अध्याय 31: दक्ष की कन्याएँ और धर्म का वंश

देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
सृष्टिं तु विस्तरेणेमां सूतपुत्र वदाशु मे

devānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām |
sṛṣṭiṃ tu vistareṇemāṃ sūtaputra vadāśu me

यदा न ववृधे सा तु वीरणस्य प्रजापतिः ।
सुतां सुतपसा युक्तामाह्वयत्सर्गकारणात्

yadā na vavṛdhe sā tu vīraṇasya prajāpatiḥ |
sutāṃ sutapasā yuktāmāhvayatsargakāraṇāt

स मैथुनेन धर्मेण ससर्ज विविधाः प्रजाः ।
ताः शृणु त्वं महाप्राज्ञ कथयामि समासतः

sa maithunena dharmeṇa sasarja vividhāḥ prajāḥ |
tāḥ śṛṇu tvaṃ mahāprājña kathayāmi samāsataḥ

तस्यां पुत्रसहस्राणि वीरिण्यां पंच वीर्यवान् ।
आश्रित्य जनयामास दक्ष एव प्रजापतिः

tasyāṃ putrasahasrāṇi vīriṇyāṃ paṃca vīryavān |
āśritya janayāmāsa dakṣa eva prajāpatiḥ

एतान्सृष्टांस्तु तान्दृष्ट्वा नारदः प्राह वै मुनिः ।
सर्वं स तु समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः

etānsṛṣṭāṃstu tāndṛṣṭvā nāradaḥ prāha vai muniḥ |
sarvaṃ sa tu samutpanno nāradaḥ parameṣṭhinaḥ

श्रुतवान्वा कश्यपाद्वै पुंसां सृष्टिर्भविष्यति ।
दक्षस्येव दुहितृषु तस्मात्तानब्रवीत्तु सः

śrutavānvā kaśyapādvai puṃsāṃ sṛṣṭirbhaviṣyati |
dakṣasyeva duhitṛṣu tasmāttānabravīttu saḥ

अजानतः कथं सृष्टिं बालिशा वै करिष्यथ ।
दिशं कांचिदजानंतस्तस्माद्विज्ञाय तां भुवम्

ajānataḥ kathaṃ sṛṣṭiṃ bāliśā vai kariṣyatha |
diśaṃ kāṃcidajānaṃtastasmādvijñāya tāṃ bhuvam

इत्युक्ताः प्रययुस्सर्वे आशां विज्ञातुमोजसा ।
तदंतं न हि संप्राप्य न निवृत्ताः पितुर्गृहम्

ityuktāḥ prayayussarve āśāṃ vijñātumojasā |
tadaṃtaṃ na hi saṃprāpya na nivṛttāḥ piturgṛham

तज्ज्ञात्वा जनयामास पुनः पंचशतान्सुतान् ।
तानुवाच पुनस्सोऽपि नारदस्सर्वदर्शनः

tajjñātvā janayāmāsa punaḥ paṃcaśatānsutān |
tānuvāca punasso'pi nāradassarvadarśanaḥ

भुवो मानमजानंतः कथं सृष्टिं करिष्यथ ।
सर्वे हि बालिशाः किं हि सृष्टिकर्तुं समुद्यताः

bhuvo mānamajānaṃtaḥ kathaṃ sṛṣṭiṃ kariṣyatha |
sarve hi bāliśāḥ kiṃ hi sṛṣṭikartuṃ samudyatāḥ

तेऽपि तद्वचनं श्रुत्वा निर्यातास्सर्वतोदिशम् ।
सुबलाश्वा दक्षसुता हर्यश्वा इव ते पुरा

te'pi tadvacanaṃ śrutvā niryātāssarvatodiśam |
subalāśvā dakṣasutā haryaśvā iva te purā

अनंतं पुष्करं प्राप्य गतास्तेऽपि पराभवम् ।
अद्यापि न निवर्तंते समुद्रेभ्य इवापगाः

anaṃtaṃ puṣkaraṃ prāpya gatāste'pi parābhavam |
adyāpi na nivartaṃte samudrebhya ivāpagāḥ

