अध्याय 33: मरुतों का जन्म और ब्रह्मा द्वारा राज्य-विभाजन

एष मन्वन्तरे तात सर्गस्स्वारोचिषे स्मृतः ।
वैवस्वते तु महति वारुणे वितते क्रतौ

eṣa manvantare tāta sargassvārociṣe smṛtaḥ |
vaivasvate tu mahati vāruṇe vitate kratau

जुह्वानस्य ब्रह्मणो वै प्रजासर्ग इहोच्यते ।
पूर्वं यानथ ब्रह्मर्षीनुत्पन्नान्सप्त मानसान्

juhvānasya brahmaṇo vai prajāsarga ihocyate |
pūrvaṃ yānatha brahmarṣīnutpannānsapta mānasān

पुत्रान्वै कल्पयामास स्वयमेव पितामहः ।
तेषां विरोधो देवानां दानवानां महानृषे

putrānvai kalpayāmāsa svayameva pitāmahaḥ |
teṣāṃ virodho devānāṃ dānavānāṃ mahānṛṣe

दिति विनष्टपुत्रा तु कश्यपं समुपस्थिता ।
स कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्गयगाराधितस्तया

diti vinaṣṭaputrā tu kaśyapaṃ samupasthitā |
sa kaśyapaḥ prasannātmā samgayagārādhitastayā

वरेणच्छंदयामास सा च वव्रे वरं तदा ।
पुत्रमिन्द्रवधार्थाय समर्थममितौजसम्

vareṇacchaṃdayāmāsa sā ca vavre varaṃ tadā |
putramindravadhārthāya samarthamamitaujasam

स तस्यै च वरं प्रादात्प्रार्थितं सुमहातपाः ।
ब्रह्मचर्य्यादिनियमं प्राह चैव शतं समाः

sa tasyai ca varaṃ prādātprārthitaṃ sumahātapāḥ |
brahmacaryyādiniyamaṃ prāha caiva śataṃ samāḥ

धारयामास गर्भं तु शुचिस्सा वरवर्णिनी ।
ब्रह्मचर्य्यादिनियमं दितिर्दध्रे तथैव वै

dhārayāmāsa garbhaṃ tu śucissā varavarṇinī |
brahmacaryyādiniyamaṃ ditirdadhre tathaiva vai

ततस्त्वाधाय सोऽदित्यां गर्भं तं शंसितव्रतः ।
जगाम कश्यपस्तप्तुं तपस्संहृष्टमानसः

tatastvādhāya so'dityāṃ garbhaṃ taṃ śaṃsitavrataḥ |
jagāma kaśyapastaptuṃ tapassaṃhṛṣṭamānasaḥ

तस्याश्चैवांतरं प्रेप्सुस्सोऽभवत्पाकशासनः ।
ऊनवर्षे शते चास्या ददर्शान्तरमेव सः

tasyāścaivāṃtaraṃ prepsusso'bhavatpākaśāsanaḥ |
ūnavarṣe śate cāsyā dadarśāntarameva saḥ

अकृत्वा पादयोः शौचं दितिरर्वाक्शिरास्तदा ।
निद्रामाहारयामास भाविनोऽर्थस्य गौरवात्

akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ ditirarvākśirāstadā |
nidrāmāhārayāmāsa bhāvino'rthasya gauravāt

एतस्मिन्नन्तरे शक्रस्तस्याः कुक्षिं प्रविश्य सः ।
वज्रपाणिस्तु तं गर्भं सप्तधा हि न्यकृन्तत

etasminnantare śakrastasyāḥ kukṣiṃ praviśya saḥ |
vajrapāṇistu taṃ garbhaṃ saptadhā hi nyakṛntata

स पाट्यमानो गर्भोऽथ वज्रेण प्ररुरोद ह ।
रुदन्तं सप्तधैकैकं मारोदीरिति तान्पुनः ।
चकर्त वज्रपाणिस्तान्नेव मम्रुस्तथापि ते

sa pāṭyamāno garbho'tha vajreṇa praruroda ha |
rudantaṃ saptadhaikaikaṃ mārodīriti tānpunaḥ |
cakarta vajrapāṇistānneva mamrustathāpi te

ते तमूचुः पात्यमानास्सर्वे प्रांजलयो मुने ।
नो जिघांससि किं शक्र भ्रातरो मरुतस्तव

te tamūcuḥ pātyamānāssarve prāṃjalayo mune |
no jighāṃsasi kiṃ śakra bhrātaro marutastava

इंद्रेण स्वीकृतास्ते हि भ्रातृत्वे सर्व एव च ॥ ।
तत्यजुर्द्दैत्यभावं ते विप्रर्षे शंकरेच्छया

iṃdreṇa svīkṛtāste hi bhrātṛtve sarva eva ca || |
tatyajurddaityabhāvaṃ te viprarṣe śaṃkarecchayā

