्स्फीतमतिर्महामतिर्जडो नृशंसो बहुमन्तु संस्तुतः ।
पराजयं याति रणे महाबला जयंति संग्राममुखे च दुर्बलाः

jaḍo bhavetsphītamatirmahāmatirjaḍo nṛśaṃso bahumantu saṃstutaḥ |
parājayaṃ yāti raṇe mahābalā jayaṃti saṃgrāmamukhe ca durbalāḥ

जयोऽजयो वा परमेश्वरेच्छया भवत्यनायासत एव देहिनाम् ।
न कालमुल्लंघ्य शशाक जीवितुं महेश्वरः पद्मजनी रमापतिः

jayo'jayo vā parameśvarecchayā bhavatyanāyāsata eva dehinām |
na kālamullaṃghya śaśāka jīvituṃ maheśvaraḥ padmajanī ramāpatiḥ

उपेत्य संग्राममुखं पलायनं न साधुवीरा हृदयेऽनुमन्वते ।
परंतु युद्धे कथमेतया जयो विनाशितं मे सकलं बलं यथा

upetya saṃgrāmamukhaṃ palāyanaṃ na sādhuvīrā hṛdaye'numanvate |
paraṃtu yuddhe kathametayā jayo vināśitaṃ me sakalaṃ balaṃ yathā

इयं हि नूनं सुरकर्म साधितुं समागता दैत्यबलं च बाधितुम् ।
पुराणमूर्तिः प्रकृतिः परा शिवा न लौकिकीयं वनिता कदापि वा

iyaṃ hi nūnaṃ surakarma sādhituṃ samāgatā daityabalaṃ ca bādhitum |
purāṇamūrtiḥ prakṛtiḥ parā śivā na laukikīyaṃ vanitā kadāpi vā

वधोऽपि नारीविहितोऽयशस्करः प्रगीयते युद्धरसं लिलिक्षुभिः ।
तथाप्यकृत्वा समरं कथं मुखं प्रदर्शयामोऽसुरराजसन्निधौ

vadho'pi nārīvihito'yaśaskaraḥ pragīyate yuddharasaṃ lilikṣubhiḥ |
tathāpyakṛtvā samaraṃ kathaṃ mukhaṃ pradarśayāmo'surarājasannidhau

विचारयित्वेति महारथो रथं महान्तमध्यास्य नियन्तृचोदितम् ।
ययौ द्रुतं यत्र महेश्वरांगना सुरांगनाप्रार्थितयौवनोद्गमा

vicārayitveti mahāratho rathaṃ mahāntamadhyāsya niyantṛcoditam |
yayau drutaṃ yatra maheśvarāṃganā surāṃganāprārthitayauvanodgamā

अवोचदेनां स महेशि किं भवेदेभिर्हतैर्वेतनजीविभिर्भटैः ।
तवास्ति कांक्षा यदि योद्धुमावयोस्तदा रणः स्याद्धृतयुद्धसत्पटैः

avocadenāṃ sa maheśi kiṃ bhavedebhirhatairvetanajīvibhirbhaṭaiḥ |
tavāsti kāṃkṣā yadi yoddhumāvayostadā raṇaḥ syāddhṛtayuddhasatpaṭaiḥ

उवाच कालीं प्रति कौशिकी तदा समीक्ष्यतामेष दुराग्रहोऽनयोः ।
करोति कालो विपदागमे मतिं विभिन्नवृत्तिं सदसत्प्रवर्तकः

uvāca kālīṃ prati kauśikī tadā samīkṣyatāmeṣa durāgraho'nayoḥ |
karoti kālo vipadāgame matiṃ vibhinnavṛttiṃ sadasatpravartakaḥ