तदाप्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः ।
प्रयातो नश्यति मुने तन्न कार्य्यं विपश्चिता

tadāprabhṛti vai bhrātā bhrāturanveṣaṇe rataḥ |
prayāto naśyati mune tanna kāryyaṃ vipaścitā

तांश्चापि नष्टान्विज्ञाय पुत्रान्दक्षः प्रजापतिः ।
स च क्रोधा द्ददौ शापं नारदाय महात्मने

tāṃścāpi naṣṭānvijñāya putrāndakṣaḥ prajāpatiḥ |
sa ca krodhā ddadau śāpaṃ nāradāya mahātmane

कुत्रचिन्न लभस्वेति संस्थितिं कलहप्रिय ।
तव सान्निध्यतो लोके भवेच्च कलहस्सदा

kutracinna labhasveti saṃsthitiṃ kalahapriya |
tava sānnidhyato loke bhavecca kalahassadā

सांत्वितोऽथ विधात्रा हि स दक्षस्तु प्रजापतिः ।
कन्याः षष्ट्यसृजत्पश्चाद्वीरिण्यामिति नः श्रुतम्

sāṃtvito'tha vidhātrā hi sa dakṣastu prajāpatiḥ |
kanyāḥ ṣaṣṭyasṛjatpaścādvīriṇyāmiti naḥ śrutam

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश ।
सप्तविंशति सोमाय चतस्रोऽरिष्टनेमिने

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayodaśa |
saptaviṃśati somāya catasro'riṣṭanemine

द्वे चैवं ब्रह्मपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तदा ।
द्वे कृशाश्वाय विदुषे तासां नामानि मे शृणु

dve caivaṃ brahmaputrāya dve caivāṅgirase tadā |
dve kṛśāśvāya viduṣe tāsāṃ nāmāni me śṛṇu

अरुंधती वसुर्य्यामिर्लम्बा भानुर्मरुत्वती ।
संकल्पा च मुहूर्ता च संध्या विश्वा च वै मुने

aruṃdhatī vasuryyāmirlambā bhānurmarutvatī |
saṃkalpā ca muhūrtā ca saṃdhyā viśvā ca vai mune

धर्मपत्न्यो मुने त्वेतास्तास्वपत्यानि मे शृणु ।
विश्वेदेवास्तु विश्वायास्साध्यान्साध्या व्यजायत

dharmapatnyo mune tvetāstāsvapatyāni me śṛṇu |
viśvedevāstu viśvāyāssādhyānsādhyā vyajāyata

मरुत्वत्यां मरुत्वंतो वसोस्तु वसवस्तथा ।
भानोस्तु भानवस्सर्वे मुहूर्तायां मुहूर्तजाः

marutvatyāṃ marutvaṃto vasostu vasavastathā |
bhānostu bhānavassarve muhūrtāyāṃ muhūrtajāḥ

लम्बायाश्चैव घोषोऽथ नागवीथी च यामिजा ।
पृथिवी विषमस्तस्यामरुन्धत्यामजायत

lambāyāścaiva ghoṣo'tha nāgavīthī ca yāmijā |
pṛthivī viṣamastasyāmarundhatyāmajāyata

संकल्पायास्तु सत्यात्मा जज्ञे संकल्प एव हि ।
अयादया वसोः पुत्रा अष्टौ ताञ्छृणु शौनक

saṃkalpāyāstu satyātmā jajñe saṃkalpa eva hi |
ayādayā vasoḥ putrā aṣṭau tāñchṛṇu śaunaka

अयो धुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलोऽनलः ।
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवाऽष्टा च नामतः

ayo dhuvaśca somaśca dharaścaivānilo'nalaḥ |
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavā'ṣṭā ca nāmataḥ

अयस्य पुत्रो वैतण्डः श्रमः शांतो मुनिस्तथा ।
ध्रुवस्य पुत्रो भगवान्कालो लोकभावनः

ayasya putro vaitaṇḍaḥ śramaḥ śāṃto munistathā |
dhruvasya putro bhagavānkālo lokabhāvanaḥ