मरुतो नाम ते देवा बभूवुस्तु महाबलाः ।
खगा एकोनपंचाशत्सहाया वज्रपाणिनः

maruto nāma te devā babhūvustu mahābalāḥ |
khagā ekonapaṃcāśatsahāyā vajrapāṇinaḥ

तेषामेव प्रवृद्धानां हरिः प्रादात्प्रजापतिः ।
क्रमशस्तानि राज्यानि पृथुपूर्वं शृणुष्व तत्

teṣāmeva pravṛddhānāṃ hariḥ prādātprajāpatiḥ |
kramaśastāni rājyāni pṛthupūrvaṃ śṛṇuṣva tat

अरिष्टपुरुषो वीरः कृष्णो जिष्णुः प्रजापतिः ।
पर्जन्यस्तु धनाध्यक्षस्तस्य सर्वमिदं जगत्

ariṣṭapuruṣo vīraḥ kṛṣṇo jiṣṇuḥ prajāpatiḥ |
parjanyastu dhanādhyakṣastasya sarvamidaṃ jagat

भूतसर्गमिमं सम्यगवोचं ते महामुने ।
विभागं शृणु राज्यानां क्रमशस्तं ब्रुवेऽधुना

bhūtasargamimaṃ samyagavocaṃ te mahāmune |
vibhāgaṃ śṛṇu rājyānāṃ kramaśastaṃ bruve'dhunā

अभिषिच्याधिराज्ये तु पृथुं वैन्यं पितामहः ।
ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुमुपचक्रमे

abhiṣicyādhirājye tu pṛthuṃ vainyaṃ pitāmahaḥ |
tataḥ krameṇa rājyāni vyādeṣṭumupacakrame

द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्रग्रहयोस्तथा ।
यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्येऽभ्यषेचयत्

dvijānāṃ vīrudhāṃ caiva nakṣatragrahayostathā |
yajñānāṃ tapasāṃ caiva somaṃ rājye'bhyaṣecayat

अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं प्रभुम् ।
आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनामथ पावकम्

apāṃ tu varuṇaṃ rājye rājñāṃ vaiśravaṇaṃ prabhum |
ādityānāṃ tathā viṣṇuṃ vasūnāmatha pāvakam

प्रजापतीनां दक्षं तु मरुतामथ वासवम् ।
दैत्यानां दानवानां च प्रह्लादममितौजसम्

prajāpatīnāṃ dakṣaṃ tu marutāmatha vāsavam |
daityānāṃ dānavānāṃ ca prahlādamamitaujasam

वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्येऽभ्यषेचयत् ।
मातॄणां च व्रतानां च मन्त्राणां च तथा गवाम्

vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca yamaṃ rājye'bhyaṣecayat |
mātṝṇāṃ ca vratānāṃ ca mantrāṇāṃ ca tathā gavām

यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां तथैव च ।
सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनम्

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca pārthivānāṃ tathaiva ca |
sarvabhūtapiśācānāṃ giriśaṃ śūlapāṇinam

शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम् ।
मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं तु गवामपि

śailānāṃ himavantaṃ ca nadīnāmatha sāgaram |
mṛgāṇāmatha śārdūlaṃ govṛṣaṃ tu gavāmapi

वनस्पतीनां वृक्षाणां वटं राज्येऽभ्यषेचयत् ।
इति दत्तं प्रजेशेन राज्यं सर्वत्र वै क्रमात्

vanaspatīnāṃ vṛkṣāṇāṃ vaṭaṃ rājye'bhyaṣecayat |
iti dattaṃ prajeśena rājyaṃ sarvatra vai kramāt

पूर्वस्यां दिशि पुत्रं तु वैराजस्य प्रजापतेः ।
स्थापयामास सर्वात्मा राज्ये विश्वपतिर्विभुः

pūrvasyāṃ diśi putraṃ tu vairājasya prajāpateḥ |
sthāpayāmāsa sarvātmā rājye viśvapatirvibhuḥ

तथैव मुनिशार्दूल कर्दमस्य प्रजापतेः ।
दक्षिणस्यां तथा पुत्रं सुधन्वानमचीक्लृपत्

tathaiva muniśārdūla kardamasya prajāpateḥ |
dakṣiṇasyāṃ tathā putraṃ sudhanvānamacīklṛpat

पश्चिमायां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम् ।
केतुमन्तं महात्मानं राजानं व्यादिशत्प्रभुः

paścimāyāṃ diśi tathā rajasaḥ putramacyutam |
ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ vyādiśatprabhuḥ

तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः ।
उदीच्यां दिशि राजानं दुर्धर्षं सोऽभ्यषेचयत्

tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ |
udīcyāṃ diśi rājānaṃ durdharṣaṃ so'bhyaṣecayat

तस्य विस्तारमाख्यातं पृथोर्वेन्यस्य शौनक ।
महर्ध्ये तदधिष्ठानं पुराणे परिकीर्तितम्

tasya vistāramākhyātaṃ pṛthorvenyasya śaunaka |
mahardhye tadadhiṣṭhānaṃ purāṇe parikīrtitam