ततो निशुंभोऽभिजघान चण्डिकां शरैस्सहस्रैश्च तथैव कालिकाम् ।
बिभेद बाणानसुरप्रचोदितान्सहस्रखण्डं स्वशरोत्करैः शिवा

tato niśuṃbho'bhijaghāna caṇḍikāṃ śaraissahasraiśca tathaiva kālikām |
bibheda bāṇānasurapracoditānsahasrakhaṇḍaṃ svaśarotkaraiḥ śivā

ततः समुत्थाय कृपाणमुज्ज्वलं स चर्म्म कण्ठीरवमूर्ध्न्यताडयत् ।
बिभेद तं चापि महासिनाम्बिका यथा कुठारेण तरुं तरुश्छिदः

tataḥ samutthāya kṛpāṇamujjvalaṃ sa carmma kaṇṭhīravamūrdhnyatāḍayat |
bibheda taṃ cāpi mahāsināmbikā yathā kuṭhāreṇa taruṃ taruśchidaḥ

स भिन्नखड्गो निचखान मार्गणं पराम्बिका वक्षसि सोऽपि चिच्छिदे ।
पुनस्त्रिशूलं हृदयेऽक्षिपत्तदप्यचूर्ण यन्मुष्टिनिपातनेन सा

sa bhinnakhaḍgo nicakhāna mārgaṇaṃ parāmbikā vakṣasi so'pi cicchide |
punastriśūlaṃ hṛdaye'kṣipattadapyacūrṇa yanmuṣṭinipātanena sā

गदां समादाय पुनर्महारथोऽभ्यधावदम्बां मरणोन्मुखोऽसुरः ।
अचूर्णयत्तामपि शूलधारया पुनस्त्रि शूलं विददार सोऽन्यया

gadāṃ samādāya punarmahāratho'bhyadhāvadambāṃ maraṇonmukho'suraḥ |
acūrṇayattāmapi śūladhārayā punastri śūlaṃ vidadāra so'nyayā

ततोम्बिका भीमभुजंगमोपमैस्सुरद्विषां शोणितचूषणोचितैः ।
निशुम्भमात्मीयशिलीमुखै श्शितैर्निहत्य भूमीमनयद्विषोक्षितैः

tatombikā bhīmabhujaṃgamopamaissuradviṣāṃ śoṇitacūṣaṇocitaiḥ |
niśumbhamātmīyaśilīmukhai śśitairnihatya bhūmīmanayadviṣokṣitaiḥ

निपातितेऽमानबलेऽसुरप्रभुः कनीयसि भ्रातरि रोषपूरितः ।
रथस्थितो बाहुभिरष्ट भिर्वृतो जगाम यत्र प्रमदा महेशितुः

nipātite'mānabale'suraprabhuḥ kanīyasi bhrātari roṣapūritaḥ |
rathasthito bāhubhiraṣṭa bhirvṛto jagāma yatra pramadā maheśituḥ

अवादयच्छंखमरिन्दमं तदा धनुस्स्वनं चापि चकार दुःसहम् ।
ननाद सिंहोऽपि सटां विधूनयन्बभूव नादत्रयनादितन्नभः

avādayacchaṃkhamarindamaṃ tadā dhanussvanaṃ cāpi cakāra duḥsaham |
nanāda siṃho'pi saṭāṃ vidhūnayanbabhūva nādatrayanāditannabhaḥ

ततोऽट्टहासं जगदम्बिका करोद्वितत्रसुस्तेन सुरारयोऽखिलाः ।
जयेति शब्दं जगदुस्तदा सुरा यदाम्बिकोवाच रणे स्थिरो भव

tato'ṭṭahāsaṃ jagadambikā karodvitatrasustena surārayo'khilāḥ |
jayeti śabdaṃ jagadustadā surā yadāmbikovāca raṇe sthiro bhava

दैत्यराजो महतीं ज्वलच्छिखां मुमोच शक्तिं निहता च सोल्कया ।
बिभेद शुंभप्रहिताञ्छराच्छिवा शिवेरितान्सोपि सहस्रधा शरान्

daityarājo mahatīṃ jvalacchikhāṃ mumoca śaktiṃ nihatā ca solkayā |
bibheda śuṃbhaprahitāñcharācchivā śiveritānsopi sahasradhā śarān