सोमस्य भगवान्वर्चा वर्चस्वी येन जायते ।
धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा

somasya bhagavānvarcā varcasvī yena jāyate |
dharasya putro draviṇo hutahavyavahastathā

मनोहरायाश्शिशिरः प्राणोऽथ रमणस्तथा ।
अनिलस्य शिवा भार्य्या यस्याः पुत्राः पुरोजवः

manoharāyāśśiśiraḥ prāṇo'tha ramaṇastathā |
anilasya śivā bhāryyā yasyāḥ putrāḥ purojavaḥ

अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य तु ।
अग्निपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे श्रियावृते

avijñātagatiścaiva dvau putrāvanilasya tu |
agniputraḥ kumārastu śarastambe śriyāvṛte

तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च पृष्ठतः ।
अपत्यं कृत्तिकानां तु कार्तिकेय इति स्मृतः

tasya śākho viśākhaśca naigameyaśca pṛṣṭhataḥ |
apatyaṃ kṛttikānāṃ tu kārtikeya iti smṛtaḥ

प्रत्यूषस्य त्वभूत्पुत्र ऋषिर्नाम्ना तु देवलः ।
द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि प्रजावन्तौ मनीषिणौ

pratyūṣasya tvabhūtputra ṛṣirnāmnā tu devalaḥ |
dvau putrau devalasyāpi prajāvantau manīṣiṇau

बृहस्पते तु भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी ।
योगसिद्धा जगत्कृत्स्नं समंताद्व्यचरत्तदा

bṛhaspate tu bhaginī varastrī brahmacāriṇī |
yogasiddhā jagatkṛtsnaṃ samaṃtādvyacarattadā

प्रभासस्य तु सा भार्य्या वसूनामष्टमस्य च ।
विश्वकर्मा महाभाग तस्य जज्ञे प्रजापतिः

prabhāsasya tu sā bhāryyā vasūnāmaṣṭamasya ca |
viśvakarmā mahābhāga tasya jajñe prajāpatiḥ

कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वार्द्धकिः ।
भूषणानां च सर्वेषां कर्ता शिल्पवतां वरः

kartā śilpasahasrāṇāṃ tridaśānāṃ ca vārddhakiḥ |
bhūṣaṇānāṃ ca sarveṣāṃ kartā śilpavatāṃ varaḥ

यस्सर्वासां विमानानि देवतानां चकार ह ।
मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः

yassarvāsāṃ vimānāni devatānāṃ cakāra ha |
manuṣyāścopajīvanti yasya śilpaṃ mahātmanaḥ

मतांतरमाह ।
रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपिः ।
अजैकपादहिर्बुध्न्यो बहुरूपो महानिति

matāṃtaramāha |
raivato'jo bhavo bhīmo vāma ugro vṛṣākapiḥ |
ajaikapādahirbudhnyo bahurūpo mahāniti

सरूपायां प्रसूतस्य स्त्रियां रुद्रश्च कोटिशः ।
तत्रैकादशमुख्यास्तु तन्नामानि मुने शृणु

sarūpāyāṃ prasūtasya striyāṃ rudraśca koṭiśaḥ |
tatraikādaśamukhyāstu tannāmāni mune śṛṇu

अजैकपादहिर्बुध्न्यस्त्वष्टा रुद्रश्च वीर्यवान् ।
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्चापराजितः

ajaikapādahirbudhnyastvaṣṭā rudraśca vīryavān |
haraśca bahurūpaśca tryambakaścāparājitaḥ

वृषाकपिश्च शम्भुश्च कपर्दी रैवतस्तथा ।
एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः

vṛṣākapiśca śambhuśca kapardī raivatastathā |
ekādaśaite kathitā rudrāstribhuvaneśvarāḥ

शतं त्वेवं समाख्यातं रुद्राणाममितौजसाम् ।
शृणु कश्यपपत्नीनां नामानि मुनिसत्तम

śataṃ tvevaṃ samākhyātaṃ rudrāṇāmamitaujasām |
śṛṇu kaśyapapatnīnāṃ nāmāni munisattama