अध्याय 12: जल, वृक्ष, सत्य और तप की महिमा

पानीयदानं परमं दानानामुत्तमं सदा ।
सर्वेषां जीवपुंजानां तर्पणं जीवनं स्मृतम्

pānīyadānaṃ paramaṃ dānānāmuttamaṃ sadā |
sarveṣāṃ jīvapuṃjānāṃ tarpaṇaṃ jīvanaṃ smṛtam

प्रपादानमतः कुर्यात्सुस्नेहादनिवारितम् ।
जलाश्रयविनिर्माणं महानन्दकरं भवेत्

prapādānamataḥ kuryātsusnehādanivāritam |
jalāśrayavinirmāṇaṃ mahānandakaraṃ bhavet

इह लोके परे वापि सत्यं सत्यं न संशयः ।
तस्माद्वापीश्च कूपांश्च तडागान्कारयेन्नरः

iha loke pare vāpi satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ |
tasmādvāpīśca kūpāṃśca taḍāgānkārayennaraḥ

अर्द्धं पापस्य हरति पुरुषस्य विकर्मणः ।
कूपः प्रवृत्तपानीयः सुप्रवृत्तस्य नित्यशः

arddhaṃ pāpasya harati puruṣasya vikarmaṇaḥ |
kūpaḥ pravṛttapānīyaḥ supravṛttasya nityaśaḥ

सर्वं तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये ।
गावः पिबंति विप्राश्च साधवश्च नरास्सदा

sarvaṃ tārayate vaṃśaṃ yasya khāte jalāśaye |
gāvaḥ pibaṃti viprāśca sādhavaśca narāssadā

निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवारितम् ।
सुदुर्गं विषमं कृच्छ्रं न कदाचिदवाप्यते

nidāghakāle pānīyaṃ yasya tiṣṭhatyavāritam |
sudurgaṃ viṣamaṃ kṛcchraṃ na kadācidavāpyate

तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां ये गुणाः स्मृता ।
त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजितो यस्तडागवान्

taḍāgānāṃ ca vakṣyāmi kṛtānāṃ ye guṇāḥ smṛtā |
triṣu lokeṣu sarvatra pūjito yastaḍāgavān

अथवा मित्रसदने मैत्रं मित्रार्तिवर्जितम् ।
कीर्तिसंजननं श्रेष्ठं तडागानां निवेशनम्

athavā mitrasadane maitraṃ mitrārtivarjitam |
kīrtisaṃjananaṃ śreṣṭhaṃ taḍāgānāṃ niveśanam

धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिणः ।
तडागं सुकृते येन तस्य पुण्यमनन्तकम्

dharmasyārthasya kāmasya phalamāhurmanīṣiṇaḥ |
taḍāgaṃ sukṛte yena tasya puṇyamanantakam

चतुर्विधानां भूतानां तडागः परमाश्रयः ।
तडागादीनि सर्वाणि दिशन्ति श्रियमुत्तमाम्

caturvidhānāṃ bhūtānāṃ taḍāgaḥ paramāśrayaḥ |
taḍāgādīni sarvāṇi diśanti śriyamuttamām

देवा मनुष्या गन्धर्वाः पितरो नागराक्षसाः ।
स्थावराणि च भूतानि संश्रयंति जलाशयम्

devā manuṣyā gandharvāḥ pitaro nāgarākṣasāḥ |
sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃśrayaṃti jalāśayam

प्रावृडृतौ तडागे तु सलिलं यस्य तिष्ठति ।
अग्निहोत्रफलं तस्य भवतीत्याह चात्मभूः

prāvṛḍṛtau taḍāge tu salilaṃ yasya tiṣṭhati |
agnihotraphalaṃ tasya bhavatītyāha cātmabhūḥ

शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति ।
गोसहस्रफलं तस्य भवेन्नैवात्र संशयः

śaratkāle tu salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati |
gosahasraphalaṃ tasya bhavennaivātra saṃśayaḥ

हेमन्ते शिशिरे चैव सलिलं यस्य तिष्ठति ।
स वै बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम्

hemante śiśire caiva salilaṃ yasya tiṣṭhati |
sa vai bahusuvarṇasya yajñasya labhate phalam

