अध्याय 13: पुराण-श्रवण की महिमा

तपस्तपति योऽरण्ये वन्यमूलफलाशनः ।
योऽधीते ऋचमेकां हि फलं स्यात्तत्समं मुने

tapastapati yo'raṇye vanyamūlaphalāśanaḥ |
yo'dhīte ṛcamekāṃ hi phalaṃ syāttatsamaṃ mune

श्रुतेरध्ययनात्पुण्यं यदाप्नोति द्विजोत्तमः ।
तदध्यापनतश्चापि द्विगुणं फलमश्नुते

śruteradhyayanātpuṇyaṃ yadāpnoti dvijottamaḥ |
tadadhyāpanataścāpi dviguṇaṃ phalamaśnute

जगद्यथा निरालोकं जायतेऽशशिभास्करम् ।
विना तथा पुराणं ह्यध्येयमस्मान्मुने सदा

jagadyathā nirālokaṃ jāyate'śaśibhāskaram |
vinā tathā purāṇaṃ hyadhyeyamasmānmune sadā

तप्यमानं सदाज्ञानान्निरये योऽपि शास्त्रतः ।
सम्बोधयति लोकं तं तस्मात्पूज्यः पुराणगः

tapyamānaṃ sadājñānānniraye yo'pi śāstrataḥ |
sambodhayati lokaṃ taṃ tasmātpūjyaḥ purāṇagaḥ

सर्वेषां चैव पात्राणां मध्ये श्रेष्ठः पुराणवित् ।
पतनात्त्रायते यस्मात्तस्मात्पात्रमुदाहृतम्

sarveṣāṃ caiva pātrāṇāṃ madhye śreṣṭhaḥ purāṇavit |
patanāttrāyate yasmāttasmātpātramudāhṛtam

मर्त्यबुद्धिर्न कर्तव्या पुराणज्ञे कदाचन ।
पुराणज्ञस्सर्ववेत्ता ब्रह्मा विष्णुर्हरो गुरुः

martyabuddhirna kartavyā purāṇajñe kadācana |
purāṇajñassarvavettā brahmā viṣṇurharo guruḥ

धनं धान्यं हिरण्यं च वासांसि विविधानि च ।
देयं पुराणविज्ञाय परत्रेह च शर्म्मणे

dhanaṃ dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca vāsāṃsi vividhāni ca |
deyaṃ purāṇavijñāya paratreha ca śarmmaṇe

यो ददाति महाप्रीत्या पुराणज्ञाय सज्जनः ।
पात्राय शुभवस्तूनि स याति परमां गतिम्

yo dadāti mahāprītyā purāṇajñāya sajjanaḥ |
pātrāya śubhavastūni sa yāti paramāṃ gatim

महीं गां वा स्यंदनांश्च गजानश्वांश्च शोभनान् ।
यः प्रयच्छति पात्राय तस्य पुण्यफलं शृणु

mahīṃ gāṃ vā syaṃdanāṃśca gajānaśvāṃśca śobhanān |
yaḥ prayacchati pātrāya tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

अक्षयान्सर्वकामांश्च परत्रेह च जन्मनि ।
अश्वमेधमखस्यापि स फलं लभते पुमान्

akṣayānsarvakāmāṃśca paratreha ca janmani |
aśvamedhamakhasyāpi sa phalaṃ labhate pumān

मही ददाति यस्तस्मै कृष्टां फलवतीं शुभाम् ।
स तारयति वै वंश्यान्दश पूर्वान्दशापरान्

mahī dadāti yastasmai kṛṣṭāṃ phalavatīṃ śubhām |
sa tārayati vai vaṃśyāndaśa pūrvāndaśāparān

इह भुक्त्वाखिलान्कामानंते दिव्यशरीरवान् ।
विमानेन च दिव्येन शिवलोकं स गच्छति

iha bhuktvākhilānkāmānaṃte divyaśarīravān |
vimānena ca divyena śivalokaṃ sa gacchati

न यज्ञैस्तुष्टिमायांति देवाः प्रोक्षणकैरपि ।
बलिभिः पुष्पपूजाभिर्यथा पुस्तकवाचनैः

na yajñaistuṣṭimāyāṃti devāḥ prokṣaṇakairapi |
balibhiḥ puṣpapūjābhiryathā pustakavācanaiḥ

शंभोरायतने यस्तु कारयेद्धर्मपुस्तकम् ।
विष्णोरर्कस्य कस्यापि शृणु तस्यापि तत्फलम्

śaṃbhorāyatane yastu kārayeddharmapustakam |
viṣṇorarkasya kasyāpi śṛṇu tasyāpi tatphalam