त्रिशूलमुत्क्षिप्य जघान चण्डिका महासुरं तं स पपात मूर्च्छितः ।
विभिन्नपक्षो हरिणा यथा नगः प्रकंपयन् द्यां वसुधां स वारिधिम्

triśūlamutkṣipya jaghāna caṇḍikā mahāsuraṃ taṃ sa papāta mūrcchitaḥ |
vibhinnapakṣo hariṇā yathā nagaḥ prakaṃpayan dyāṃ vasudhāṃ sa vāridhim

ततो मृषित्वा त्रिशिखोद्भवां व्यथां विधाय बाहूनयुतं महाबलः ।
स कालिकां सिंहयुतां महेश्वरीं जघान चक्रैरमरक्षयंकरैः

tato mṛṣitvā triśikhodbhavāṃ vyathāṃ vidhāya bāhūnayutaṃ mahābalaḥ |
sa kālikāṃ siṃhayutāṃ maheśvarīṃ jaghāna cakrairamarakṣayaṃkaraiḥ

तदस्तचक्राणि विभिद्य लीलया त्रिशूलमुद्गूर्य्य जघान सासुरम् ।
शिवा जगत्पावनपाणिपङ्कजादुपात्तमृत्यू परमं पदं गतौ

tadastacakrāṇi vibhidya līlayā triśūlamudgūryya jaghāna sāsuram |
śivā jagatpāvanapāṇipaṅkajādupāttamṛtyū paramaṃ padaṃ gatau

हते तस्मिन्महावीर्य्ये निशुंभे भीमविक्रमे ।
शुंभे च सकला दैत्या विविशुर्बलिसद्मनि

hate tasminmahāvīryye niśuṃbhe bhīmavikrame |
śuṃbhe ca sakalā daityā viviśurbalisadmani

भक्षिता अपरे कालीसिंहाद्यैरमरद्विषः ।
पलायितास्तथान्ये च दशदिक्षु भयाकुलाः

bhakṣitā apare kālīsiṃhādyairamaradviṣaḥ |
palāyitāstathānye ca daśadikṣu bhayākulāḥ

बभूवुर्मार्गवाहिन्यस्सरितः स्वच्छपाथसः ।
ववुर्वाताः सुखस्पर्शा निर्मलत्वं ययौ नभः

babhūvurmārgavāhinyassaritaḥ svacchapāthasaḥ |
vavurvātāḥ sukhasparśā nirmalatvaṃ yayau nabhaḥ

पुनर्यागः समारेभे देवैर्ब्रह्मर्षिभिस्तथा ।
सुखिनश्चाभवन्सर्वे महेन्द्राद्या दिवौकसः

punaryāgaḥ samārebhe devairbrahmarṣibhistathā |
sukhinaścābhavansarve mahendrādyā divaukasaḥ

पवित्रं परमं पुण्यमुमायाश्चरितं प्रभो ।
दैत्यराजवधोपेतं श्रद्धया यः समभ्य सेत्

pavitraṃ paramaṃ puṇyamumāyāścaritaṃ prabho |
daityarājavadhopetaṃ śraddhayā yaḥ samabhya set

स भुक्त्वेहाखिलान्भोगांस्त्रिदशैरपि दुर्लभान् ।
परत्रोमालयं गच्छेन्महामायाप्रसादतः

sa bhuktvehākhilānbhogāṃstridaśairapi durlabhān |
paratromālayaṃ gacchenmahāmāyāprasādataḥ

एवन्देवी समुत्पन्ना शुंभासुरनिबर्हिणी ।
प्रोक्ता सरस्वती साक्षादुमांशाविर्भवा नृप

evandevī samutpannā śuṃbhāsuranibarhiṇī |
proktā sarasvatī sākṣādumāṃśāvirbhavā nṛpa