वसंते च तथा ग्रीष्मे सलिलं यस्य तिष्ठति ।
अतिरात्राश्वमेधानां फलमाहुर्मनीषिणः

vasaṃte ca tathā grīṣme salilaṃ yasya tiṣṭhati |
atirātrāśvamedhānāṃ phalamāhurmanīṣiṇaḥ

मुने व्यासाथ वृक्षाणां रोपणे च गुणाञ्छृणु ।
प्रोक्तं जलाशयफलं जीवप्रीणनमुत्तमम्

mune vyāsātha vṛkṣāṇāṃ ropaṇe ca guṇāñchṛṇu |
proktaṃ jalāśayaphalaṃ jīvaprīṇanamuttamam

अतीतानागतान्सर्वान्पितृवंशांस्तु तारयेत् ।
कांतारे वृक्षरोपी यस्तस्माद्वृक्षांस्तु रोपयेत्

atītānāgatānsarvānpitṛvaṃśāṃstu tārayet |
kāṃtāre vṛkṣaropī yastasmādvṛkṣāṃstu ropayet

तत्र पुत्रा भवंत्येते पादपा नात्र संशयः ।
परं लोकं गतस्सोऽपि लोकानाप्नोति चाक्षयान्

tatra putrā bhavaṃtyete pādapā nātra saṃśayaḥ |
paraṃ lokaṃ gatasso'pi lokānāpnoti cākṣayān

पुष्पैस्सुरगणान्सर्वान्फलैश्चापि तथा पितॄन् ।
छायया चातिथीन्सर्वान्पूजयंति महीरुहाः

puṣpaissuragaṇānsarvānphalaiścāpi tathā pitṝn |
chāyayā cātithīnsarvānpūjayaṃti mahīruhāḥ

किन्नरोरगरक्षांसि देवगंधर्वमानवाः ।
तथैवर्षिगणाश्चैव संश्रयंति महीरुहान्

kinnaroragarakṣāṃsi devagaṃdharvamānavāḥ |
tathaivarṣigaṇāścaiva saṃśrayaṃti mahīruhān

पुष्पिताः फलवंतश्च तर्पयंतीह मानवान् ।
इह लोके परे चैव पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः

puṣpitāḥ phalavaṃtaśca tarpayaṃtīha mānavān |
iha loke pare caiva putrāste dharmataḥ smṛtāḥ

तडागकृद्वृक्षरोपी चेष्टयज्ञश्च यो द्विजः ।
एते स्वर्गान्न हीयंते ये चान्ये सत्यवादिनः

taḍāgakṛdvṛkṣaropī ceṣṭayajñaśca yo dvijaḥ |
ete svargānna hīyaṃte ye cānye satyavādinaḥ

सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः ।
सत्यमेव परो यज्ञस्सत्यमेव परं श्रुतम्

satyameva paraṃ brahma satyameva paraṃ tapaḥ |
satyameva paro yajñassatyameva paraṃ śrutam

सत्यं सुप्तेषु जागर्ति सत्यं च परमं पदम् ।
सत्येनैव धृता पृथ्वी सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्

satyaṃ supteṣu jāgarti satyaṃ ca paramaṃ padam |
satyenaiva dhṛtā pṛthvī satye sarvaṃ pratiṣṭhitam

ततो यज्ञश्च पुण्यं च देवर्षिपितृपूजने ।
आपो विद्या च ते सर्वे सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्

tato yajñaśca puṇyaṃ ca devarṣipitṛpūjane |
āpo vidyā ca te sarve sarvaṃ satye pratiṣṭhitam

सत्यं यज्ञस्तपो दानं मंत्रा देवी सरस्वती ।
ब्रह्मचर्य्यं तथा सत्यमोंकारस्सत्यमेव च

satyaṃ yajñastapo dānaṃ maṃtrā devī sarasvatī |
brahmacaryyaṃ tathā satyamoṃkārassatyameva ca

सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः ।
सत्येनाग्निर्निर्दहति स्वर्गस्सत्येन तिष्ठति

satyena vāyurabhyeti satyena tapate raviḥ |
satyenāgnirnirdahati svargassatyena tiṣṭhati