राजसूयाश्वमेधानां फलमाप्नोति मानवः ।
सूर्यलोकं च भित्त्वाशु ब्रह्मलोकं स गच्छति

rājasūyāśvamedhānāṃ phalamāpnoti mānavaḥ |
sūryalokaṃ ca bhittvāśu brahmalokaṃ sa gacchati

स्थित्वा कल्पशतान्यत्र राजा भवति भूतले ।
भुंक्ते निष्कंटकं भोगान्नात्र कार्या विचारणा

sthitvā kalpaśatānyatra rājā bhavati bhūtale |
bhuṃkte niṣkaṃṭakaṃ bhogānnātra kāryā vicāraṇā

अश्वमेधसहस्रस्य यत्फलं समुदाहृतम् ।
तत्फलं समावाप्नोति देवाग्रे यो जपं चरेत्

aśvamedhasahasrasya yatphalaṃ samudāhṛtam |
tatphalaṃ samāvāpnoti devāgre yo japaṃ caret

इतिहासपुराणाभ्यां शम्भोरायतने शुभे ।
नान्यत्प्रीतिकरं शंभोस्तथान्येषां दिवौकसाम्

itihāsapurāṇābhyāṃ śambhorāyatane śubhe |
nānyatprītikaraṃ śaṃbhostathānyeṣāṃ divaukasām

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यं पुस्तकवाचनम् ।
तथास्य श्रवणं प्रेम्णा सर्वकामफलप्रदम्

tasmātsarvaprayatnena kāryaṃ pustakavācanam |
tathāsya śravaṇaṃ premṇā sarvakāmaphalapradam

पुराणश्रवणाच्छंभोर्निष्पापो जायते नरः ।
भुक्त्वा भोगान्सुविपुलाञ्छिवलोकमवाप्नुयात्

purāṇaśravaṇācchaṃbhorniṣpāpo jāyate naraḥ |
bhuktvā bhogānsuvipulāñchivalokamavāpnuyāt

राजसूयेन यत्पुण्यमग्निष्टोमशतेन च ।
तत्पुण्यं लभते शंभोः कथाश्रवणमात्रतः

rājasūyena yatpuṇyamagniṣṭomaśatena ca |
tatpuṇyaṃ labhate śaṃbhoḥ kathāśravaṇamātrataḥ

सर्वतीर्थावगाहेन गां कोटिप्रदानतः ।
तत् फलं लभते शंभोः कथाश्रवणतो मुने

sarvatīrthāvagāhena gāṃ koṭipradānataḥ |
tat phalaṃ labhate śaṃbhoḥ kathāśravaṇato mune

ये शृण्वंति कथां शंभोस्सदा भुवनपावनीम् ।
ते मनुष्या न मंतव्या रुद्रा एव न संशयः

ye śṛṇvaṃti kathāṃ śaṃbhossadā bhuvanapāvanīm |
te manuṣyā na maṃtavyā rudrā eva na saṃśayaḥ

शृण्वतां शिवसत्कीर्तिं सतां कीर्तयतां च ताम् ।
पदाम्बुजरजांस्येव तीर्थानि मुनयो विदुः

śṛṇvatāṃ śivasatkīrtiṃ satāṃ kīrtayatāṃ ca tām |
padāmbujarajāṃsyeva tīrthāni munayo viduḥ

गंतुं निःश्रेयसं स्थानं येऽभिवांछन्ति देहिनः ।
कथां पौराणिकीं शैवीं भक्त्या शृण्वंतु ते सदा

gaṃtuṃ niḥśreyasaṃ sthānaṃ ye'bhivāṃchanti dehinaḥ |
kathāṃ paurāṇikīṃ śaivīṃ bhaktyā śṛṇvaṃtu te sadā

कथां पौराणिकीं श्रोतुं यद्यशक्तस्सदा भवेत् ।
नियतात्मा प्रतिदिनं शृणुयाद्वा मुहूर्तकम्

kathāṃ paurāṇikīṃ śrotuṃ yadyaśaktassadā bhavet |
niyatātmā pratidinaṃ śṛṇuyādvā muhūrtakam

यदि प्रतिदिनं श्रोतुमशक्तो मानवो भवेत् ।
पुण्यमासादिषु मुने शृणुयाच्छांकरीं कथाम्

yadi pratidinaṃ śrotumaśakto mānavo bhavet |
puṇyamāsādiṣu mune śṛṇuyācchāṃkarīṃ kathām

शैवीं कथां हि शृण्वानः पुरुषो हि मुनीश्वर ।
स निस्तरति संसारं दग्ध्वा कर्ममहाटवीम्

śaivīṃ kathāṃ hi śṛṇvānaḥ puruṣo hi munīśvara |
sa nistarati saṃsāraṃ dagdhvā karmamahāṭavīm