पालनं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्येन वहते लोके सर्वमाप्नोत्यसंशयम्

pālanaṃ sarvavedānāṃ sarvatīrthāvagāhanam |
satyena vahate loke sarvamāpnotyasaṃśayam

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
लक्षाणि क्रतवश्चैव सत्यमेव विशिष्यते

aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam |
lakṣāṇi kratavaścaiva satyameva viśiṣyate

सत्येन देवाः पितरो मानवोरगराक्षसाः ।
प्रीयंते सत्यतस्सर्वे लोकाश्च सचराचराः

satyena devāḥ pitaro mānavoragarākṣasāḥ |
prīyaṃte satyatassarve lokāśca sacarācarāḥ

सत्यमाहुः परं धर्मं सत्यमाहुः परं पदम् ।
सत्यमाहुः परं ब्रह्म तस्मात्सत्यं सदा वदेत्

satyamāhuḥ paraṃ dharmaṃ satyamāhuḥ paraṃ padam |
satyamāhuḥ paraṃ brahma tasmātsatyaṃ sadā vadet

मुनयस्सत्यनिरतास्तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ।
सत्यधर्मरतास्सिद्धास्ततस्स्वर्गं च ते गताः

munayassatyaniratāstapastaptvā suduścaram |
satyadharmaratāssiddhāstatassvargaṃ ca te gatāḥ

अप्सरोगणसंविष्टैर्विमानैःपरिमातृभिः ।
वक्तव्यं च सदा सत्यं न सत्याद्विद्यते परम्

apsarogaṇasaṃviṣṭairvimānaiḥparimātṛbhiḥ |
vaktavyaṃ ca sadā satyaṃ na satyādvidyate param

अगाधे विपुले सिद्धे सत्यतीर्थे शुचिह्रदे ।
स्नातव्यं मनसा युक्तं स्थानं तत्परमं स्मृतम्

agādhe vipule siddhe satyatīrthe śucihrade |
snātavyaṃ manasā yuktaṃ sthānaṃ tatparamaṃ smṛtam

आत्मार्थे वा परार्थे वा पुत्रार्थे वापि मानवाः ।
अनृतं ये न भाषंते ते नरास्स्वर्गगामिनः

ātmārthe vā parārthe vā putrārthe vāpi mānavāḥ |
anṛtaṃ ye na bhāṣaṃte te narāssvargagāminaḥ

वेदा यज्ञास्तथा मंत्रास्संति विप्रेषु नित्यशः ।
नोभांत्यपि ह्यसत्येषु तस्मात्सत्यं समाचरेत्

vedā yajñāstathā maṃtrāssaṃti vipreṣu nityaśaḥ |
nobhāṃtyapi hyasatyeṣu tasmātsatyaṃ samācaret

तपसो मे फलं ब्रूहि पुनरेव विशेषतः ।
सर्वेषां चैव वर्णानां ब्राह्मणानां तपोधन

tapaso me phalaṃ brūhi punareva viśeṣataḥ |
sarveṣāṃ caiva varṇānāṃ brāhmaṇānāṃ tapodhana

प्रवक्ष्यामि तपोऽध्यायं सर्व कामार्थसाधकम् ।
सुदुश्चरं द्विजातीनां तन्मे निगदतः शृणु

pravakṣyāmi tapo'dhyāyaṃ sarva kāmārthasādhakam |
suduścaraṃ dvijātīnāṃ tanme nigadataḥ śṛṇu

तपो हि परमं प्रोक्तं तपसा विद्यते फलम् ।
तपोरता हि ये नित्यं मोदंते सह दैवतैः

tapo hi paramaṃ proktaṃ tapasā vidyate phalam |
taporatā hi ye nityaṃ modaṃte saha daivataiḥ

तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः ।
तपसा प्राप्यते कामस्तपस्सर्वार्थसाधनम्

tapasā prāpyate svargastapasā prāpyate yaśaḥ |
tapasā prāpyate kāmastapassarvārthasādhanam

तपसा मोक्षमाप्नोति तपसा विंदते महत् ।
ज्ञानविज्ञानसंपत्तिः सौभाग्यं रूपमेव च

tapasā mokṣamāpnoti tapasā viṃdate mahat |
jñānavijñānasaṃpattiḥ saubhāgyaṃ rūpameva ca