कथां शैवीं मुहूर्तं वा तदर्द्धं क्षणं च वा ।
ये शृण्वति नरा भक्त्या न तेषां दुर्गतिर्भवेत्

kathāṃ śaivīṃ muhūrtaṃ vā tadarddhaṃ kṣaṇaṃ ca vā |
ye śṛṇvati narā bhaktyā na teṣāṃ durgatirbhavet

यत्पुण्यं सर्वदानेषु सर्वयज्ञेषु वा मुने ।
शंभोः पुराणश्रवणात्तत्फलं निश्चलं भवेत्

yatpuṇyaṃ sarvadāneṣu sarvayajñeṣu vā mune |
śaṃbhoḥ purāṇaśravaṇāttatphalaṃ niścalaṃ bhavet

विशेषतः कलौ व्यास पुराणश्रवणादृते ।
परो धर्मो न पुंसां हि मुक्तिध्यानपरः स्मृतः

viśeṣataḥ kalau vyāsa purāṇaśravaṇādṛte |
paro dharmo na puṃsāṃ hi muktidhyānaparaḥ smṛtaḥ

पुराणश्रवणं शम्भोर्नामसंकीर्तनं तथा ।
कल्पद्रुमफलं रम्यं मनुष्याणां न संशयः

purāṇaśravaṇaṃ śambhornāmasaṃkīrtanaṃ tathā |
kalpadrumaphalaṃ ramyaṃ manuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ

कलौ दुर्मेधसां पुंसां धर्माचारोझ्झितात्मनाम् ।
हिताय विदधे शम्भुः पुराणाख्यं सुधारसम्

kalau durmedhasāṃ puṃsāṃ dharmācārojhjhitātmanām |
hitāya vidadhe śambhuḥ purāṇākhyaṃ sudhārasam

एकोऽजरामरस्याद्वै पिबन्नेवामृतं पुमान् ।
शम्भोः कथामृतापानात्कुलमेवाजरामरम्

eko'jarāmarasyādvai pibannevāmṛtaṃ pumān |
śambhoḥ kathāmṛtāpānātkulamevājarāmaram

या गतिः पुण्यशीलानां यज्वनां च तपस्विनाम् ।
सा गतिस्सहसा तात पुराणश्रवणात्खलु

yā gatiḥ puṇyaśīlānāṃ yajvanāṃ ca tapasvinām |
sā gatissahasā tāta purāṇaśravaṇātkhalu

ज्ञानवाप्तिर्यदा न स्याद्योगशास्त्राणि यत्नतः ।
अध्येतव्यानि पौराणं शास्त्रं श्रोतव्यमेव च

jñānavāptiryadā na syādyogaśāstrāṇi yatnataḥ |
adhyetavyāni paurāṇaṃ śāstraṃ śrotavyameva ca

पापं संक्षीयते नित्यं धर्म्मश्चैव विवर्द्धते ।
पुराणश्रवणाज्ज्ञानी न संसारं प्रपद्यते

pāpaṃ saṃkṣīyate nityaṃ dharmmaścaiva vivarddhate |
purāṇaśravaṇājjñānī na saṃsāraṃ prapadyate

अतएव पुराणानि श्रोतव्यानि प्रयत्नतः ।
धर्मार्थकामलाभाय मोक्षमार्गाप्तये तथा

ataeva purāṇāni śrotavyāni prayatnataḥ |
dharmārthakāmalābhāya mokṣamārgāptaye tathā

यज्ञैर्दानैस्तपोभिस्तु यत्फलं तीर्थसेवया ।
तत्फलम समवाप्नोति पुराणश्रवणान्नरः

yajñairdānaistapobhistu yatphalaṃ tīrthasevayā |
tatphalama samavāpnoti purāṇaśravaṇānnaraḥ

न भवेयुः पुराणानि धर्ममार्गे क्षणानि तु ।
यद्यत्र यद्व्रती स्थाता चात्र पारत्रकी कथाम्

na bhaveyuḥ purāṇāni dharmamārge kṣaṇāni tu |
yadyatra yadvratī sthātā cātra pāratrakī kathām

षड्विंशतिपुराणानां मध्येऽप्येकं शृणोति यः ।
पठेद्वा भक्तियुक्तस्तु स मुक्तो नात्र संशयः

ṣaḍviṃśatipurāṇānāṃ madhye'pyekaṃ śṛṇoti yaḥ |
paṭhedvā bhaktiyuktastu sa mukto nātra saṃśayaḥ

अन्यो न दृष्टस्सुखदो हि मार्गः पुराणमार्गो हि सदा वरिष्ठः ।
शास्त्रं विना सर्वमिदं न भाति सूर्य्येण हीना इव जीवलोकाः

anyo na dṛṣṭassukhado hi mārgaḥ purāṇamārgo hi sadā variṣṭhaḥ |
śāstraṃ vinā sarvamidaṃ na bhāti sūryyeṇa hīnā iva jīvalokāḥ