नानाविधानि वस्तूनि तपसा लभते नरः ।
तपसा लभते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति

nānāvidhāni vastūni tapasā labhate naraḥ |
tapasā labhate sarvaṃ manasā yadyadicchati

नातप्ततपसो यांति ब्रह्मलोकं कदाचन ।
नातप्ततपसां प्राप्यश्शंकरः परमेश्वरः

nātaptatapaso yāṃti brahmalokaṃ kadācana |
nātaptatapasāṃ prāpyaśśaṃkaraḥ parameśvaraḥ

यत्कार्यं किंचिदास्थाय पुरुषस्तपते तपः ।
तत्सर्वं समवाप्नोति परत्रेह च मानवः

yatkāryaṃ kiṃcidāsthāya puruṣastapate tapaḥ |
tatsarvaṃ samavāpnoti paratreha ca mānavaḥ

सुरापः पारदारी च ब्रह्महा गुरुतल्पगः ।
तपसा तरते सर्वं सर्वतश्च विमुंचति

surāpaḥ pāradārī ca brahmahā gurutalpagaḥ |
tapasā tarate sarvaṃ sarvataśca vimuṃcati

अपि सर्वेश्वरः स्थाणुर्विष्णु श्चैव सनातनः ।
ब्रह्मा हुताशनः शक्रो ये चान्ये तपसान्विताः

api sarveśvaraḥ sthāṇurviṣṇu ścaiva sanātanaḥ |
brahmā hutāśanaḥ śakro ye cānye tapasānvitāḥ

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् ।
तपसा दिवि मोदंते समेता दैवतैस्सह

aṣṭāśītisahasrāṇi munīnāmūrddhvaretasām |
tapasā divi modaṃte sametā daivataissaha

तपसा लभ्यते राज्यं स च शक्रस्सुरेश्वरः ।
तपसाऽपालयत्सर्वमहन्यहनि वृत्रहा

tapasā labhyate rājyaṃ sa ca śakrassureśvaraḥ |
tapasā'pālayatsarvamahanyahani vṛtrahā

सूर्य्याचन्द्रमसौ देवौ सर्वलोकहिते रतौ ।
तपसैव प्रकाशंते नक्षत्राणि ग्रहास्तथा

sūryyācandramasau devau sarvalokahite ratau |
tapasaiva prakāśaṃte nakṣatrāṇi grahāstathā

न चास्ति तत्सुखं लोके यद्विना तपसा किल ।
तपसैव सुखं सर्वमिति वेदविदो विदुः

na cāsti tatsukhaṃ loke yadvinā tapasā kila |
tapasaiva sukhaṃ sarvamiti vedavido viduḥ

ज्ञानं विज्ञानमारोग्यं रूपवत्त्वं तथैव च ।
सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते सर्वदा सुखम्

jñānaṃ vijñānamārogyaṃ rūpavattvaṃ tathaiva ca |
saubhāgyaṃ caiva tapasā prāpyate sarvadā sukham

तपसा सृज्यते विश्वं ब्रह्मा विश्वं विनाश्रमम् ।
पाति विष्णुर्हरोऽप्यत्ति धत्ते शेषोऽखिलां महीम्

tapasā sṛjyate viśvaṃ brahmā viśvaṃ vināśramam |
pāti viṣṇurharo'pyatti dhatte śeṣo'khilāṃ mahīm

विश्वामित्रो गाधिसुतस्तपसैव महामुने ।
क्षत्रियोऽथाभवद्विप्रः प्रसिद्धं त्रिभवेत्विदम्

viśvāmitro gādhisutastapasaiva mahāmune |
kṣatriyo'thābhavadvipraḥ prasiddhaṃ tribhavetvidam

इत्युक्तं ते महाप्राज्ञ तपोमाहात्म्यमुत्तमम् ।
शृण्वध्ययनमाहात्म्यं तपसोऽधिकमुत्तमम्

ityuktaṃ te mahāprājña tapomāhātmyamuttamam |
śṛṇvadhyayanamāhātmyaṃ tapaso'dhikamuttamam